અગ્નિપુરાણમ્

ન તુ નિમ્નઞ્ચ તીક્ષ્ણઞ્ચ દૃઢવેધ્યે પ્રકીર્ત્તિતે । નિમ્નં દુષ્કરમુદ્દિષ્ટં વેધ્યમૂદ્‌ર્ધ્વગતઞ્ચ યત્ ।। ૨૫૦.

પણ નીચું અને તીક્ષ્ણ લક્ષ્યાંક મજબૂત લક્ષ્યાંકોમાં ગણવામાં આવતું નથી; નીચું લક્ષ્યાંક મુશ્કેલ ગણવામાં આવે છે, અને જે લક્ષ્યાંક ઊંચું છે.

મસ્તકાયનમધ્યે તુ ચિત્રદુષ્કરસઞ્‌જ્ઞકે । એવં વેધ્યગણઙ્‌કૃત્વા દક્ષિણેનેતરેણ ચ ।। ૨૫૦.

માથા અને શરીર વચ્ચે, એ લક્ષ્યાંક 'વિવિધ અને મુશ્કેલ' કહેવાય છે; આમ, લક્ષ્યાંકોના જૂથ બનાવી, જમણા અને બીજા હાથથી.

આરોહેત્ પ્રથમં વીરો જિતલક્ષસ્તતો નરઃ । એષ એવ વિધિઃ પ્રોક્તસ્તત્ર દૃષ્ટઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।। ૨૫૦.

જે વીર પહેલા નિશાન હાંસલ કરે છે, એ આગળ વધે, પછી બીજો પુરુષ; આ જ નિયમ છે, જે પ્રયોગ કરનારોએ જોયો છે.

અધિકં ભ્રમણં તસ્ય તસ્માદ્ વેધ્યાત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ । લક્ષ્યં સ યોજયેત્તત્ર પત્રિપત્રગતં દૃઢમ્ ।। ૨૫૦.

એ લક્ષ્યાંક માટે વધારે ફેરવવું કહેવાયું છે; ત્યાં નિશાન મજબૂત રીતે પાંખવાળી બાણથી લગાવવું જોઈએ.

ભ્રાન્તં પ્રચલિચઞ્ચૈવ સ્થિરં યચ્ચ ભવેદતિ । સમન્તાત્તાડયેદ્ ભિન્દ્યાચ્છેદયેદ્વ્યથયેદપિ ।। ૨૫૦.

જે કશું ફેરવાય છે, હલન-ચાલન કરે છે, કે બહુ સ્થિર છે, એ બધું四 બાજુથી મારવું, ફોડવું, કાપવું કે પીડવું જોઈએ.

કર્મ્મયોગવિધાનજ્ઞો જ્ઞાત્વૈવં વિધિમાચરેત્ । મનસા ચક્ષુષા દૃષ્ટ્યા યોગરિક્ષુર્યમં જયેત્ ।। ૨૫૦.

કર્મ અને અભ્યાસની રીત જાણનાર, નિયમ સમજીને એમ જ કરવો જોઈએ; મન, આંખ અને દૃષ્ટિથી, યોગી ધનુર્ધર નિયંત્રણ જીતે.

અગ્નિરુવાચ જિતહસ્તો જિતમતિર્જ્જિતદૃગ્‌લક્ષ્યસાધકઃ । નિયતાં સિદ્ધિમાસાદ્ય તતો વાહનમારુહેત્ ।। ૨૫૧.

અગ્નિ બોલ્યા: જે હાથે, મન અને દૃષ્ટિમાં પારંગત છે, અને નિશાન હાંસલ કરે છે, નિશ્ચિત સફળતા મેળવી, પછી વાહન પર ચડવું જોઈએ.

દશહસ્તો ભવેત્ પાશો વૃત્તઃ કરમુખસ્તથા । ગુણકાર્પાસમુઞ્જાનાં ભઙ્ગસ્નાય્વર્ક્કવર્મ્મિણામ્ ।। ૨૫૧.

પાશ દસ હાથ લાંબો, ગોળ અને હાથના છેડે હોવો જોઈએ; કપાસ, મુંજ, ભાંગ અને મજબૂત સોનાની કે કવચની દોરથી બનાવવો.

અન્યેષાં સુદૃઢાનાઞ્ચ સુકૃતં પરિવેષ્ટિતમ્ । તયા ત્રિંશત્‌સમં પાશં બુધઃ કુર્ય્યાત્ સુવર્ત્તિંતમ્ ।। ૨૫૧.

અન્ય, બહુ મજબૂત લોકો માટે, એ સારી રીતે વળેલું હોવું જોઈએ; એથી બુદ્ધિમાન પાશ ત્રીસ ગણો લાંબો, સારી રીતે વળેલો બનાવે.

કર્ત્તવ્યં શિક્ષકૈસ્તસ્ય સ્થાનં કક્ષાસુ વૈ તદા । વામહસ્તેન સઙ્ગૃહ્ય દક્ષિણેનોદ્ધરેત્તતઃ ।। ૨૫૧.

