અગ્નિપુરાણમ્

કરાલમવઘાતઞ્ચ દંશોપપ્લુતમેવ ચ । ક્ષિપ્તહસ્તં સ્થિતં શૂન્યં પરશોસ્તુ વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫૨.

ભયાનક પ્રહાર, દાંતથી કાપવું, હાથ ફેંકવું, ઊભું રહેવું, ખાલી—આ બધું પરશુ માટે જણાવી છે.

તાડનં છેદનં વિપ્ર તથા ચૂર્ણનમેવ ચ । મુદ્‌ગરસ્ય તુ કર્માણિ તથા પ્લવનઘાતનં ।। ૨૫૨.

મારવું, કાપવું, હે બ્રાહ્મણ, અને ચૂરચૂર કરવું—આ બધું મુદગરના કામ છે, તેમજ ઉછળી અને મારવું પણ છે.

સં શ્રાન્તમથ વિશ્રાન્તં ગોવિસર્ગં સુદુર્દ્ધરં । ભિન્દિપાલસ્ય કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

થાકેલું, આરામ કરેલું, ગાય છોડવું, બહુ મુશ્કેલ—આ બધું ભિન્દિપાલ અને લાકડીના કામ છે.

અન્ત્યં મધ્યં પરાવૃત્તં નિદેશાન્તં દ્વિજોત્તમ । વજ્રસ્યૈતાનિ કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અંતિમ, મધ્ય, પલટાવેલું અને આજ્ઞા પર પૂર્ણ થતું – આ બધાં લાકડી અને ગદા ચલાવવાના વિવિધ પ્રકાર છે.

હરણં છેદનં ઘાતો બલોદ્ધારણમાયતં । કૃપાણકર્મ નિર્દિષ્ટં પાતનં સ્ફોટનં તથા ।। ૨૫૨.

પકડી લેવું, કાપવું, મારવું, જોરથી ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું તલવારના કામ કહેવાય છે, સાથે જ નીચે પાડી દેવું અને ફોડવું પણ તેમાં આવે છે.

ત્રાસનં રક્ષણં ઘાતો બલોદ્ધરણમાયતમ્ । ક્ષેપણીકર્મ નિર્દિષ્ટં યન્ત્રકર્મૈતદેવ તુ ।। ૨૫૨.

ભય પેદા કરવું, રક્ષા કરવી, મારવું, બળપૂર્વક ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું ફેંકી શકાય તેવા શસ્ત્રો તથા યંત્રોના કામ ગણાય છે.

સન્ત્યાગમવદંશશ્ચ વરાહોદ્ધૂતકં તથા । હસ્તાવહસ્તમાલીનમેકહસ્તાવહસ્તકે ।। ૨૫૨.

છોડી દેવું, દાંતથી કટકટાવવું અને વરાહ જેવું ઉછાળવું; એક કે બંને હાથથી ઉઠાવવું અને પકડી રાખવું – આ બધાં વિવિધ હથિયાર ચલાવવાના પ્રકાર છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિતકોદ્‌ગતે । ઉરોલલાટઘાતે ચ ભુજાવિધમનન્તથા ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, છાતી અને કપાળ પર મારવું, તેમજ બાહુને વળાંકડાવવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિકકોદ્‌ગતે । ગાત્રસંશ્લેષણં શાન્તં તથા ગાત્રવિપર્ય્યયઃ ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને હળવેથી ચાંપવું અને અંગોને પલટાવવું – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.

ઊદ્‌ર્ધ્વપ્ર્હારં ઘાતઞ્ચ ગોમૂત્રં સવ્યદક્ષિણે । પારકન્તારકં દણ્ડં૪ કરવીરન્ધમાકુલં ।। ૨૫૨.

ઉપરથી મારવું, ઘાતક પ્રહાર, ગાયના મૂત્ર જેવી સ્થિતિ, ડાબી અને જમણી બાજુ, અવરોધ પાર કરવા માટેની લાકડી, અને કરવીર નામની લાકડીથી દુશ્મનને ગુંજવી દેવું – આ બધાં યુદ્ધના ઉપાયો છે.

તિર્ય્યગ્બન્ધમપામાર્ગં૫ ભીમવેગં સુદર્શનં । સિંહાક્રાન્તં ગજાક્રાન્તં ગર્દ્દભાક્રાન્તમેવ ચ ।। ૨૫૨.

