અગ્નિપુરાણમ્

વિક્રીય પણ્યં મૂલ્યેન ક્રેત્રે યઞ્ચ ન દીયતે । વિક્રીયાસમ્પ્રદાનન્તદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ વસ્તુ વેચાય છે અને ખરીદનાર પાસેથી કિંમત મળતી નથી, ત્યારે એ વેચાણ પછી ન મળેલી રકમ અંગેનો ઝઘડો કહેવાય છે.

ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્પણ્યં ક્રેતા ન બહુ મન્યતે । ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્ પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતેક્રયી ।। ૨૫૩.

ખરીદનાર કોઈ વસ્તુ કિંમત આપી ખરીદે અને પછી એ વસ્તુથી અસંતોષ રહે કે એને ખોટી માને, તો એ ખોટા વેચાણ અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

પાખણ્ડનૈગમાદીનાં સ્થિતિઃ સમય ઉચ્યતે । સમયસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

પાખંડી, વેપારી અને અન્ય લોકો વચ્ચે બનેલા નિયમોને કરાર કહેવાય છે; અને આવા કરારોનું ઉલ્લંઘન વિવાદનું કારણ બને છે.

સેતુકેદારમર્ય્યાદાવિકૃષ્ટાકૃષ્ટનિશ્ચયાઃ । શેત્રાધિકારે યત્ર સ્યુર્વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્તુ સઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં જમીનના સીમ, બંધ, હદ, ખેતી અને બિનખેતીની ઓળખ અંગે ઝઘડો થાય, એ જમીન સંબંધિત વિવાદ કહેવાય છે.

વૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીણં યત્ર પુંસાઞ્ચ કીર્ત્ત્યતે । સ્ત્રીપુંસંયોગસંજ્ઞન્તુ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

સ્ત્રી અને પુરુષના લગ્નના નિયમો જ્યાં ચર્ચાય છે, એ સ્ત્રી-પુરુષના મિલન અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

વિભાગોર્થસ્ય પૈત્રસ્ય પુત્રૈર્યસ્તુ પ્રકલ્પ્યતે । દાયભાગમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

પુત્રો પિતૃ સંપત્તિ વહેંચે ત્યારે એ વારસાની વહેંચણી અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

સહસા ક્રિયતે કર્મ્મ યત્ કિઞ્ચિત્ બલદર્પિતૈઃ । તત્ સાહસમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કાર્ય અચાનક જ બળ કે અહંકારથી કરવામાં આવે, એ હિંસક કાર્ય કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

દેશજાતિકુલાદીનામાક્રોશત્યઙ્ગસંયુતમ્ । યદ્વચઃ પ્રતિકૂલાર્થં વાક્પારુષ્યં તદુચ્યતે ।। ૨૫૩.

દેશ, જાતિ કે કુળ અંગે અપમાન સાથે જે વચન દુશ્મનાવટ ભરેલું હોય, એ વાચિક અપમાન કહેવાય છે.

પરગાત્રેષ્વભિદ્રોહો હસ્તપાદાયુધાદિભિઃ । અગ્ન્યાદિભિશ્ચોપઘાતૈર્દણ્ડપારુષ્યમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

બીજા માણસના શરીર પર હાથ, પગ, શસ્ત્ર કે અગ્નિ વગેરેથી હુમલો કરવો એ દંડાત્મક અપમાન કહેવાય છે.

અક્ષવર્જ્જશલાકાદ્યૈર્દૈવતં દ્યૂતભુચ્યતે । પઞ્ચક્રીડ઼ાવયોભિશ્ચ પ્રાણિદ્યૂતસમાહ્વયઃ ।। ૨૫૩.

પાંસાં, લાકડાં વગેરેથી જે જુગાર રમાય, એ જુગાર કહેવાય છે; અને જીવંત પ્રાણીઓ સાથેની પાંચ પ્રકારની રમતો પ્રાણિ જુગાર કહેવાય છે.

પ્રકીર્ણકઃ પુનર્જ્ઞેયો વ્યવહારો નિરાશ્રયઃ । ક્રિયાબેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કેસ કોઈ નિશ્ચિત શ્રેણીમાં ન આવે, તેને વિવિધ પ્રકારની માનવ ક્રિયાઓથી બનેલો વિવેચિત કેસ કહેવાય છે, જેની શાખાઓ અનેક છે.

