અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિયોનિઃ કીર્ત્યતે તેન ત્રયમેતદ્વિવાદકૃત્ । દ્વ્યભિયોગસ્તુ વિજ્ઞેયઃ શઙ્કાતત્ત્વાભિયોગતઃ ।। ૨૫૩.

આ રીતે ત્રણ મૂળ જણાવવામાં આવ્યા છે અને એ ત્રણથી વિવાદ થાય છે; બે પ્રકારના વિવાદ જાણી લેવા: શંકા પરથી અને તથ્યના દાવા પરથી.

શઙ્કાષડ્‌ભિસ્તુ સંસર્ગાત્તત્ત્વષોઢ઼ાદિદર્શણાત્ । પજ્ઞદ્વયાભિસમ્બન્ધાદ્‌દ્વિદ્વારઃ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૩.

શંકા છ પ્રકારના સંપર્કથી થાય છે અને તથ્ય દાવા યોગ્ય હક જોઈને થાય છે; બે પ્રકારની સમજણના સંબંધથી બે દ્વાર કહેવાય છે.

પૂર્વવાદસ્તયોઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ત્વનન્તરઃ । ભૂતચ્છલાનુસારિત્વાદ્‌દ્વિગતિઃ સમુદાહૃતા ।। ૨૫૩.

બેમાં, પહેલું વચન પક્ષ છે અને બીજું વિરોધ પક્ષ છે; સાચા કે છલથી ચાલતા કારણથી બે માર્ગ કહેવાય છે.

ઋણન્દેયમદેયઞ્ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ । દાનગ્રહણઘર્મશ્ચ ઋણાદાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈનું દેવું, આપવાનું કે ન આપવાનું, કોણે, ક્યાં, કેવી રીતે અને શું — આપવું, લેવું અને દેવું — આ બધું દેવું લેવું કહેવાય છે.

સ્વદ્રવ્યં યત્ર વિશ્રમ્ભાન્નિક્ષિપત્યવિશઙ્કિતઃ । નિક્ષએપન્નામતત્ પ્રોક્તં વ્યવહારપદમ્બુધૈઃ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ પોતાનું માલ વિશ્વાસપૂર્વક, નિર્ભયતાથી રાખે છે, તેને નિક્ષેપ કહે છે — વ્યવહારના જાણકારોએ એ નામ આપ્યું છે.

વણિક્પ્રભૃતયો યત્ર કર્મ સમ્ભૂય કુર્વતે । તત્સમ્ભૂયસમુત્થાનં વ્યવહારપદં વિદુઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં વેપારીઓ અને બીજા મળીને કામ કરે છે, એ રીતે મળીને થતી બાબતને વ્યવહારનું સ્થાન કહેવાય છે.

દત્ત્વા દ્રવ્યઞ્ચ ચસમ્યગ્યઃ પુનરાદાતુમિચ્છતિ । દત્ત્વાપ્રદાનિકં નામ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈએ યોગ્ય રીતે માલ આપી દીધું હોય અને પછી પાછું લેવા માંગે, તો તેને 'આપેલું પણ પાછું ન મળેલું' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

અભ્યુપેત્ય ચ શુશ્રૂષાં યસ્તાં ન પ્રતિપદ્યતે । અશુશ્રૂષાબ્યુપેત્યૈતદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

કોઈએ સેવા કરવા સંમત થઈને પણ સેવા ન કરે, તો તેને 'સેવા ન કરવી છતાં સંમતિ આપવી' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

ભૃત્યાનાં વેતનસ્યોક્તાદાનાદાનવિધિક્રિયા । વેતનસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

ભૃત્યોના પગાર આપવાની અને લેવા માટેની નિયમિત રીત છે; પગાર ન આપવું એ વિવાદનું કારણ ગણાય છે.

નિક્ષિપ્તં વા પરદ્રવ્યં નષ્ટં લબ્ધ્વા પ્રહૃત્ય વા । વિક્રીયતે પરોક્ષં યત્ સ જ્ઞેયોઽસ્વામિવિક્રયઃ ।। ૨૫૩.