આડું બાંધવું, અપામાર્ગ પદ્ધતિ, ભયાનક ઝડપ, સુદર્શન, સિંહની જંપ, હાથીની જંપ અને ગધેડાની જંપ – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

ગદાકર્માણિ જાનીયાન્નિયુદ્ધસ્યાથ કર્મ ચ । આકર્ષણં વિકષઞ્ચ બાહૂનાં મૂલમેવ ચ ।। ૨૫૨.

ગદા ચલાવવાના અને મલ્લયુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો જાણવા યોગ્ય છે: ખેંચવું, વળાંકડાવવું અને બાહુના મૂળ ભાગ પર પ્રહાર કરવો.

ગ્રીવાવિપરિવર્ત્તઞ્ચ પૃષ્ઠભઙ્ગં સુદારુણં । પર્ય્યાસનવિપર્ય્યાસૌ પશુમારમજાવિકં ।। ૨૫૨.

ગળાને પલટાવવું, પીઠ તોડી નાખવી – જે અત્યંત ભયાનક છે, પલટાવવું અને વિરોધી રીતે પલટાવવું, તેમજ બકરા અને ધાડા જેવી પશુઓનું સંહાર કરવું.

પાદપ્રહારમાસ્ફોટં કકટિરેચિતકન્તથા । ગાત્રશ્લેષં સ્કન્ધગતં મહીવ્યાજનમેવ ચ ।। ૨૫૨.

પગથી મારવું, ફોડવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને ચાંપવું, ખભા પર ચઢવું અને જમીન સાફ કરવી – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.

ઉરોલલાટઘાતઞ્ચ વિસ્પષ્ટકરણન્તથા । ઉદ્‌ધૂતમવધૂતઞ્ચ તિર્ય્યઙ્માર્ગગતં તથા ।। ૨૫૨.

છાતી અને કપાળ પર પ્રહાર કરવો, સ્પષ્ટ રીતે કરવું, ઉપર ઉછાળવું અને નીચે હલાવવું, તેમજ આડેથી ચાલવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્ય છે.

ગજસ્કન્ધમવક્ષેપમપરાઙ્‌મુખમેવ ચ । દેવમાર્ગમધોમાર્ગમમાર્ગગમનાકુલં ।। ૨૫૨.

હાથીના ખભા પરથી નીચે ફેંકવું, પીઠ ફેરવી લેવી, દેવમાર્ગ, નીચે જવાનો માર્ગ અને ખોટી દિશામાં જવાથી થતી ગડબડ – આ બધાં યુદ્ધના ભાગ છે.

યષ્ટિઘાતમવક્ષેપો વસુધાદારણન્તથા । જાનુબન્ધં ભુજાબન્ધં ગાત્રબન્ધં સુદારુણં ।। ૨૫૨.

લાકડીથી મારવું, નીચે ફેંકવું, ધરતી ઉખેડી નાખવી, ઘૂંટણ બાંધવું, બાહુ બાંધવું અને શરીરના અંગોને બાંધવું – જે અત્યંત ભયાનક છે.

વિપૃષ્ઠં સોદકં શુભ્રં ભુજાવેષ્ટિતમેવ ચ । સન્નદ્ધૈઃ સંયુગે ભાવ્યં સશસ્ત્રૈસ્તૈર્ગજાદિભિઃ ।। ૨૫૨.

પાછળથી પ્રહાર કરવો, પાણી સાથે, તેજસ્વી રીતે, બાહુ બાંધવું; યુદ્ધમાં, આ બધું કવચ અને શસ્ત્રો સાથે હાથી વગેરે દ્વારા કરવું જોઈએ.

વરાઙ્કુશધરૌ ચોભૌ એકો ગ્રીવાગતોઽપરઃ । સ્કન્ધગૌ દ્વૌ ચ ધાનુષ્કૌ દ્વૌ ચ ખડ્‌ગધરૌગજે ।। ૨૫૨.

શ્રેષ્ઠ અંકુશ પકડીને બે જણ, એક ગળા પાસે, બે ખભા પર, બે ધનુષધારી અને બે તલવારધારી – આ બધા હાથી પર હોવા જોઈએ.

રથે રણે ગજે ચૈવ તુરઙ્ગાણાં ત્રયં ભવેત્ । ધાનુષ્કાણાન્ત્રયં પ્રોક્તં રક્ષઆર્થે તુરગસ્ય ચ ।। ૨૫૨.

રથમાં, યુદ્ધમાં અને હાથી પર ત્રણ ઘોડેસવાર હોવા જોઈએ; ઘોડાની રક્ષા માટે ત્રણ ધનુષધારી નિર્ધારિત છે.

