અગ્નિપુરાણમ્

ધન્વિનો રક્ષણાર્થાય ચર્મિણન્તુ૬ નિયોજયેત્ । સ્વમન્ત્રૈઃ શસ્ત્રમભ્યર્ચ્ય શાસ્ત્રાન્ત્રૈલોક્યમોહનં ।। ૨૫૨.

ધનુષધારીની રક્ષા માટે એક ઢાલધારી નિમવો; પોતાનાં મંત્રોથી શસ્ત્રનું પૂજન કરીને, તે ત્રણેય લોકને મોહિત કરતું શાસ્ત્ર વાપરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ વ્યવહારં પ્રવક્ષઅયામિ નયાનયવિવેકદં । ચતુષ્પાચ્ચ ચતુઃસ્થાનશ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું એ વ્યવહાર સમજાવું છું, જે સાચું અને ખોટું અલગ પાડે છે. તેને ચાર પગ, ચાર આધાર અને ચાર સાધનો ધરાવતો કહેવાય છે.

ચતુર્હિતશ્ચતુર્વ્યાપી ચતુષ્કારી ચકીત્તર્યતે । અષ્ટાહ્ગોઽષ્ટાદશપદઃ શતશાખસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

તેમાં ચાર પ્રકારના લાભ, ચાર ક્ષેત્રમાં વ્યાપ, ચાર પ્રકારના કર્ય અને એ રીતે વર્ણવાયું છે; આઠ અંગો, અઢાર વિભાગો અને સો શાખાઓ પણ તેમાં છે.

ત્રિયોનિર્દ્વ્યભિયોગશ્ચ દ્વિદ્વારો દ્વિગતિસ્તથા । ધર્મશ્ચ વ્યવહારશ્ચ ચરિત્રં રાજશાસનં ।। ૨૫૩.

તેમાં ત્રણ મૂળ, બે પ્રકારના વિવાદ, બે દ્વાર અને બે માર્ગ છે; ધર્મ, વ્યવહાર, ચરિત્ર અને રાજાનો હુકમ છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારાણામુત્તરઃ પૂર્વસાધકઃ । તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો બ્યવહારસ્તુ સાક્ષિષુ ।। ૨૫૩.

વ્યવહારના ચાર પગમાં, છેલ્લો પહેલાને પકડી રાખે છે; તેમાં ધર્મ સત્યમાં સ્થિર છે અને વ્યવહાર સાક્ષીઓ પર આધાર રાખે છે.

ચરિત્રં સઙ્‌ગ્રહે પુંસાં રાજાજ્ઞાયાન્તુ શાસનં । સામાભ્યુપાયસાધ્યત્વાચ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

ચરિત્ર એ લોકોના એકંદર વર્તનને કહેવાય છે અને રાજાજ્ઞા એટલે રાજાનો આદેશ; ચાર સાધનો દ્વારા કાર્ય સિદ્ધ થતું હોવાથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ચતુર્ણામાશ્રમાણાઞ્ચ રક્ષણાત્સ ચતુર્હિતઃ । કર્ત્તારં સાક્ષઇણશ્ચૈવ સત્યાન્રાજાનમેવ ચ ।। ૨૫૩.

ચાર આશ્રમોની રક્ષા થતી હોવાથી તે ચાર પ્રકારના લાભ આપે છે; કરનાર, સાક્ષી, સત્ય બોલનાર અને પોતે રાજા — એ ચાર જણા છે.

વ્યાપ્નોતે પાદગો યસ્માચ્ચતુર્વ્યાપી તતઃ સ્મૃતઃ । ધર્મસ્યાર્થસ્ય યશસો લોકપઙક્તેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

કાર્યકર્તા ચાર ક્ષેત્ર સુધી પહોંચે છે, તેથી તેને ચાર પ્રકારના વ્યાપ ધરાવતો કહેવાય છે: ધર્મ, સંપત્તિ, યશ અને જગતની કલ્યાણ.

ચતુર્ણાઙ્કરણાદેષ ચતુષ્કારી પ્રકીર્ત્તિતઃ । રાજા સ પુરુષઃ સભ્યાઃ શાસ્ત્રં ગણકલેખકૌ ।। ૨૫૩.

