અગ્નિપુરાણમ્

કુણ્ડલસ્યાકૃતિં કૃત્વા ભ્રામ્યૈકં મસ્તકોપરિ । ક્ષિપેત્ તૂણમયે તૂર્ણં પુરુષે ચર્મવેષ્ટિતે ।। ૨૫૧.

કુંડળીનું આકાર બનાવી, એકવાર માથા ઉપર ફેરવી, પછી ઝડપથી એ પાશ ચામડીના કવચ પહેરેલા માણસ પર ફેંકવું.

વલ્ગિતે ચ પ્લુતે ચૈવ તથા પ્રવ્રજિતેષુ ચ । સમયોગવિધિં કૃત્વા પ્રયુઞ્જીત સુશિક્ષિતમ્ ।। ૨૫૧.

કૂદી, ઉછળી, કે ફરતા વખતે, યોગ્ય રીત અનુસરી, એ કૌશલ્યપૂર્વક લાગુ કરવું.

વિજિત્વા તુ યથાન્યાયં તતો બન્ધં સમાચરેત્ । કટ્યામ્બદ્‌ધ્વા તતઃ ખડ્ગં વામપાર્શ્વાવલમ્બિતમ્ ।। ૨૫૧.

નિયમ મુજબ જીત્યા પછી, બંધન કરવું; કમર પર બાંધીને, પછી ખડગ ડાબા બાજુ લટકાવવો.

દૃઢં વિગૃહ્ય વામેન નિષ્કર્ષેદ્દક્ષિણેન તુ । ષડઙ્ગુલપરીણાહં સપ્તહસ્તસમુચ્છિતં ।। ૨૫૧.

ડાબા હાથથી મજબૂત પકડી, જમણા હાથથી ખેંચવું; એ છ આંગળ જેટલો પહોળો અને સાત હાથ ઊંચો હોવો જોઈએ.

અયોમય્યઃ શલાકાશ્ચ વર્માણિ વિવિધાનિ ચ । અર્દ્ધહસ્તે સમે ચૈવ તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વગતં તથા ।। ૨૫૧.

લોખંડની છડીઓ અને વિવિધ કવચ, અડધા હાથના અંતરે, તેમજ સમ, આડાં અને ઊંચા સ્થાને.

યોજયેદ્વિધિના યેન તથાત્વઙ્ગદતઃ શ્રૃણુ । તૂણચર્માવનદ્‌ધાઙ્ગં સ્થાપયિત્વા નવં દૃઢં ।। ૨૫૧.

હવે ધ્યાનથી સાંભળ, હું સમજાવું છું કે એ કેવી રીતે યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ: પહેલાં શરીર પર મજબૂત અને નવી ઢાલ અને ધનુષ્ય પહેરાવવું જોઈએ.

કરેણાદાય લગુડં દક્ષિણાઙ્ગુલકં નવં । ઉદ્યમ્ય ઘાતયેદ્યસ્ય નાશસ્તેન શિશોર્દૃઢં ।। ૨૫૧.

પછી જમણા હાથમાં નવી લાકડી લઈ, તેને ઊંચી કરીને, મજબૂતીથી મારવું જોઈએ; આવું કરવાથી બાળકનો નાશ નિશ્ચિત થાય છે.

ઉભાભ્યામથ હસ્તાબ્યાં કુર્ય્યાત્તસ્ય નિપાતનં । અક્લેશેન તતઃ કુર્વન્ બધે સિદ્ધિઃ પ્રકીર્ત્તિતા ।। ૨૫૧.

પછી બંને હાથથી તેને નીચે ફટકારવું જોઈએ; આવું સરળતાથી કરવાથી મારવામાં સફળતા મળે છે.

અગ્નિરુવાચ ભ્રાન્તમુદ્ ભ્રાન્તમાવિદ્ધમાપ્લુતં વિપ્લુતં સૃતં । સમ્પાતં સમુદીશઞ્ચ શ્યેનપાતમથાકુલં ।। ૨૫૨.

અગ્નિએ કહ્યું: ફરવું, ઘસવું, ઉછળવું, પડવું, દોડવું, ઝપટવું, ઉપરથી હુમલો કરવો, શ્યેન જેવું નીચે પડવું અને ગભરાટ—

ઉદ્‌ધૂતમવધૂતઞ્ચ સવ્યં દક્ષિણમેવ ચ । અનાલક્ષિતવિસ્ફોટૌ કરાલેન્દ્રમહાસખૌ ।। ૨૫૨.

