અગ્નિપુરાણમ્

વિકરાલનિપાતૌ ચ વિભીષણભયાનકૌ । સમગ્રાર્દ્ધતીયાંશપાદપાદાર્દ્ધવારિજાઃ ।। ૨૫૨.

ભયાનક અને ભયજનક પડકા, આખા, અડધા અને તૃતીયાંશ ભાગ, અને કમળ જેવા પગના વાળ—

પ્રાત્યાલીઢમથાલીઢં વરાહં લુલિતન્તથા । ઇતિ દ્વાત્રિંશતો જ્ઞેયાઃ ખડ્ગચર્મવિધૌ રણે ।। ૨૫૨.

પાછળ વાળેલી સ્થિતિ, આગળ વાળેલી સ્થિતિ, વરાહ જેવી, અને વળાંકવાળી—આ રીતે તલવાર અને ઢાલના યુદ્ધમાં બત્રીસ રીતો જાણીવી જોઈએ.

પરવૃત્તમપાવૃત્તં ગૃહીતં લઘુસઞ્જ્ઞિતં । ઊદ્‌ર્ધ્વાત્ ક્ષઇપ્તમધઃ ક્ષિપ્તં સન્ધારિતવિધારિતં ।। ૨૫૨.

પાછળ વળવું, પાછું વળવું, પકડેલું, હલકું ચલાવવું, ઉપર ફેંકવું, નીચે ફેંકવું, પકડી રાખવું અને રોકવું—

શ્યેનપાતં ગજપાનં ગ્રાહગ્રાહ્યન્તથૈવ ચ । એવમેકાદશવિધા જ્ઞેયાઃ પાશવિધા રણાઃ ।। ૨૫૨.

શ્યેન જેવું પડવું, હાથી જેવું પીવું, અને મગર જેવું પકડવું—આ રીતે યુદ્ધમાં પાશના અગિયાર પ્રકાર જાણીવા.

ઋજ્વાયતં વિશાલઞ્ચ તિર્ય્યગ્‌ભ્રામિતમેવ ચ । પઞ્ચકર્મ વિનિર્દ્દિષ્ટં વ્યસ્તે પાશે મહાત્મભિઃ ।। ૨૫૨.

સીધું, પહોળું, આડું અને ફરતું—પાંચ ક્રિયાઓ મહાન લોકોએ પાશ અલગ પાડતી વખતે કહી છે.

છેદનં ભેદનં પાતો ભ્રમણં શયનં તથા । વિકર્ત્તનં કર્ત્તऩઞ્ચ ચક્રકર્મેદમેવ ચ ।। ૨૫૨.

કાપવું, ફાડવું, પાડી દેવું, ફરવું, સુવું, કાપકાપવું, ચીરી નાખવું અને ચક્ર જેવી રીત—આ ક્રિયાઓ છે.

આસ્ફોટઃ ક્ષ્વેડનં ભેદસ્ત્રાસાન્દોલિતકૌ તથા । શૂલકર્માણિ જાનીહિ ષષ્ઠમાઘાતસઞ્જ્ઞિતં ।। ૨૫૨.

પગથી ઠોકવું, સીટી વગાડવી, ફાડવું, ડરાવવું, ઝૂલાવવું—આ શૂળની રીતો છે, છઠ્ઠું પ્રહાર કહેવાય છે.

દૃષ્ટિઘાતં ભુજાઘાતં પાર્શ્વઘાતં દ્વિજોત્તમ । ઋજુપક્ષેષુણા પાતં તોમરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૫૨.

આંખ પર પ્રહાર, હાથ પર પ્રહાર, બાજુ પર પ્રહાર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; સીધી પાંખવાળું બાણથી પડવું અને તોમરાની રીત પણ કહી છે.

આહતં વિપ્ર ગોમૂત્રપ્રભૂતઙ્કમલાસનં । તતોર્દ્ધગાત્રં નમિતં વામદક્ષિણમેવ ચ ।। ૨૫૨.

મારેલું, હે બ્રાહ્મણ, ગૌમૂત્ર, વધારે, કમળ પર બેસેલું, ઉપર ઉઠેલું, વાળેલું, ડાબું અને જમણું—

આવૃત્તઞ્ચ ચપરાવૃત્તં પાદોદ્ધતમવપ્લુતં । હંસમર્દ્દં વિમર્દઞ્ચ૩ ગદાકર્મ પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૫૨.

