અગ્નિપુરાણમ્

સંસ્કૃત્ય યાદવાન્ પાર્થો દત્તોદકધનાદિકઃ। સ્ત્રિયોષ્ટાવક્રશાપેન ભાર્ય્યા વિષ્ણોશ્ચ યાઃ સ્થિતાઃ

યાદવોના સંસ્કાર કર્યા પછી, પાર્થએ પાણી અને ધનનું દાન આપ્યું; વક્ર સ્ત્રીના શાપથી, વિષ્ણુની પત્નીઓ ત્યાં જ રહી ગઈ.

પુનસ્તચ્છાપતો નીતા ગોપાલૈર્લગુડાયુધૈઃ। અર્જુનં હિ તિરસ્કૃત્ય પાર્થઃ શોકઞ્ચકાર હ

પછી એ શાપના કારણે, ગોપાળોએ લાકડાના હથિયારો વડે તેમને પકડી લીધી; પાર્થ તેમને બચાવી શક્યા નહીં અને દુઃખી થયા.

વ્યાસેનાશ્વાસિતો મેને બલં મે કૃષ્ણાસન્નિધૌ। હસ્તિનાપુરમાગત્ય પાર્થઃ સર્વં ન્યવેદયત્

વ્યાસે સાંત્વના આપી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું કે, 'મારું બળ તો કૃષ્ણની હાજરીથી હતું'; પછી હસ્તિનાપુર આવી, પાર્થએ બધું કહી દીધું.

યુધિષ્ઠિરાય સ ભ્રાત્રે પાલકાય નૃણાન્તદા। તદ્ધનુસ્તાનિ ચાસ્ત્રાણિસ રથસ્તે ચ વાજિનઃ

પછી તેણે પોતાના ભાઈ, મનુષ્યોના રક્ષક યુધિષ્ઠિરને પોતાનું ધનુષ્ય, શસ્ત્રો, રથ અને ઘોડા આપી દીધા.

વિના કૃષ્ણેન તન્નષ્ટં દાનઞ્ચાશ્રોત્રિયે યથા। તચ્છ્રુત્વા ધર્મ્મરાજસ્તુ રાજ્યે સ્થાપ્ય પરીક્ષિતમ્

કૃષ્ણ વિના એ બધું નાશ પામ્યું, અને દાન યોગ્ય બ્રાહ્મણોને અપાયું; આ સાંભળી, ધર્મરાજાએ પરિક્ષિતને રાજગાદી પર બેસાડ્યા.

પ્રસ્થાનં પ્રસ્થિતો ધીમાન્ દ્રૌપદ્યા ભ્રાતૃભિઃ સહ। સંસારનિત્યતાં જ્ઞાત્વા જપન્નષ્ટશતં હરેઃ

વિદ્વાન યાત્રા પર નીકળ્યા, દ્રૌપદી અને પોતાના ભાઈઓ સાથે. તેમને જાણ હતું કે આ સંસાર સદા રહેતો નથી, એટલે તેમણે હરિના ભૂલાયેલા સો નામોનું સ્મરણ કર્યું.

મહાપથે તુ પતિતા દ્રૌપદી સહદેવકઃ। નકુલઃ ફાલ્ગુનો ભીમો રાજા શોકપરાયણઃ

મહાન માર્ગ પર દ્રૌપદી, સહદેવ, નકુલ, ફાળગુન અને ભીમ પડી ગયા; રાજા તો દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.

ઇન્દ્રાનીતરયારૂઢઃ સાનુજઃ સ્વર્ગમાપ્તવાન્। દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનાદીંશ્ચ વાસુદેવં ચ હર્ષિતઃ

ઇન્દ્રના રથમાં ચડીને, પોતાના ભાઈઓ સાથે, તેમણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યાં દુર્યોધન અને બીજા લોકોને તથા વાસુદેવને જોઈને તેઓ આનંદિત થયા.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે બુદ્ધાવતારઞ્ચ પઠતઃ શ્રૃણ્વતોર્થદમ્। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે દેત્યૈર્દ્દેવાઃ પપાજિતાઃ

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું બુદ્ધ અવતાર વિષે કહું છું, જે વાંચનાર અને સાંભળનાર માટે ફળદાયી છે. પહેલાં દેવો અને દૈત્યો વચ્ચે યુદ્ધ થયું, ત્યારે દૈત્યોના હાથમાં દેવો હાર્યા.