હલાવવું, ઝાટકવું, ડાબી અને જમણી તરફ હલનચલન, અજાણ્યા ફાટકા, હાથથી હાથી જેવો જોરદાર પ્રહાર—

વિકરાલનિપાતૌ ચ વિભીષણભયાનકૌ । સમગ્રાર્દ્ધતીયાંશપાદપાદાર્દ્ધવારિજાઃ ।। ૨૫૨.

ભયાનક અને ભયજનક પડકા, આખા, અડધા અને તૃતીયાંશ ભાગ, અને કમળ જેવા પગના વાળ—

પ્રાત્યાલીઢમથાલીઢં વરાહં લુલિતન્તથા । ઇતિ દ્વાત્રિંશતો જ્ઞેયાઃ ખડ્ગચર્મવિધૌ રણે ।। ૨૫૨.

પાછળ વાળેલી સ્થિતિ, આગળ વાળેલી સ્થિતિ, વરાહ જેવી, અને વળાંકવાળી—આ રીતે તલવાર અને ઢાલના યુદ્ધમાં બત્રીસ રીતો જાણીવી જોઈએ.

પરવૃત્તમપાવૃત્તં ગૃહીતં લઘુસઞ્જ્ઞિતં । ઊદ્‌ર્ધ્વાત્ ક્ષઇપ્તમધઃ ક્ષિપ્તં સન્ધારિતવિધારિતં ।। ૨૫૨.

પાછળ વળવું, પાછું વળવું, પકડેલું, હલકું ચલાવવું, ઉપર ફેંકવું, નીચે ફેંકવું, પકડી રાખવું અને રોકવું—

શ્યેનપાતં ગજપાનં ગ્રાહગ્રાહ્યન્તથૈવ ચ । એવમેકાદશવિધા જ્ઞેયાઃ પાશવિધા રણાઃ ।। ૨૫૨.

શ્યેન જેવું પડવું, હાથી જેવું પીવું, અને મગર જેવું પકડવું—આ રીતે યુદ્ધમાં પાશના અગિયાર પ્રકાર જાણીવા.

ઋજ્વાયતં વિશાલઞ્ચ તિર્ય્યગ્‌ભ્રામિતમેવ ચ । પઞ્ચકર્મ વિનિર્દ્દિષ્ટં વ્યસ્તે પાશે મહાત્મભિઃ ।। ૨૫૨.

સીધું, પહોળું, આડું અને ફરતું—પાંચ ક્રિયાઓ મહાન લોકોએ પાશ અલગ પાડતી વખતે કહી છે.

છેદનં ભેદનં પાતો ભ્રમણં શયનં તથા । વિકર્ત્તનં કર્ત્તऩઞ્ચ ચક્રકર્મેદમેવ ચ ।। ૨૫૨.

કાપવું, ફાડવું, પાડી દેવું, ફરવું, સુવું, કાપકાપવું, ચીરી નાખવું અને ચક્ર જેવી રીત—આ ક્રિયાઓ છે.

આસ્ફોટઃ ક્ષ્વેડનં ભેદસ્ત્રાસાન્દોલિતકૌ તથા । શૂલકર્માણિ જાનીહિ ષષ્ઠમાઘાતસઞ્જ્ઞિતં ।। ૨૫૨.

પગથી ઠોકવું, સીટી વગાડવી, ફાડવું, ડરાવવું, ઝૂલાવવું—આ શૂળની રીતો છે, છઠ્ઠું પ્રહાર કહેવાય છે.

દૃષ્ટિઘાતં ભુજાઘાતં પાર્શ્વઘાતં દ્વિજોત્તમ । ઋજુપક્ષેષુણા પાતં તોમરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૫૨.

આંખ પર પ્રહાર, હાથ પર પ્રહાર, બાજુ પર પ્રહાર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; સીધી પાંખવાળું બાણથી પડવું અને તોમરાની રીત પણ કહી છે.

આહતં વિપ્ર ગોમૂત્રપ્રભૂતઙ્કમલાસનં । તતોર્દ્ધગાત્રં નમિતં વામદક્ષિણમેવ ચ ।। ૨૫૨.