વળેલું અને પલટેલું, પગ ઉંચો કરેલો, ઉછળેલું, હંસ જેવું દબાવવું અને દબાણ—આ બધું ગદા ચલાવવાની રીત છે.

કરાલમવઘાતઞ્ચ દંશોપપ્લુતમેવ ચ । ક્ષિપ્તહસ્તં સ્થિતં શૂન્યં પરશોસ્તુ વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫૨.

ભયાનક પ્રહાર, દાંતથી કાપવું, હાથ ફેંકવું, ઊભું રહેવું, ખાલી—આ બધું પરશુ માટે જણાવી છે.

તાડનં છેદનં વિપ્ર તથા ચૂર્ણનમેવ ચ । મુદ્‌ગરસ્ય તુ કર્માણિ તથા પ્લવનઘાતનં ।। ૨૫૨.

મારવું, કાપવું, હે બ્રાહ્મણ, અને ચૂરચૂર કરવું—આ બધું મુદગરના કામ છે, તેમજ ઉછળી અને મારવું પણ છે.

સં શ્રાન્તમથ વિશ્રાન્તં ગોવિસર્ગં સુદુર્દ્ધરં । ભિન્દિપાલસ્ય કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

થાકેલું, આરામ કરેલું, ગાય છોડવું, બહુ મુશ્કેલ—આ બધું ભિન્દિપાલ અને લાકડીના કામ છે.

અન્ત્યં મધ્યં પરાવૃત્તં નિદેશાન્તં દ્વિજોત્તમ । વજ્રસ્યૈતાનિ કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અંતિમ, મધ્ય, પલટાવેલું અને આજ્ઞા પર પૂર્ણ થતું – આ બધાં લાકડી અને ગદા ચલાવવાના વિવિધ પ્રકાર છે.

હરણં છેદનં ઘાતો બલોદ્ધારણમાયતં । કૃપાણકર્મ નિર્દિષ્ટં પાતનં સ્ફોટનં તથા ।। ૨૫૨.

પકડી લેવું, કાપવું, મારવું, જોરથી ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું તલવારના કામ કહેવાય છે, સાથે જ નીચે પાડી દેવું અને ફોડવું પણ તેમાં આવે છે.

ત્રાસનં રક્ષણં ઘાતો બલોદ્ધરણમાયતમ્ । ક્ષેપણીકર્મ નિર્દિષ્ટં યન્ત્રકર્મૈતદેવ તુ ।। ૨૫૨.

ભય પેદા કરવું, રક્ષા કરવી, મારવું, બળપૂર્વક ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું ફેંકી શકાય તેવા શસ્ત્રો તથા યંત્રોના કામ ગણાય છે.

સન્ત્યાગમવદંશશ્ચ વરાહોદ્ધૂતકં તથા । હસ્તાવહસ્તમાલીનમેકહસ્તાવહસ્તકે ।। ૨૫૨.

છોડી દેવું, દાંતથી કટકટાવવું અને વરાહ જેવું ઉછાળવું; એક કે બંને હાથથી ઉઠાવવું અને પકડી રાખવું – આ બધાં વિવિધ હથિયાર ચલાવવાના પ્રકાર છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિતકોદ્‌ગતે । ઉરોલલાટઘાતે ચ ભુજાવિધમનન્તથા ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, છાતી અને કપાળ પર મારવું, તેમજ બાહુને વળાંકડાવવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિકકોદ્‌ગતે । ગાત્રસંશ્લેષણં શાન્તં તથા ગાત્રવિપર્ય્યયઃ ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને હળવેથી ચાંપવું અને અંગોને પલટાવવું – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.

ઊદ્‌ર્ધ્વપ્ર્હારં ઘાતઞ્ચ ગોમૂત્રં સવ્યદક્ષિણે । પારકન્તારકં દણ્ડં૪ કરવીરન્ધમાકુલં ।। ૨૫૨.

ઉપરથી મારવું, ઘાતક પ્રહાર, ગાયના મૂત્ર જેવી સ્થિતિ, ડાબી અને જમણી બાજુ, અવરોધ પાર કરવા માટેની લાકડી, અને કરવીર નામની લાકડીથી દુશ્મનને ગુંજવી દેવું – આ બધાં યુદ્ધના ઉપાયો છે.