રક્ષ રક્ષેતિ શરણં વદન્તો જગ્મુરીશ્વરમ્। માયામોહસ્વરૂપોસૌ શુદ્ધોદનસુતોઽભવત્

'રક્ષા કરો, રક્ષા કરો' એમ બોલીને દેવોએ ભગવાનને આશરો લીધો; ભગવાન માયા અને મોહના સ્વરૂપે શુદ્ધોધનના પુત્ર બની આવ્યા.

મોહયામાસ દૈત્યાંસ્તાંસ્ત્યાજિતા વેદધર્મકમ્। તે ચ બૌદ્ધા બભૂવુર્હિ તેભ્યોન્યે વેદવર્જિતાઃ

તેમણે દૈત્યોને મોહમાં પાડી દીધા, જેથી તેમણે વેદધર્મ છોડ્યો; એ બધા બૌદ્ધ બની ગયા અને બીજા ઘણા વેદથી વિમુખ થયા.

આર્હતઃ સોઽભવત્ પશ્ચાદાર્હતાનકરોત્ પરાન્। એવં પાષણ્ડિનો જાતા વેદધર્મ્માદિવર્જિતાઃ

પછી તેઓ આરહત બન્યા અને બીજાને પણ આરહત બનાવ્યા; આમ, વેદધર્મથી વિમુખ એવા પાશંડીઓ ઉત્પન્ન થયા.

નારકાર્હં કર્મ ચક્રુર્ગ્રહીષ્યન્ત્યધમાદપિ। સર્વે કલિયુગાન્તે તુ ભવિષ્યન્તિ ચ સઙ્કરાઃ

તેઓએ નરકમાં લઈ જતી ક્રિયાઓ કરી, અને સૌથી નીચા કર્મો પણ સ્વીકારી લીધા; કલિયુગના અંતે બધા જ સંકર થઈ જશે.

દસ્યવઃ શીલહીનાશ્ચ વેદો વાજસનેયકઃ। દશ પઞ્ચ ચ શાખા વૈ પ્રમાણેન ભવિષ્યતિ

ધર્મવિહિન દસ્યુઓ અને વાજસનેય વેદ જ રહેશે; દસ અને પાંચ શાખાઓ માત્ર પ્રમાણરૂપે બચશે.

ધર્મ્મકઞ્ચુકસંવીતા અધર્મરુચયસ્તથા। માનુપાન્ ભક્ષયિષ્યન્તિ મ્લેચ્છાઃ પાર્થિવરૂપિણઃ

ધર્મનું આવરણ પહેરીને પણ અધર્મમાં રુચિ ધરાવનારા, એ રાજાના રૂપમાં વિદેશી લોકો માંસ અને દારૂનો સેવન કરશે.

કલ્કી વિષ્ણુયશઃ પુત્રો યાજ્ઞવલ્ક્યપુરોહિતઃ। ઉત્સાદયિષ્યતિ મ્લેચ્છાન્ ગૃહીતાસ્ત્રઃ કૃતાયુધઃ

કલ્કિ, જે વિષ્ણુયશના પુત્ર છે અને યાજ્ઞવલ્ક્ય તેમના પુરોહિત છે, શસ્ત્ર ધારણ કરીને અને સજ્જ થઈને, એ વિદેશીઓને નાશ કરશે.

સ્થાપયિષ્યતિ મર્યાદાં ચાતુર્વર્ણ્યે યથોચિતામ્। આશ્રમેષુ ચ સર્વેષુ પ્રજાઃ સદ્ધર્મ્મવર્ત્મનિ

તેઓ ચાર વર્ણ અને બધા આશ્રમોમાં યોગ્ય maryada સ્થાપિત કરશે અને પ્રજાને સાચા ધર્મના માર્ગે ચલાવશે.

કલ્કિરૂપં પરિત્યજ્ય હરિઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યતિ। તતઃ કૃતયુગન્નામ પુરાવત્ સમ્ભવિષ્યતિ

કલ્કિનું રૂપ છોડી, હરિ સ્વર્ગમાં જશે; ત્યારબાદ ફરી પહેલા જેવું કૃતયુગ આવશે.

વર્ણાશ્રમાશ્ચ ધર્મેષુ સ્વેષુ સ્થાસ્યન્તિ સત્તમ। એવં સર્વેષુ કલ્પેષુ સર્વમન્વન્તરેષુ ચ

વર્ણ અને આશ્રમો પોતાના ધર્મમાં સ્થિર રહેશે, હે ઉત્તમ! એમ બધા કલ્પ અને મન્વંતરોમાં પણ રહેશે.