મારેલું, હે બ્રાહ્મણ, ગૌમૂત્ર, વધારે, કમળ પર બેસેલું, ઉપર ઉઠેલું, વાળેલું, ડાબું અને જમણું—

આવૃત્તઞ્ચ ચપરાવૃત્તં પાદોદ્ધતમવપ્લુતં । હંસમર્દ્દં વિમર્દઞ્ચ૩ ગદાકર્મ પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૫૨.

વળેલું અને પલટેલું, પગ ઉંચો કરેલો, ઉછળેલું, હંસ જેવું દબાવવું અને દબાણ—આ બધું ગદા ચલાવવાની રીત છે.

કરાલમવઘાતઞ્ચ દંશોપપ્લુતમેવ ચ । ક્ષિપ્તહસ્તં સ્થિતં શૂન્યં પરશોસ્તુ વિનિર્દિશેત્ ।। ૨૫૨.

ભયાનક પ્રહાર, દાંતથી કાપવું, હાથ ફેંકવું, ઊભું રહેવું, ખાલી—આ બધું પરશુ માટે જણાવી છે.

તાડનં છેદનં વિપ્ર તથા ચૂર્ણનમેવ ચ । મુદ્‌ગરસ્ય તુ કર્માણિ તથા પ્લવનઘાતનં ।। ૨૫૨.

મારવું, કાપવું, હે બ્રાહ્મણ, અને ચૂરચૂર કરવું—આ બધું મુદગરના કામ છે, તેમજ ઉછળી અને મારવું પણ છે.

સં શ્રાન્તમથ વિશ્રાન્તં ગોવિસર્ગં સુદુર્દ્ધરં । ભિન્દિપાલસ્ય કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

થાકેલું, આરામ કરેલું, ગાય છોડવું, બહુ મુશ્કેલ—આ બધું ભિન્દિપાલ અને લાકડીના કામ છે.

અન્ત્યં મધ્યં પરાવૃત્તં નિદેશાન્તં દ્વિજોત્તમ । વજ્રસ્યૈતાનિ કર્માણિ લગુડસ્ય ચ તાન્યપિ ।। ૨૫૨.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અંતિમ, મધ્ય, પલટાવેલું અને આજ્ઞા પર પૂર્ણ થતું – આ બધાં લાકડી અને ગદા ચલાવવાના વિવિધ પ્રકાર છે.

હરણં છેદનં ઘાતો બલોદ્ધારણમાયતં । કૃપાણકર્મ નિર્દિષ્ટં પાતનં સ્ફોટનં તથા ।। ૨૫૨.

પકડી લેવું, કાપવું, મારવું, જોરથી ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું તલવારના કામ કહેવાય છે, સાથે જ નીચે પાડી દેવું અને ફોડવું પણ તેમાં આવે છે.

ત્રાસનં રક્ષણં ઘાતો બલોદ્ધરણમાયતમ્ । ક્ષેપણીકર્મ નિર્દિષ્ટં યન્ત્રકર્મૈતદેવ તુ ।। ૨૫૨.

ભય પેદા કરવું, રક્ષા કરવી, મારવું, બળપૂર્વક ઉઠાવવું અને લંબાવવું – આ બધું ફેંકી શકાય તેવા શસ્ત્રો તથા યંત્રોના કામ ગણાય છે.

સન્ત્યાગમવદંશશ્ચ વરાહોદ્ધૂતકં તથા । હસ્તાવહસ્તમાલીનમેકહસ્તાવહસ્તકે ।। ૨૫૨.

છોડી દેવું, દાંતથી કટકટાવવું અને વરાહ જેવું ઉછાળવું; એક કે બંને હાથથી ઉઠાવવું અને પકડી રાખવું – આ બધાં વિવિધ હથિયાર ચલાવવાના પ્રકાર છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિતકોદ્‌ગતે । ઉરોલલાટઘાતે ચ ભુજાવિધમનન્તથા ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, છાતી અને કપાળ પર મારવું, તેમજ બાહુને વળાંકડાવવું – આ બધાં યુદ્ધકૌશલ્યના ભાગ છે.

દ્વિહસ્તવાહુપાશે ચ કટિરેચિકકોદ્‌ગતે । ગાત્રસંશ્લેષણં શાન્તં તથા ગાત્રવિપર્ય્યયઃ ।। ૨૫૨.

બંને હાથ અને બાહુથી બાંધવું, કમરે ઉંચું કરવું, શરીરને હળવેથી ચાંપવું અને અંગોને પલટાવવું – આ બધાં યુદ્ધના વિવિધ ઉપાયો છે.