તિર્ય્યગ્બન્ધમપામાર્ગં૫ ભીમવેગં સુદર્શનં । સિંહાક્રાન્તં ગજાક્રાન્તં ગર્દ્દભાક્રાન્તમેવ ચ ।। ૨૫૨.

આડું બાંધવું, અપામાર્ગ પદ્ધતિ, ભયાનક ઝડપ, સુદર્શન, સિંહની જંપ, હાથીની જંપ અને ગધેડાની જંપ – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

ગદાકર્માણિ જાનીયાન્નિયુદ્ધસ્યાથ કર્મ ચ । આકર્ષણં વિકષઞ્ચ બાહૂનાં મૂલમેવ ચ ।। ૨૫૨.

ગદા ચલાવવાના અને મલ્લયુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો જાણવા યોગ્ય છે: ખેંચવું, વળાંકડાવવું અને બાહુના મૂળ ભાગ પર પ્રહાર કરવો.

ગ્રીવાવિપરિવર્ત્તઞ્ચ પૃષ્ઠભઙ્ગં સુદારુણં । પર્ય્યાસનવિપર્ય્યાસૌ પશુમારમજાવિકં ।। ૨૫૨.

ગળાને પલટાવવું, પીઠ તોડી નાખવી – જે અત્યંત ભયાનક છે, પલટાવવું અને વિરોધી રીતે પલટાવવું, તેમજ બકરા અને ધાડા જેવી પશુઓનું સંહાર કરવું.

પાદપ્રહારમાસ્ફોટં કકટિરેચિતકન્તથા । ગાત્રશ્લેષં સ્કન્ધગતં મહીવ્યાજનમેવ ચ ।। ૨૫૨.

પગથી મારવું, ફોડવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને ચાંપવું, ખભા પર ચઢવું અને જમીન સાફ કરવી – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.

ઉરોલલાટઘાતઞ્ચ વિસ્પષ્ટકરણન્તથા । ઉદ્‌ધૂતમવધૂતઞ્ચ તિર્ય્યઙ્માર્ગગતં તથા ।। ૨૫૨.

છાતી અને કપાળ પર પ્રહાર કરવો, સ્પષ્ટ રીતે કરવું, ઉપર ઉછાળવું અને નીચે હલાવવું, તેમજ આડેથી ચાલવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્ય છે.

ગજસ્કન્ધમવક્ષેપમપરાઙ્‌મુખમેવ ચ । દેવમાર્ગમધોમાર્ગમમાર્ગગમનાકુલં ।। ૨૫૨.

હાથીના ખભા પરથી નીચે ફેંકવું, પીઠ ફેરવી લેવી, દેવમાર્ગ, નીચે જવાનો માર્ગ અને ખોટી દિશામાં જવાથી થતી ગડબડ – આ બધાં યુદ્ધના ભાગ છે.

યષ્ટિઘાતમવક્ષેપો વસુધાદારણન્તથા । જાનુબન્ધં ભુજાબન્ધં ગાત્રબન્ધં સુદારુણં ।। ૨૫૨.

લાકડીથી મારવું, નીચે ફેંકવું, ધરતી ઉખેડી નાખવી, ઘૂંટણ બાંધવું, બાહુ બાંધવું અને શરીરના અંગોને બાંધવું – જે અત્યંત ભયાનક છે.

વિપૃષ્ઠં સોદકં શુભ્રં ભુજાવેષ્ટિતમેવ ચ । સન્નદ્ધૈઃ સંયુગે ભાવ્યં સશસ્ત્રૈસ્તૈર્ગજાદિભિઃ ।। ૨૫૨.

પાછળથી પ્રહાર કરવો, પાણી સાથે, તેજસ્વી રીતે, બાહુ બાંધવું; યુદ્ધમાં, આ બધું કવચ અને શસ્ત્રો સાથે હાથી વગેરે દ્વારા કરવું જોઈએ.

વરાઙ્કુશધરૌ ચોભૌ એકો ગ્રીવાગતોઽપરઃ । સ્કન્ધગૌ દ્વૌ ચ ધાનુષ્કૌ દ્વૌ ચ ખડ્‌ગધરૌગજે ।। ૨૫૨.

શ્રેષ્ઠ અંકુશ પકડીને બે જણ, એક ગળા પાસે, બે ખભા પર, બે ધનુષધારી અને બે તલવારધારી – આ બધા હાથી પર હોવા જોઈએ.