વ્યવહારોઽષ્ટાદશપદસ્તેષાં ભેદોઽથ વૈ શતમ્ । ક્રિયાભેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

કાયદાકીય વિવાદો અઢાર પ્રકારના છે અને દરેકમાં માનવ ક્રિયાના વિવિધ પ્રકાર પ્રમાણે સો શાખાઓ કહેવાય છે.

વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્યેજ્ જ્ઞાનિવિપ્રૈરકોપનઃ । શત્રુમિત્રસમાઃ સભ્યા અલોભાઃ શ્રુતિવેદિનઃ ।। ૨૫૩.

રાજાએ વિવાદોનું નિરાકરણ જ્ઞાની અને શાંત બ્રાહ્મણો સાથે કરવું જોઈએ, અને એવા સભ્યો સાથે, જે મિત્ર-શત્રુમાં સમાન, લોભરહિત અને વેદવિદ હોય.

અપશ્યતા૧ કાર્ય્યવશાત્ સભ્યૈર્વિપ્રં નિયોજયેત્ । રાગાલ્લોભાદ્‌ભયાદ્વાપિ સ્મૃત્યપેતાદિકારિણઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો પરિસ્થિતિને કારણે નિર્ણય ન આપી શકે, તો તેઓ બ્રાહ્મણને નિમણૂક કરે; અને જે લોકો રાગ, લોભ કે ભયથી અથવા નિયમથી વિમુખ થઈ કાર્ય કરે, તેમને નિમણૂક ન કરવી.

સભ્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા વિવાદાદ્‌દ્વિગુણો દમઃ । સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેણ ધર્ષિતઃ પરૈઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો વ્યક્તિગત કે સામૂહિક રીતે વિવાદમાં દોષી ઠરે, તો તેમને દંડ બમણો થાય છે; અને જો તેઓ સ્મૃતિ અને આચારના માર્ગથી વિમુખ થઈ બીજાની લાલચમાં આવે, તો પણ.

આવેદયતિ યદ્રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્। પ્રત્યર્થિનોઽગ્રતો લેખ્યં યથા વેદિતમર્થિના ।। ૨૫૩.

રાજાને જે પણ મામલો રજૂ થાય, તે કાયદેસર કેસ કહેવાય છે; અને પ્રતિપક્ષીનું નિવેદન અરજદારની સમજ મુજબ લખવું જોઈએ.

સમામાસતદર્દ્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ । શ્રુતાર્થસ્યોત્તરં લેખ્યં પૂર્વાવેદકસન્નિધૌ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ બાબત સાંભળી, તારીખ, નામ, જાતિ વગેરે વિગત સાથે જવાબ લખાય, અને એ પહેલું નિવેદન કરનારની હાજરીમાં થાય, તો એ યોગ્ય ગણાય છે.

તતોઽર્થી લેખયેત્સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમ્ । તત્સિદ્ધૌ સિદ્ધિમાપ્નોતિ વિપરીતમતોઽન્યથા ।। ૨૫૩.

પછી માંગનારએ તરત જ જે વચન આપ્યું છે તે પૂરૂં કરવા માટે શું કરવું તે લખવું જોઈએ; જો એ કામ પૂરું થાય તો સફળતા મળે છે, નહિતર પરિણામ ઉલટું થાય છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારોયં વિવાદેષૂપદર્શિતઃ । અભિયોગમનિસ્તીર્ય્યનૈનં પ્રત્યબિયોજયેત્ ।। ૨૫૩.

ચારે ભાગવાળી આ પ્રક્રિયા વિવાદોમાં બતાવવામાં આવી છે; ફરિયાદ પૂરી થયા પછી સામે પક્ષે યોગ્ય રીતે જવાબ આપવો જોઈએ.

અભિયુક્તઞ્ચ નાન્યેન ત્યક્તં વિપ્રકૃતિં નયેત્ । કુર્ય્યાત્ પ્રત્યભિયોગન્તુ કલહે સાહસેષુ ચ ।। ૨૫૩.

જે પર આરોપ મૂકાયો છે, તેને બીજાએ છોડ્યા પછી misconduct ન હોય તો લઈ જવું નહીં; પણ ઝઘડા કે હિંસાના મામલામાં જવાબી ફરિયાદ કરી શકાય.

ઉભયોઃ પ્રતિભૂર્ગ્રાહ્યઃ સમર્થઃ કાર્ય્યનિર્ગયે । નિહ્નવે ભાવિતો દદ્યાદ્ધનં રાજ્ઞે તુ તત્સમમ્ ।। ૨૫૩.

