અગ્નિપુરાણમ્

પ્રકીર્ણકઃ પુનર્જ્ઞેયો વ્યવહારો નિરાશ્રયઃ । ક્રિયાબેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કેસ કોઈ નિશ્ચિત શ્રેણીમાં ન આવે, તેને વિવિધ પ્રકારની માનવ ક્રિયાઓથી બનેલો વિવેચિત કેસ કહેવાય છે, જેની શાખાઓ અનેક છે.

વ્યવહારોઽષ્ટાદશપદસ્તેષાં ભેદોઽથ વૈ શતમ્ । ક્રિયાભેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

કાયદાકીય વિવાદો અઢાર પ્રકારના છે અને દરેકમાં માનવ ક્રિયાના વિવિધ પ્રકાર પ્રમાણે સો શાખાઓ કહેવાય છે.

વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્યેજ્ જ્ઞાનિવિપ્રૈરકોપનઃ । શત્રુમિત્રસમાઃ સભ્યા અલોભાઃ શ્રુતિવેદિનઃ ।। ૨૫૩.

રાજાએ વિવાદોનું નિરાકરણ જ્ઞાની અને શાંત બ્રાહ્મણો સાથે કરવું જોઈએ, અને એવા સભ્યો સાથે, જે મિત્ર-શત્રુમાં સમાન, લોભરહિત અને વેદવિદ હોય.

અપશ્યતા૧ કાર્ય્યવશાત્ સભ્યૈર્વિપ્રં નિયોજયેત્ । રાગાલ્લોભાદ્‌ભયાદ્વાપિ સ્મૃત્યપેતાદિકારિણઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો પરિસ્થિતિને કારણે નિર્ણય ન આપી શકે, તો તેઓ બ્રાહ્મણને નિમણૂક કરે; અને જે લોકો રાગ, લોભ કે ભયથી અથવા નિયમથી વિમુખ થઈ કાર્ય કરે, તેમને નિમણૂક ન કરવી.

સભ્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા વિવાદાદ્‌દ્વિગુણો દમઃ । સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેણ ધર્ષિતઃ પરૈઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો વ્યક્તિગત કે સામૂહિક રીતે વિવાદમાં દોષી ઠરે, તો તેમને દંડ બમણો થાય છે; અને જો તેઓ સ્મૃતિ અને આચારના માર્ગથી વિમુખ થઈ બીજાની લાલચમાં આવે, તો પણ.

આવેદયતિ યદ્રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્। પ્રત્યર્થિનોઽગ્રતો લેખ્યં યથા વેદિતમર્થિના ।। ૨૫૩.

રાજાને જે પણ મામલો રજૂ થાય, તે કાયદેસર કેસ કહેવાય છે; અને પ્રતિપક્ષીનું નિવેદન અરજદારની સમજ મુજબ લખવું જોઈએ.

સમામાસતદર્દ્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ । શ્રુતાર્થસ્યોત્તરં લેખ્યં પૂર્વાવેદકસન્નિધૌ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ બાબત સાંભળી, તારીખ, નામ, જાતિ વગેરે વિગત સાથે જવાબ લખાય, અને એ પહેલું નિવેદન કરનારની હાજરીમાં થાય, તો એ યોગ્ય ગણાય છે.

તતોઽર્થી લેખયેત્સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમ્ । તત્સિદ્ધૌ સિદ્ધિમાપ્નોતિ વિપરીતમતોઽન્યથા ।। ૨૫૩.

પછી માંગનારએ તરત જ જે વચન આપ્યું છે તે પૂરૂં કરવા માટે શું કરવું તે લખવું જોઈએ; જો એ કામ પૂરું થાય તો સફળતા મળે છે, નહિતર પરિણામ ઉલટું થાય છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારોયં વિવાદેષૂપદર્શિતઃ । અભિયોગમનિસ્તીર્ય્યનૈનં પ્રત્યબિયોજયેત્ ।। ૨૫૩.

ચારે ભાગવાળી આ પ્રક્રિયા વિવાદોમાં બતાવવામાં આવી છે; ફરિયાદ પૂરી થયા પછી સામે પક્ષે યોગ્ય રીતે જવાબ આપવો જોઈએ.

અભિયુક્તઞ્ચ નાન્યેન ત્યક્તં વિપ્રકૃતિં નયેત્ । કુર્ય્યાત્ પ્રત્યભિયોગન્તુ કલહે સાહસેષુ ચ ।। ૨૫૩.

જે પર આરોપ મૂકાયો છે, તેને બીજાએ છોડ્યા પછી misconduct ન હોય તો લઈ જવું નહીં; પણ ઝઘડા કે હિંસાના મામલામાં જવાબી ફરિયાદ કરી શકાય.