બીજા માણસનું ગુમ થયેલું કે જમા કરેલું માલ મળી જાય, અથવા કોઈએ બળજબરીથી લઈ જઈ ગુપ્ત રીતે વેચી નાખે, તો એ બીજાના માલનું ગેરકાયદેસર વેચાણ કહેવાય છે.

વિક્રીય પણ્યં મૂલ્યેન ક્રેત્રે યઞ્ચ ન દીયતે । વિક્રીયાસમ્પ્રદાનન્તદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ વસ્તુ વેચાય છે અને ખરીદનાર પાસેથી કિંમત મળતી નથી, ત્યારે એ વેચાણ પછી ન મળેલી રકમ અંગેનો ઝઘડો કહેવાય છે.

ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્પણ્યં ક્રેતા ન બહુ મન્યતે । ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્ પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતેક્રયી ।। ૨૫૩.

ખરીદનાર કોઈ વસ્તુ કિંમત આપી ખરીદે અને પછી એ વસ્તુથી અસંતોષ રહે કે એને ખોટી માને, તો એ ખોટા વેચાણ અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

પાખણ્ડનૈગમાદીનાં સ્થિતિઃ સમય ઉચ્યતે । સમયસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

પાખંડી, વેપારી અને અન્ય લોકો વચ્ચે બનેલા નિયમોને કરાર કહેવાય છે; અને આવા કરારોનું ઉલ્લંઘન વિવાદનું કારણ બને છે.

સેતુકેદારમર્ય્યાદાવિકૃષ્ટાકૃષ્ટનિશ્ચયાઃ । શેત્રાધિકારે યત્ર સ્યુર્વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્તુ સઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં જમીનના સીમ, બંધ, હદ, ખેતી અને બિનખેતીની ઓળખ અંગે ઝઘડો થાય, એ જમીન સંબંધિત વિવાદ કહેવાય છે.

વૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીણં યત્ર પુંસાઞ્ચ કીર્ત્ત્યતે । સ્ત્રીપુંસંયોગસંજ્ઞન્તુ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

સ્ત્રી અને પુરુષના લગ્નના નિયમો જ્યાં ચર્ચાય છે, એ સ્ત્રી-પુરુષના મિલન અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

વિભાગોર્થસ્ય પૈત્રસ્ય પુત્રૈર્યસ્તુ પ્રકલ્પ્યતે । દાયભાગમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

પુત્રો પિતૃ સંપત્તિ વહેંચે ત્યારે એ વારસાની વહેંચણી અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

સહસા ક્રિયતે કર્મ્મ યત્ કિઞ્ચિત્ બલદર્પિતૈઃ । તત્ સાહસમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કાર્ય અચાનક જ બળ કે અહંકારથી કરવામાં આવે, એ હિંસક કાર્ય કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

દેશજાતિકુલાદીનામાક્રોશત્યઙ્ગસંયુતમ્ । યદ્વચઃ પ્રતિકૂલાર્થં વાક્પારુષ્યં તદુચ્યતે ।। ૨૫૩.

દેશ, જાતિ કે કુળ અંગે અપમાન સાથે જે વચન દુશ્મનાવટ ભરેલું હોય, એ વાચિક અપમાન કહેવાય છે.

પરગાત્રેષ્વભિદ્રોહો હસ્તપાદાયુધાદિભિઃ । અગ્ન્યાદિભિશ્ચોપઘાતૈર્દણ્ડપારુષ્યમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

બીજા માણસના શરીર પર હાથ, પગ, શસ્ત્ર કે અગ્નિ વગેરેથી હુમલો કરવો એ દંડાત્મક અપમાન કહેવાય છે.

અક્ષવર્જ્જશલાકાદ્યૈર્દૈવતં દ્યૂતભુચ્યતે । પઞ્ચક્રીડ઼ાવયોભિશ્ચ પ્રાણિદ્યૂતસમાહ્વયઃ ।। ૨૫૩.

પાંસાં, લાકડાં વગેરેથી જે જુગાર રમાય, એ જુગાર કહેવાય છે; અને જીવંત પ્રાણીઓ સાથેની પાંચ પ્રકારની રમતો પ્રાણિ જુગાર કહેવાય છે.