ચાર કરનારના કારણે તેને ચાર પ્રકારના કર્ય કહેવાય છે: રાજા, વ્યક્તિ, સભ્ય, શાસ્ત્ર, ગણક અને લેખક.

હિરણ્યમગ્નિરુદકમષ્ટાઙ્ગઃ સમુદાહૃતઃ । કામાત્ ક્રોધાચ્ચ લોભાચ્ચ ત્રિભ્યો યસ્માત્ પ્રવર્ત્તતે ।। ૨૫૩.

સોનું, અગ્નિ, પાણી — આ આઠ અંગો કહેવાય છે; કારણ કે કામ, ક્રોધ અને લોભથી એ ઉદ્ભવે છે, એ ત્રણમાંથી એ શરૂ થાય છે.

ત્રિયોનિઃ કીર્ત્યતે તેન ત્રયમેતદ્વિવાદકૃત્ । દ્વ્યભિયોગસ્તુ વિજ્ઞેયઃ શઙ્કાતત્ત્વાભિયોગતઃ ।। ૨૫૩.

આ રીતે ત્રણ મૂળ જણાવવામાં આવ્યા છે અને એ ત્રણથી વિવાદ થાય છે; બે પ્રકારના વિવાદ જાણી લેવા: શંકા પરથી અને તથ્યના દાવા પરથી.

શઙ્કાષડ્‌ભિસ્તુ સંસર્ગાત્તત્ત્વષોઢ઼ાદિદર્શણાત્ । પજ્ઞદ્વયાભિસમ્બન્ધાદ્‌દ્વિદ્વારઃ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૩.

શંકા છ પ્રકારના સંપર્કથી થાય છે અને તથ્ય દાવા યોગ્ય હક જોઈને થાય છે; બે પ્રકારની સમજણના સંબંધથી બે દ્વાર કહેવાય છે.

પૂર્વવાદસ્તયોઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ત્વનન્તરઃ । ભૂતચ્છલાનુસારિત્વાદ્‌દ્વિગતિઃ સમુદાહૃતા ।। ૨૫૩.

બેમાં, પહેલું વચન પક્ષ છે અને બીજું વિરોધ પક્ષ છે; સાચા કે છલથી ચાલતા કારણથી બે માર્ગ કહેવાય છે.

ઋણન્દેયમદેયઞ્ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ । દાનગ્રહણઘર્મશ્ચ ઋણાદાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈનું દેવું, આપવાનું કે ન આપવાનું, કોણે, ક્યાં, કેવી રીતે અને શું — આપવું, લેવું અને દેવું — આ બધું દેવું લેવું કહેવાય છે.

સ્વદ્રવ્યં યત્ર વિશ્રમ્ભાન્નિક્ષિપત્યવિશઙ્કિતઃ । નિક્ષએપન્નામતત્ પ્રોક્તં વ્યવહારપદમ્બુધૈઃ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ પોતાનું માલ વિશ્વાસપૂર્વક, નિર્ભયતાથી રાખે છે, તેને નિક્ષેપ કહે છે — વ્યવહારના જાણકારોએ એ નામ આપ્યું છે.

વણિક્પ્રભૃતયો યત્ર કર્મ સમ્ભૂય કુર્વતે । તત્સમ્ભૂયસમુત્થાનં વ્યવહારપદં વિદુઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં વેપારીઓ અને બીજા મળીને કામ કરે છે, એ રીતે મળીને થતી બાબતને વ્યવહારનું સ્થાન કહેવાય છે.

દત્ત્વા દ્રવ્યઞ્ચ ચસમ્યગ્યઃ પુનરાદાતુમિચ્છતિ । દત્ત્વાપ્રદાનિકં નામ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈએ યોગ્ય રીતે માલ આપી દીધું હોય અને પછી પાછું લેવા માંગે, તો તેને 'આપેલું પણ પાછું ન મળેલું' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

અભ્યુપેત્ય ચ શુશ્રૂષાં યસ્તાં ન પ્રતિપદ્યતે । અશુશ્રૂષાબ્યુપેત્યૈતદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

કોઈએ સેવા કરવા સંમત થઈને પણ સેવા ન કરે, તો તેને 'સેવા ન કરવી છતાં સંમતિ આપવી' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

ભૃત્યાનાં વેતનસ્યોક્તાદાનાદાનવિધિક્રિયા । વેતનસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

ભૃત્યોના પગાર આપવાની અને લેવા માટેની નિયમિત રીત છે; પગાર ન આપવું એ વિવાદનું કારણ ગણાય છે.