ઉભયોઃ પ્રતિભૂર્ગ્રાહ્યઃ સમર્થઃ કાર્ય્યનિર્ગયે । નિહ્નવે ભાવિતો દદ્યાદ્ધનં રાજ્ઞે તુ તત્સમમ્ ।। ૨૫૩.

બન્ને પક્ષ પાસેથી યોગ્ય અને સક્ષમ જામી લેવી જોઈએ, જેથી કામનો ઉકેલ આવે; જો છુપાવવાની શંકા થાય તો એ જામી રાજાને એટલું જ દંડ ચૂકવે.

મિથ્યાભિયોગાદ્ દ્વિગુણમભિયોગાદ્ધનં હરેત્ । સાહસસ્તેયપારુષ્યેષ્વભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયાઃ ।। ૨૫૩.

ખોટા આરોપ માટે દાવો કરેલા રકમથી બમણું દંડ લેવાય; હિંસા, ચોરી, અપમાન, શાપ કે સ્ત્રી સંબંધિત ગુનામાં નિયમ પ્રમાણે દંડ થાય.

વિચારયેત્યદ્ય એવ કાલોઽન્યત્રેછયા સ્મૃતઃ । દેશદેશાન્તરં યાતિ સૃક્કણી પરિલેઢિ ચ ।। ૨૫૩.

જો કોઈ કહે કે 'આજે જ તપાસો', તો સમય તરત જ છે; નહિતર, પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ગણાય છે, ખાસ કરીને જો કોઈ બીજે જાય કે હોઠ ચાટે.

લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખવૈવર્ણ્યમેવ ચ । સ્વભાવાદ્વિકૃતં ગચ્છેન્મનોવાક્‌કાયકર્મભિઃ ।। ૨૫૩.

એના કપાળ પર પરસેવો આવે છે અને ચહેરો ફિક્કો પડે છે; સ્વભાવથી મન, બોલી અને શરીરના કામોમાં ગડબડ દેખાય છે.

અભિયોગેઽથ વા સાક્ષ્યે વાગ્દુષ્ટં પરિકીર્ત્તિતઃ । સન્દિગ્ધાર્થં સ્વતન્ત્રો યઃ સાધયેદ્યશ્ચ નિષ્પતેત્ ।। ૨૫૩.

ફરિયાદ કે સાક્ષીમાં જેની વાણી ખરાબ હોય તેવો ગણાય છે; જે સ્વતંત્ર રહીને શંકાસ્પદ વાત ઉકેલે કે પાછો ખેંચાય, તે ઓળખાય છે.

ન ચાહૂતો વદેત્ કિઞ્ચિદ્ધની દણ્ડ્યશ્ચ સ સ્મૃતઃ । સાક્ષિષૂભયતઃ સત્સુ સાક્ષિણઃ પૂર્વવાદિનઃ ।। ૨૫૩.

જો બોલાવેલા દેનાર કંઈ બોલતો નથી, તો તેને દંડયોગ્ય માનવામાં આવે છે; બન્ને પક્ષે સાક્ષી હોય તો ફરિયાદી પક્ષના સાક્ષીઓ પહેલાં બોલે છે.

પૂર્વપક્ષેઽધરીભૂતે ભવન્ત્યુત્તરવાદિનઃ । સગણશ્ચેદ્વિવાદઃ સ્યાત્તત્ર હીનન્તુ દાપયેત્ ।। ૨૫૩.

પ્રથમ પક્ષનું કહેવું સાબિત ન થાય તો જવાબદાર પક્ષ બોલે છે; જો જૂથમાં વિવાદ હોય તો જેમાં ઓછું હોય તેને ચુકવવું પડે.

દત્તં પણં વસુઞ્ચૈવ ધનિનો ધનમેવ ચ। છલન્નિરસ્ય દૂતેન વ્યવહારાન્નયેન્નૃપઃ ।। ૨૫૩.

આપેલું પૈસું, માલ કે દેવું જો કોઈ ઇનકાર કરે તો રાજાએ દૂત મારફતે કાયદેસર રીતે પાછું લેવડાવવું જોઈએ.

ભૂતમપ્યર્થમપ્યસ્તં હીયતે વ્યવહારતઃ । નિહ્નતે નિખિલાનેકમેકદેશવિભાવિતમ્ ।। ૨૫૩.

હકીકતમાં રહેલું કે ભૂતકાળનું પણ કેસમાં ક્યારેક ગુમાઈ શકે છે, એ આખું નકારવામાં આવે, માનવામાં આવે કે ભાગે ભાગે સાબિત થાય.