અવતારા અસઙ્ખ્યાતા અતીતાનાગતાદયઃ। વિષ્ણોર્દ્દશાવતારાખ્યાન્‌યઃ પઠેત્ શ્રૃણુયાન્નરઃ

અવતારો તો અનગણિત છે, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં; જે મનુષ્ય વિષ્ણુના દશ અવતારોનું પઠન કે શ્રવણ કરે,

સોવાપ્તકામો વિમલઃ સકુલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્। ધર્મ્માધર્મ્મવ્યવસ્થાનમેવં વૈ કુરુતે હરીઃ

તેને ઇચ્છિત ફળ મળે, પવિત્ર બને અને પરિવાર સાથે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે; હરિ એ રીતે ધર્મ અને અધર્મની વ્યવસ્થા કરે છે.

અગ્નિરુવાચ જગત્સર્ગાદિકાં ક્રીડાં વિષ્ણોર્વક્ષ્યેધુના શ્રૃણુ। સ્વર્ગાદિકૃત્ સ સર્ગાદિઃ સૃષ્ટ્યાદિઃ સગુણોગુણઃ

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું વિશ્વના સર્જન અને અન્ય વિષ્ણુની લીલા કહું છું, સાંભળો. સ્વર્ગ અને બીજા બધાના સર્જક, એ સર્વ સર્જન, સ્થિતિ અને ગુણ-અગુણના મૂળ છે.

બ્રહ્માવ્યક્તં સદાગ્રેઽભૂત્ ન ખં રાત્રિદિનાદિકમ્। પ્રકૃતિં પુરુષં વિષ્ણુઃ પ્રવિશ્યાક્ષોભયત્તતઃ

પ્રથમ બ્રહ્મા અને અવ્યક્ત હતું; આકાશ, રાત-દિવસ કે બીજું કશું નહોતું. પછી વિષ્ણુએ પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશ કરીને તેમને ચળકાવ્યા.

સર્ગકાલે મહત્તત્ત્વમહઙ્કારસ્તતોઽભવત્। વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ

સૃષ્ટિના આરંભે મહત્તત્વથી 'હું'ની ભાવના ઉપજી. ત્યારબાદ, તેમાંથી ત્રણ પ્રકારના ગુણો પ્રગટ્યા: શાંતિથી ભરેલો, ઉર્જાથી ભરેલો અને અંધકારથી ભરેલો.

અહઙ્કારાચ્છબ્દમાત્રમાકાશમભવત્તતઃ । સ્પર્શમાત્રોઽનિલસ્તસ્માદ્રૂપમાત્રોઽનલસ્તતઃ

'હું'ની ભાવનામાંથી અવાજનું સૂક્ષ્મ તત્વ જન્મ્યું, અને એમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. સ્પર્શના તત્વથી વાયુ અને રૂપના તત્વથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.

રસમાત્રા આપ ઇતો ગન્ધમાત્રા મહી સ્મૃતા । અહઙ્કારાત્તામસાત્તુ તૈજસાની ન્દ્રિયાણિ ચ

રસના તત્વમાંથી પાણી અને સુગંધના તત્વમાંથી પૃથ્વી જાણીતી છે. 'હું'ની તામસિક ભાવનાથી ઇન્દ્રિયો અને રજસિક ભાવનાથી ઇન્દ્રિયોના અધિકારી ઉત્પન્ન થયા.

વૈકારિકા દશદેવા મન એકાદશેન્દ્રિયમ્। તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

શાંતિથી ભરેલા ભાગમાંથી દસ દેવતાઓ અને મન ઉત્પન્ન થયા, આમ મળીને અગિયાર ઇન્દ્રિયો બની. પછી સ્વયંભૂ ભગવાને વિવિધ જીવોની રચના કરવાની ઇચ્છા કરી.

અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમવાસૃજત્ । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ

પ્રથમ ભગવાને પાણીની રચના કરી અને તેમાં પોતાની શક્તિ પ્રવાહિત કરી. આ જ પાણી 'નારા' કહેવાય છે અને પાણી 'નર'ના પુત્રો કહેવાય છે.

અયનન્તસ્ય તાઃ પૂર્વન્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ । હિરણ્યવર્ણમભવત્ તદણ્ડમુદકેશયમ્

પાણી ભગવાનનું પહેલું નિવાસસ્થાન હોવાથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, પાણી પર સોનાની જેમ તેજવાળું એક અંડું પ્રગટ્યું.