નિક્ષિપ્તં વા પરદ્રવ્યં નષ્ટં લબ્ધ્વા પ્રહૃત્ય વા । વિક્રીયતે પરોક્ષં યત્ સ જ્ઞેયોઽસ્વામિવિક્રયઃ ।। ૨૫૩.

બીજા માણસનું ગુમ થયેલું કે જમા કરેલું માલ મળી જાય, અથવા કોઈએ બળજબરીથી લઈ જઈ ગુપ્ત રીતે વેચી નાખે, તો એ બીજાના માલનું ગેરકાયદેસર વેચાણ કહેવાય છે.

વિક્રીય પણ્યં મૂલ્યેન ક્રેત્રે યઞ્ચ ન દીયતે । વિક્રીયાસમ્પ્રદાનન્તદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ વસ્તુ વેચાય છે અને ખરીદનાર પાસેથી કિંમત મળતી નથી, ત્યારે એ વેચાણ પછી ન મળેલી રકમ અંગેનો ઝઘડો કહેવાય છે.

ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્પણ્યં ક્રેતા ન બહુ મન્યતે । ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્ પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતેક્રયી ।। ૨૫૩.

ખરીદનાર કોઈ વસ્તુ કિંમત આપી ખરીદે અને પછી એ વસ્તુથી અસંતોષ રહે કે એને ખોટી માને, તો એ ખોટા વેચાણ અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

પાખણ્ડનૈગમાદીનાં સ્થિતિઃ સમય ઉચ્યતે । સમયસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

પાખંડી, વેપારી અને અન્ય લોકો વચ્ચે બનેલા નિયમોને કરાર કહેવાય છે; અને આવા કરારોનું ઉલ્લંઘન વિવાદનું કારણ બને છે.

સેતુકેદારમર્ય્યાદાવિકૃષ્ટાકૃષ્ટનિશ્ચયાઃ । શેત્રાધિકારે યત્ર સ્યુર્વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્તુ સઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં જમીનના સીમ, બંધ, હદ, ખેતી અને બિનખેતીની ઓળખ અંગે ઝઘડો થાય, એ જમીન સંબંધિત વિવાદ કહેવાય છે.

વૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીણં યત્ર પુંસાઞ્ચ કીર્ત્ત્યતે । સ્ત્રીપુંસંયોગસંજ્ઞન્તુ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

સ્ત્રી અને પુરુષના લગ્નના નિયમો જ્યાં ચર્ચાય છે, એ સ્ત્રી-પુરુષના મિલન અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

વિભાગોર્થસ્ય પૈત્રસ્ય પુત્રૈર્યસ્તુ પ્રકલ્પ્યતે । દાયભાગમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

પુત્રો પિતૃ સંપત્તિ વહેંચે ત્યારે એ વારસાની વહેંચણી અંગેનો વિવાદ કહેવાય છે.

સહસા ક્રિયતે કર્મ્મ યત્ કિઞ્ચિત્ બલદર્પિતૈઃ । તત્ સાહસમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

જે કાર્ય અચાનક જ બળ કે અહંકારથી કરવામાં આવે, એ હિંસક કાર્ય કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

દેશજાતિકુલાદીનામાક્રોશત્યઙ્ગસંયુતમ્ । યદ્વચઃ પ્રતિકૂલાર્થં વાક્પારુષ્યં તદુચ્યતે ।। ૨૫૩.

દેશ, જાતિ કે કુળ અંગે અપમાન સાથે જે વચન દુશ્મનાવટ ભરેલું હોય, એ વાચિક અપમાન કહેવાય છે.

પરગાત્રેષ્વભિદ્રોહો હસ્તપાદાયુધાદિભિઃ । અગ્ન્યાદિભિશ્ચોપઘાતૈર્દણ્ડપારુષ્યમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

બીજા માણસના શરીર પર હાથ, પગ, શસ્ત્ર કે અગ્નિ વગેરેથી હુમલો કરવો એ દંડાત્મક અપમાન કહેવાય છે.