દાપ્યઃ સર્વાન્નૃપેણાર્થાન્ન ગ્રાહ્યસ્ત્વનિવેદિતઃ । સ્મૃત્યોર્વિરોધે ન્યાયસ્તુ બલવાન્ વ્યવહારતઃ ।। ૨૫૩.

બધા મામલામાં રાજાએ ચુકવણી કરાવવી જોઈએ, પણ જે જાણ કરેલ નથી તે નહીં; સ્મૃતિ અને ન્યાયમાં તફાવત હોય તો કાયદામાં ન્યાયને પ્રાધાન્ય મળે છે.

પ્રમાણં લિખિતં ભુક્તિઃ સાક્ષિણશ્ચેતિ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૨૫૩.

લખાણ, હકદારી અને સાક્ષીઓ — આ ત્રણને પુરાવા તરીકે માનવામાં આવ્યા છે.

એષામન્યતમાભાવે દિવ્યાન્યતમમુચ્યતે । સર્વેષ્વેવ વિવાદેષુ બલવત્યુત્તરા ક્રિયા ।। ૨૫૩.

આમાંથી કોઈ એક પણ ન હોય તો પરિક્ષા કરાવવી જોઈએ; બધા વિવાદોમાં જવાબ વધુ બળવાન ગણાય છે.

આધૌ પ્રતિગ્રહે ક્રીતે યૂર્વા તુ બલવત્તરા । પશ્યતો બ્રુવતો ભૂમેર્હાનિર્વિંશતિવાર્ષિકી ।। ૨૫૩.

જમા, સ્વીકાર કે ખરીદીમાં નવી વાત વધારે માન્ય છે; જમીન માટે, જો જોઈ હોય કે જાહેર કરેલું હોય તો પણ વીસ વર્ષ પછી હક ગુમાય છે.

પરેણ ભુજ્યમાના યા ધનસ્ય દશવાર્ષિકી । આધિસીમોપનિઃક્ષેપજડવાચલધનૈર્વિના ।। ૨૫૩.

બીજાએ દસ વર્ષ સુધી ઉપયોગ કરેલી મિલકત માટે — પણ ગીરવી, સીમા, જમા કે અચલ મિલકત સિવાય.

તથોપનિધિરાજસ્ત્રીશ્રોત્રિયાણાં ધનૈરપિ । આધ્યાદીનાં વિહર્તારં ધનિને દાપયેદ્ધનં ।। ૨૫૩.

એ જ રીતે, રાજા, સ્ત્રી કે બ્રાહ્મણના જમા માલ માટે અને ગીરવી વગેરેની મિલકત માટે પણ, જે તેનો દુરુપયોગ કરે તેને માલિકને ચુકવવું પડે.

દણ્ડ્ય ચ તત્સમં રાજ્ઞે શક્ત્યપેક્ષ્યમથાપિ વા । આગમોપ્યધિકો ભુક્તિં વિના પૂર્વક્રમાગતાં ।। ૨૫૩.

દંડના લાયક વ્યક્તિએ રાજાને જેટલું લીધું છે એટલું અથવા શક્ય હોય તેટલું ચૂકવવું જોઈએ; અને જો અગાઉ માલિકી વગર વધારાનો લાભ થયો હોય, તો એ પણ આપવો પડે.

આગમોપિ બલન્નૈવ ભુક્તિઃ સ્તોકાપિ યત્ર ન । આગમેન વિશુદ્ધેન ભોગો યાતિ પ્રમાણતામ્ ।। ૨૫૩.

જ્યાં થોડું પણ ભોગવટ નથી, ત્યાં પુરાવા હોવા છતાં એ મજબૂત માનવામાં આવતો નથી; માત્ર શુદ્ધ પુરાવાથી જ ભોગવટ સાચી ગણાય છે.

અવિશુદ્ધાગમો ભોગઃ પ્રામાણ્યં નાધિગચ્છતિ। આગમસ્તુ કૃતો યેન સોબિયુક્તસ્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

અશુદ્ધ પુરાવા પરથી થયેલી ભોગવટ માન્યતા પામતી નથી; પણ જે વ્યક્તિએ પુરાવો બનાવ્યો છે અને તેમાં સામેલ છે, તેને એ પાછું આપવું જોઈએ.

ન તત્સુતસ્તઃસુતો વા ભુક્તિસ્તત્ર ગરીયસી । યોભિયુક્તઃ પરેતઃ સ્યાત્ તસ્ય ઋક્‌થાત્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

એવા સમયે, પુત્ર કે પૌત્રને ભોગવટમાં વધારે હક નથી; પણ જો બીજું કોઈ સામેલ હોય અને મૃત્યુ પામ્યું હોય, તો તેની મિલકતમાંથી એનો હિસ્સો પાછો લેવો જોઈએ.