ધન્વિનો રક્ષણાર્થાય ચર્મિણન્તુ૬ નિયોજયેત્ । સ્વમન્ત્રૈઃ શસ્ત્રમભ્યર્ચ્ય શાસ્ત્રાન્ત્રૈલોક્યમોહનં ।। ૨૫૨.

ધનુષધારીની રક્ષા માટે એક ઢાલધારી નિમવો; પોતાનાં મંત્રોથી શસ્ત્રનું પૂજન કરીને, તે ત્રણેય લોકને મોહિત કરતું શાસ્ત્ર વાપરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ વ્યવહારં પ્રવક્ષઅયામિ નયાનયવિવેકદં । ચતુષ્પાચ્ચ ચતુઃસ્થાનશ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું એ વ્યવહાર સમજાવું છું, જે સાચું અને ખોટું અલગ પાડે છે. તેને ચાર પગ, ચાર આધાર અને ચાર સાધનો ધરાવતો કહેવાય છે.

ચતુર્હિતશ્ચતુર્વ્યાપી ચતુષ્કારી ચકીત્તર્યતે । અષ્ટાહ્ગોઽષ્ટાદશપદઃ શતશાખસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

તેમાં ચાર પ્રકારના લાભ, ચાર ક્ષેત્રમાં વ્યાપ, ચાર પ્રકારના કર્ય અને એ રીતે વર્ણવાયું છે; આઠ અંગો, અઢાર વિભાગો અને સો શાખાઓ પણ તેમાં છે.

ત્રિયોનિર્દ્વ્યભિયોગશ્ચ દ્વિદ્વારો દ્વિગતિસ્તથા । ધર્મશ્ચ વ્યવહારશ્ચ ચરિત્રં રાજશાસનં ।। ૨૫૩.

તેમાં ત્રણ મૂળ, બે પ્રકારના વિવાદ, બે દ્વાર અને બે માર્ગ છે; ધર્મ, વ્યવહાર, ચરિત્ર અને રાજાનો હુકમ છે.

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારાણામુત્તરઃ પૂર્વસાધકઃ । તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો બ્યવહારસ્તુ સાક્ષિષુ ।। ૨૫૩.

વ્યવહારના ચાર પગમાં, છેલ્લો પહેલાને પકડી રાખે છે; તેમાં ધર્મ સત્યમાં સ્થિર છે અને વ્યવહાર સાક્ષીઓ પર આધાર રાખે છે.

ચરિત્રં સઙ્‌ગ્રહે પુંસાં રાજાજ્ઞાયાન્તુ શાસનં । સામાભ્યુપાયસાધ્યત્વાચ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।। ૨૫૩.

ચરિત્ર એ લોકોના એકંદર વર્તનને કહેવાય છે અને રાજાજ્ઞા એટલે રાજાનો આદેશ; ચાર સાધનો દ્વારા કાર્ય સિદ્ધ થતું હોવાથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ચતુર્ણામાશ્રમાણાઞ્ચ રક્ષણાત્સ ચતુર્હિતઃ । કર્ત્તારં સાક્ષઇણશ્ચૈવ સત્યાન્રાજાનમેવ ચ ।। ૨૫૩.

ચાર આશ્રમોની રક્ષા થતી હોવાથી તે ચાર પ્રકારના લાભ આપે છે; કરનાર, સાક્ષી, સત્ય બોલનાર અને પોતે રાજા — એ ચાર જણા છે.

વ્યાપ્નોતે પાદગો યસ્માચ્ચતુર્વ્યાપી તતઃ સ્મૃતઃ । ધર્મસ્યાર્થસ્ય યશસો લોકપઙક્તેસ્તથૈવ ચ ।। ૨૫૩.

કાર્યકર્તા ચાર ક્ષેત્ર સુધી પહોંચે છે, તેથી તેને ચાર પ્રકારના વ્યાપ ધરાવતો કહેવાય છે: ધર્મ, સંપત્તિ, યશ અને જગતની કલ્યાણ.

ચતુર્ણાઙ્કરણાદેષ ચતુષ્કારી પ્રકીર્ત્તિતઃ । રાજા સ પુરુષઃ સભ્યાઃ શાસ્ત્રં ગણકલેખકૌ ।। ૨૫૩.

ચાર કરનારના કારણે તેને ચાર પ્રકારના કર્ય કહેવાય છે: રાજા, વ્યક્તિ, સભ્ય, શાસ્ત્ર, ગણક અને લેખક.