અગ્નિપુરાણમ્

તિર્ય્યગ્બન્ધમપામાર્ગં૫ ભીમવેગં સુદર્શનં । સિંહાક્રાન્તં ગજાક્રાન્તં ગર્દ્દભાક્રાન્તમેવ ચ ।। ૨૫૨.

આડું બાંધવું, અપામાર્ગ પદ્ધતિ, ભયાનક ઝડપ, સુદર્શન, સિંહની જંપ, હાથીની જંપ અને ગધેડાની જંપ – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

ગદાકર્માણિ જાનીયાન્નિયુદ્ધસ્યાથ કર્મ ચ । આકર્ષણં વિકષઞ્ચ બાહૂનાં મૂલમેવ ચ ।। ૨૫૨.

ગદા ચલાવવાના અને મલ્લયુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો જાણવા યોગ્ય છે: ખેંચવું, વળાંકડાવવું અને બાહુના મૂળ ભાગ પર પ્રહાર કરવો.

ગ્રીવાવિપરિવર્ત્તઞ્ચ પૃષ્ઠભઙ્ગં સુદારુણં । પર્ય્યાસનવિપર્ય્યાસૌ પશુમારમજાવિકં ।। ૨૫૨.

ગળાને પલટાવવું, પીઠ તોડી નાખવી – જે અત્યંત ભયાનક છે, પલટાવવું અને વિરોધી રીતે પલટાવવું, તેમજ બકરા અને ધાડા જેવી પશુઓનું સંહાર કરવું.

પાદપ્રહારમાસ્ફોટં કકટિરેચિતકન્તથા । ગાત્રશ્લેષં સ્કન્ધગતં મહીવ્યાજનમેવ ચ ।। ૨૫૨.

પગથી મારવું, ફોડવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને ચાંપવું, ખભા પર ચઢવું અને જમીન સાફ કરવી – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.

ઉરોલલાટઘાતઞ્ચ વિસ્પષ્ટકરણન્તથા । ઉદ્‌ધૂતમવધૂતઞ્ચ તિર્ય્યઙ્માર્ગગતં તથા ।। ૨૫૨.

છાતી અને કપાળ પર પ્રહાર કરવો, સ્પષ્ટ રીતે કરવું, ઉપર ઉછાળવું અને નીચે હલાવવું, તેમજ આડેથી ચાલવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્ય છે.

ગજસ્કન્ધમવક્ષેપમપરાઙ્‌મુખમેવ ચ । દેવમાર્ગમધોમાર્ગમમાર્ગગમનાકુલં ।। ૨૫૨.

હાથીના ખભા પરથી નીચે ફેંકવું, પીઠ ફેરવી લેવી, દેવમાર્ગ, નીચે જવાનો માર્ગ અને ખોટી દિશામાં જવાથી થતી ગડબડ – આ બધાં યુદ્ધના ભાગ છે.

યષ્ટિઘાતમવક્ષેપો વસુધાદારણન્તથા । જાનુબન્ધં ભુજાબન્ધં ગાત્રબન્ધં સુદારુણં ।। ૨૫૨.

લાકડીથી મારવું, નીચે ફેંકવું, ધરતી ઉખેડી નાખવી, ઘૂંટણ બાંધવું, બાહુ બાંધવું અને શરીરના અંગોને બાંધવું – જે અત્યંત ભયાનક છે.

વિપૃષ્ઠં સોદકં શુભ્રં ભુજાવેષ્ટિતમેવ ચ । સન્નદ્ધૈઃ સંયુગે ભાવ્યં સશસ્ત્રૈસ્તૈર્ગજાદિભિઃ ।। ૨૫૨.

પાછળથી પ્રહાર કરવો, પાણી સાથે, તેજસ્વી રીતે, બાહુ બાંધવું; યુદ્ધમાં, આ બધું કવચ અને શસ્ત્રો સાથે હાથી વગેરે દ્વારા કરવું જોઈએ.

વરાઙ્કુશધરૌ ચોભૌ એકો ગ્રીવાગતોઽપરઃ । સ્કન્ધગૌ દ્વૌ ચ ધાનુષ્કૌ દ્વૌ ચ ખડ્‌ગધરૌગજે ।। ૨૫૨.

શ્રેષ્ઠ અંકુશ પકડીને બે જણ, એક ગળા પાસે, બે ખભા પર, બે ધનુષધારી અને બે તલવારધારી – આ બધા હાથી પર હોવા જોઈએ.

રથે રણે ગજે ચૈવ તુરઙ્ગાણાં ત્રયં ભવેત્ । ધાનુષ્કાણાન્ત્રયં પ્રોક્તં રક્ષઆર્થે તુરગસ્ય ચ ।। ૨૫૨.