બન્ને પક્ષ પાસેથી યોગ્ય અને સક્ષમ જામી લેવી જોઈએ, જેથી કામનો ઉકેલ આવે; જો છુપાવવાની શંકા થાય તો એ જામી રાજાને એટલું જ દંડ ચૂકવે.

મિથ્યાભિયોગાદ્ દ્વિગુણમભિયોગાદ્ધનં હરેત્ । સાહસસ્તેયપારુષ્યેષ્વભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયાઃ ।। ૨૫૩.

ખોટા આરોપ માટે દાવો કરેલા રકમથી બમણું દંડ લેવાય; હિંસા, ચોરી, અપમાન, શાપ કે સ્ત્રી સંબંધિત ગુનામાં નિયમ પ્રમાણે દંડ થાય.

વિચારયેત્યદ્ય એવ કાલોઽન્યત્રેછયા સ્મૃતઃ । દેશદેશાન્તરં યાતિ સૃક્કણી પરિલેઢિ ચ ।। ૨૫૩.

જો કોઈ કહે કે 'આજે જ તપાસો', તો સમય તરત જ છે; નહિતર, પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ગણાય છે, ખાસ કરીને જો કોઈ બીજે જાય કે હોઠ ચાટે.

લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખવૈવર્ણ્યમેવ ચ । સ્વભાવાદ્વિકૃતં ગચ્છેન્મનોવાક્‌કાયકર્મભિઃ ।। ૨૫૩.

એના કપાળ પર પરસેવો આવે છે અને ચહેરો ફિક્કો પડે છે; સ્વભાવથી મન, બોલી અને શરીરના કામોમાં ગડબડ દેખાય છે.

અભિયોગેઽથ વા સાક્ષ્યે વાગ્દુષ્ટં પરિકીર્ત્તિતઃ । સન્દિગ્ધાર્થં સ્વતન્ત્રો યઃ સાધયેદ્યશ્ચ નિષ્પતેત્ ।। ૨૫૩.

ફરિયાદ કે સાક્ષીમાં જેની વાણી ખરાબ હોય તેવો ગણાય છે; જે સ્વતંત્ર રહીને શંકાસ્પદ વાત ઉકેલે કે પાછો ખેંચાય, તે ઓળખાય છે.

ન ચાહૂતો વદેત્ કિઞ્ચિદ્ધની દણ્ડ્યશ્ચ સ સ્મૃતઃ । સાક્ષિષૂભયતઃ સત્સુ સાક્ષિણઃ પૂર્વવાદિનઃ ।। ૨૫૩.

જો બોલાવેલા દેનાર કંઈ બોલતો નથી, તો તેને દંડયોગ્ય માનવામાં આવે છે; બન્ને પક્ષે સાક્ષી હોય તો ફરિયાદી પક્ષના સાક્ષીઓ પહેલાં બોલે છે.

પૂર્વપક્ષેઽધરીભૂતે ભવન્ત્યુત્તરવાદિનઃ । સગણશ્ચેદ્વિવાદઃ સ્યાત્તત્ર હીનન્તુ દાપયેત્ ।। ૨૫૩.

પ્રથમ પક્ષનું કહેવું સાબિત ન થાય તો જવાબદાર પક્ષ બોલે છે; જો જૂથમાં વિવાદ હોય તો જેમાં ઓછું હોય તેને ચુકવવું પડે.

દત્તં પણં વસુઞ્ચૈવ ધનિનો ધનમેવ ચ। છલન્નિરસ્ય દૂતેન વ્યવહારાન્નયેન્નૃપઃ ।। ૨૫૩.

આપેલું પૈસું, માલ કે દેવું જો કોઈ ઇનકાર કરે તો રાજાએ દૂત મારફતે કાયદેસર રીતે પાછું લેવડાવવું જોઈએ.

ભૂતમપ્યર્થમપ્યસ્તં હીયતે વ્યવહારતઃ । નિહ્નતે નિખિલાનેકમેકદેશવિભાવિતમ્ ।। ૨૫૩.

હકીકતમાં રહેલું કે ભૂતકાળનું પણ કેસમાં ક્યારેક ગુમાઈ શકે છે, એ આખું નકારવામાં આવે, માનવામાં આવે કે ભાગે ભાગે સાબિત થાય.