પ્રકીર્ણકઃ પુનર્જ્ઞેયો વ્યવહારો નિરાશ્રયઃ । ક્રિયાબેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કેસ કોઈ નિશ્ચિત શ્રેણીમાં ન આવે, તેને વિવિધ પ્રકારની માનવ ક્રિયાઓથી બનેલો વિવેચિત કેસ કહેવાય છે, જેની શાખાઓ અનેક છે.

વ્યવહારોઽષ્ટાદશપદસ્તેષાં ભેદોઽથ વૈ શતમ્ । ક્રિયાભેદાન્મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ।। ૨૫૩.

કાયદાકીય વિવાદો અઢાર પ્રકારના છે અને દરેકમાં માનવ ક્રિયાના વિવિધ પ્રકાર પ્રમાણે સો શાખાઓ કહેવાય છે.

વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્યેજ્ જ્ઞાનિવિપ્રૈરકોપનઃ । શત્રુમિત્રસમાઃ સભ્યા અલોભાઃ શ્રુતિવેદિનઃ ।। ૨૫૩.

રાજાએ વિવાદોનું નિરાકરણ જ્ઞાની અને શાંત બ્રાહ્મણો સાથે કરવું જોઈએ, અને એવા સભ્યો સાથે, જે મિત્ર-શત્રુમાં સમાન, લોભરહિત અને વેદવિદ હોય.

અપશ્યતા૧ કાર્ય્યવશાત્ સભ્યૈર્વિપ્રં નિયોજયેત્ । રાગાલ્લોભાદ્‌ભયાદ્વાપિ સ્મૃત્યપેતાદિકારિણઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો પરિસ્થિતિને કારણે નિર્ણય ન આપી શકે, તો તેઓ બ્રાહ્મણને નિમણૂક કરે; અને જે લોકો રાગ, લોભ કે ભયથી અથવા નિયમથી વિમુખ થઈ કાર્ય કરે, તેમને નિમણૂક ન કરવી.

સભ્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા વિવાદાદ્‌દ્વિગુણો દમઃ । સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેણ ધર્ષિતઃ પરૈઃ ।। ૨૫૩.

જો સભ્યો વ્યક્તિગત કે સામૂહિક રીતે વિવાદમાં દોષી ઠરે, તો તેમને દંડ બમણો થાય છે; અને જો તેઓ સ્મૃતિ અને આચારના માર્ગથી વિમુખ થઈ બીજાની લાલચમાં આવે, તો પણ.

આવેદયતિ યદ્રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્। પ્રત્યર્થિનોઽગ્રતો લેખ્યં યથા વેદિતમર્થિના ।। ૨૫૩.

રાજાને જે પણ મામલો રજૂ થાય, તે કાયદેસર કેસ કહેવાય છે; અને પ્રતિપક્ષીનું નિવેદન અરજદારની સમજ મુજબ લખવું જોઈએ.

સમામાસતદર્દ્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ । શ્રુતાર્થસ્યોત્તરં લેખ્યં પૂર્વાવેદકસન્નિધૌ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ બાબત સાંભળી, તારીખ, નામ, જાતિ વગેરે વિગત સાથે જવાબ લખાય, અને એ પહેલું નિવેદન કરનારની હાજરીમાં થાય, તો એ યોગ્ય ગણાય છે.

તતોઽર્થી લેખયેત્સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમ્ । તત્સિદ્ધૌ સિદ્ધિમાપ્નોતિ વિપરીતમતોઽન્યથા ।। ૨૫૩.

પછી માંગનારએ તરત જ જે વચન આપ્યું છે તે પૂરૂં કરવા માટે શું કરવું તે લખવું જોઈએ; જો એ કામ પૂરું થાય તો સફળતા મળે છે, નહિતર પરિણામ ઉલટું થાય છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારોયં વિવાદેષૂપદર્શિતઃ । અભિયોગમનિસ્તીર્ય્યનૈનં પ્રત્યબિયોજયેત્ ।। ૨૫૩.

ચારે ભાગવાળી આ પ્રક્રિયા વિવાદોમાં બતાવવામાં આવી છે; ફરિયાદ પૂરી થયા પછી સામે પક્ષે યોગ્ય રીતે જવાબ આપવો જોઈએ.