રથમાં, યુદ્ધમાં અને હાથી પર ત્રણ ઘોડેસવાર હોવા જોઈએ; ઘોડાની રક્ષા માટે ત્રણ ધનુષધારી નિર્ધારિત છે.

ધન્વિનો રક્ષણાર્થાય ચર્મિણન્તુ૬ નિયોજયેત્ । સ્વમન્ત્રૈઃ શસ્ત્રમભ્યર્ચ્ય શાસ્ત્રાન્ત્રૈલોક્યમોહનં ।। ૨૫૨.

ધનુષધારીની રક્ષા માટે એક ઢાલધારી નિમવો; પોતાનાં મંત્રોથી શસ્ત્રનું પૂજન કરીને, તે ત્રણેય લોકને મોહિત કરતું શાસ્ત્ર વાપરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ વ્યવહારં પ્રવક્ષઅયામિ નયાનયવિવેકદં । ચતુષ્પાચ્ચ ચતુઃસ્થાનશ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું એ વ્યવહાર સમજાવું છું, જે સાચું અને ખોટું અલગ પાડે છે. તેને ચાર પગ, ચાર આધાર અને ચાર સાધનો ધરાવતો કહેવાય છે.

ચતુર્હિતશ્ચતુર્વ્યાપી ચતુષ્કારી ચકીત્તર્યતે । અષ્ટાહ્ગોઽષ્ટાદશપદઃ શતશાખસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

તેમાં ચાર પ્રકારના લાભ, ચાર ક્ષેત્રમાં વ્યાપ, ચાર પ્રકારના કર્ય અને એ રીતે વર્ણવાયું છે; આઠ અંગો, અઢાર વિભાગો અને સો શાખાઓ પણ તેમાં છે.

ત્રિયોનિર્દ્વ્યભિયોગશ્ચ દ્વિદ્વારો દ્વિગતિસ્તથા । ધર્મશ્ચ વ્યવહારશ્ચ ચરિત્રં રાજશાસનં ।। ૨૫૩.

તેમાં ત્રણ મૂળ, બે પ્રકારના વિવાદ, બે દ્વાર અને બે માર્ગ છે; ધર્મ, વ્યવહાર, ચરિત્ર અને રાજાનો હુકમ છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારાણામુત્તરઃ પૂર્વસાધકઃ । તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો બ્યવહારસ્તુ સાક્ષિષુ ।। ૨૫૩.

વ્યવહારના ચાર પગમાં, છેલ્લો પહેલાને પકડી રાખે છે; તેમાં ધર્મ સત્યમાં સ્થિર છે અને વ્યવહાર સાક્ષીઓ પર આધાર રાખે છે.

ચરિત્રં સઙ્‌ગ્રહે પુંસાં રાજાજ્ઞાયાન્તુ શાસનં । સામાભ્યુપાયસાધ્યત્વાચ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

ચરિત્ર એ લોકોના એકંદર વર્તનને કહેવાય છે અને રાજાજ્ઞા એટલે રાજાનો આદેશ; ચાર સાધનો દ્વારા કાર્ય સિદ્ધ થતું હોવાથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ચતુર્ણામાશ્રમાણાઞ્ચ રક્ષણાત્સ ચતુર્હિતઃ । કર્ત્તારં સાક્ષઇણશ્ચૈવ સત્યાન્રાજાનમેવ ચ ।। ૨૫૩.

ચાર આશ્રમોની રક્ષા થતી હોવાથી તે ચાર પ્રકારના લાભ આપે છે; કરનાર, સાક્ષી, સત્ય બોલનાર અને પોતે રાજા — એ ચાર જણા છે.

વ્યાપ્નોતે પાદગો યસ્માચ્ચતુર્વ્યાપી તતઃ સ્મૃતઃ । ધર્મસ્યાર્થસ્ય યશસો લોકપઙક્તેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

કાર્યકર્તા ચાર ક્ષેત્ર સુધી પહોંચે છે, તેથી તેને ચાર પ્રકારના વ્યાપ ધરાવતો કહેવાય છે: ધર્મ, સંપત્તિ, યશ અને જગતની કલ્યાણ.

ચતુર્ણાઙ્કરણાદેષ ચતુષ્કારી પ્રકીર્ત્તિતઃ । રાજા સ પુરુષઃ સભ્યાઃ શાસ્ત્રં ગણકલેખકૌ ।। ૨૫૩.

ચાર કરનારના કારણે તેને ચાર પ્રકારના કર્ય કહેવાય છે: રાજા, વ્યક્તિ, સભ્ય, શાસ્ત્ર, ગણક અને લેખક.

હિરણ્યમગ્નિરુદકમષ્ટાઙ્ગઃ સમુદાહૃતઃ । કામાત્ ક્રોધાચ્ચ લોભાચ્ચ ત્રિભ્યો યસ્માત્ પ્રવર્ત્તતે ।। ૨૫૩.

સોનું, અગ્નિ, પાણી — આ આઠ અંગો કહેવાય છે; કારણ કે કામ, ક્રોધ અને લોભથી એ ઉદ્ભવે છે, એ ત્રણમાંથી એ શરૂ થાય છે.

ત્રિયોનિઃ કીર્ત્યતે તેન ત્રયમેતદ્વિવાદકૃત્ । દ્વ્યભિયોગસ્તુ વિજ્ઞેયઃ શઙ્કાતત્ત્વાભિયોગતઃ ।। ૨૫૩.

આ રીતે ત્રણ મૂળ જણાવવામાં આવ્યા છે અને એ ત્રણથી વિવાદ થાય છે; બે પ્રકારના વિવાદ જાણી લેવા: શંકા પરથી અને તથ્યના દાવા પરથી.

શઙ્કાષડ્‌ભિસ્તુ સંસર્ગાત્તત્ત્વષોઢ઼ાદિદર્શણાત્ । પજ્ઞદ્વયાભિસમ્બન્ધાદ્‌દ્વિદ્વારઃ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૩.

શંકા છ પ્રકારના સંપર્કથી થાય છે અને તથ્ય દાવા યોગ્ય હક જોઈને થાય છે; બે પ્રકારની સમજણના સંબંધથી બે દ્વાર કહેવાય છે.

પૂર્વવાદસ્તયોઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ત્વનન્તરઃ । ભૂતચ્છલાનુસારિત્વાદ્‌દ્વિગતિઃ સમુદાહૃતા ।। ૨૫૩.

બેમાં, પહેલું વચન પક્ષ છે અને બીજું વિરોધ પક્ષ છે; સાચા કે છલથી ચાલતા કારણથી બે માર્ગ કહેવાય છે.

ઋણન્દેયમદેયઞ્ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ । દાનગ્રહણઘર્મશ્ચ ઋણાદાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈનું દેવું, આપવાનું કે ન આપવાનું, કોણે, ક્યાં, કેવી રીતે અને શું — આપવું, લેવું અને દેવું — આ બધું દેવું લેવું કહેવાય છે.

સ્વદ્રવ્યં યત્ર વિશ્રમ્ભાન્નિક્ષિપત્યવિશઙ્કિતઃ । નિક્ષએપન્નામતત્ પ્રોક્તં વ્યવહારપદમ્બુધૈઃ ।। ૨૫૩.

જ્યારે કોઈ પોતાનું માલ વિશ્વાસપૂર્વક, નિર્ભયતાથી રાખે છે, તેને નિક્ષેપ કહે છે — વ્યવહારના જાણકારોએ એ નામ આપ્યું છે.

વણિક્પ્રભૃતયો યત્ર કર્મ સમ્ભૂય કુર્વતે । તત્સમ્ભૂયસમુત્થાનં વ્યવહારપદં વિદુઃ ।। ૨૫૩.

જ્યાં વેપારીઓ અને બીજા મળીને કામ કરે છે, એ રીતે મળીને થતી બાબતને વ્યવહારનું સ્થાન કહેવાય છે.

દત્ત્વા દ્રવ્યઞ્ચ ચસમ્યગ્યઃ પુનરાદાતુમિચ્છતિ । દત્ત્વાપ્રદાનિકં નામ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

કોઈએ યોગ્ય રીતે માલ આપી દીધું હોય અને પછી પાછું લેવા માંગે, તો તેને 'આપેલું પણ પાછું ન મળેલું' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

અભ્યુપેત્ય ચ શુશ્રૂષાં યસ્તાં ન પ્રતિપદ્યતે । અશુશ્રૂષાબ્યુપેત્યૈતદ્વિવાદપદમુચ્યતે ।। ૨૫૩.

કોઈએ સેવા કરવા સંમત થઈને પણ સેવા ન કરે, તો તેને 'સેવા ન કરવી છતાં સંમતિ આપવી' કહેવાય છે અને એ વિવાદનું કારણ બને છે.

ભૃત્યાનાં વેતનસ્યોક્તાદાનાદાનવિધિક્રિયા । વેતનસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૩.

ભૃત્યોના પગાર આપવાની અને લેવા માટેની નિયમિત રીત છે; પગાર ન આપવું એ વિવાદનું કારણ ગણાય છે.