શિક્ષકોએ એનું સ્થાન કક્ષામાં તૈયાર કરવું જોઈએ; ડાબા હાથથી પકડી, પછી જમણા હાથથી ઊંચું કરવું.

કુણ્ડલસ્યાકૃતિં કૃત્વા ભ્રામ્યૈકં મસ્તકોપરિ । ક્ષિપેત્ તૂણમયે તૂર્ણં પુરુષે ચર્મવેષ્ટિતે ।। ૨૫૧.

કુંડળીનું આકાર બનાવી, એકવાર માથા ઉપર ફેરવી, પછી ઝડપથી એ પાશ ચામડીના કવચ પહેરેલા માણસ પર ફેંકવું.

વલ્ગિતે ચ પ્લુતે ચૈવ તથા પ્રવ્રજિતેષુ ચ । સમયોગવિધિં કૃત્વા પ્રયુઞ્જીત સુશિક્ષિતમ્ ।। ૨૫૧.

કૂદી, ઉછળી, કે ફરતા વખતે, યોગ્ય રીત અનુસરી, એ કૌશલ્યપૂર્વક લાગુ કરવું.

વિજિત્વા તુ યથાન્યાયં તતો બન્ધં સમાચરેત્ । કટ્યામ્બદ્‌ધ્વા તતઃ ખડ્ગં વામપાર્શ્વાવલમ્બિતમ્ ।। ૨૫૧.

નિયમ મુજબ જીત્યા પછી, બંધન કરવું; કમર પર બાંધીને, પછી ખડગ ડાબા બાજુ લટકાવવો.

દૃઢં વિગૃહ્ય વામેન નિષ્કર્ષેદ્દક્ષિણેન તુ । ષડઙ્ગુલપરીણાહં સપ્તહસ્તસમુચ્છિતં ।। ૨૫૧.

ડાબા હાથથી મજબૂત પકડી, જમણા હાથથી ખેંચવું; એ છ આંગળ જેટલો પહોળો અને સાત હાથ ઊંચો હોવો જોઈએ.

અયોમય્યઃ શલાકાશ્ચ વર્માણિ વિવિધાનિ ચ । અર્દ્ધહસ્તે સમે ચૈવ તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વગતં તથા ।। ૨૫૧.

લોખંડની છડીઓ અને વિવિધ કવચ, અડધા હાથના અંતરે, તેમજ સમ, આડાં અને ઊંચા સ્થાને.

યોજયેદ્વિધિના યેન તથાત્વઙ્ગદતઃ શ્રૃણુ । તૂણચર્માવનદ્‌ધાઙ્ગં સ્થાપયિત્વા નવં દૃઢં ।। ૨૫૧.

હવે ધ્યાનથી સાંભળ, હું સમજાવું છું કે એ કેવી રીતે યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ: પહેલાં શરીર પર મજબૂત અને નવી ઢાલ અને ધનુષ્ય પહેરાવવું જોઈએ.

કરેણાદાય લગુડં દક્ષિણાઙ્ગુલકં નવં । ઉદ્યમ્ય ઘાતયેદ્યસ્ય નાશસ્તેન શિશોર્દૃઢં ।। ૨૫૧.

પછી જમણા હાથમાં નવી લાકડી લઈ, તેને ઊંચી કરીને, મજબૂતીથી મારવું જોઈએ; આવું કરવાથી બાળકનો નાશ નિશ્ચિત થાય છે.

ઉભાભ્યામથ હસ્તાબ્યાં કુર્ય્યાત્તસ્ય નિપાતનં । અક્લેશેન તતઃ કુર્વન્ બધે સિદ્ધિઃ પ્રકીર્ત્તિતા ।। ૨૫૧.

પછી બંને હાથથી તેને નીચે ફટકારવું જોઈએ; આવું સરળતાથી કરવાથી મારવામાં સફળતા મળે છે.

અગ્નિરુવાચ ભ્રાન્તમુદ્ ભ્રાન્તમાવિદ્ધમાપ્લુતં વિપ્લુતં સૃતં । સમ્પાતં સમુદીશઞ્ચ શ્યેનપાતમથાકુલં ।। ૨૫૨.

અગ્નિએ કહ્યું: ફરવું, ઘસવું, ઉછળવું, પડવું, દોડવું, ઝપટવું, ઉપરથી હુમલો કરવો, શ્યેન જેવું નીચે પડવું અને ગભરાટ—

ઉદ્‌ધૂતમવધૂતઞ્ચ સવ્યં દક્ષિણમેવ ચ । અનાલક્ષિતવિસ્ફોટૌ કરાલેન્દ્રમહાસખૌ ।। ૨૫૨.

હલાવવું, ઝાટકવું, ડાબી અને જમણી તરફ હલનચલન, અજાણ્યા ફાટકા, હાથથી હાથી જેવો જોરદાર પ્રહાર—

વિકરાલનિપાતૌ ચ વિભીષણભયાનકૌ । સમગ્રાર્દ્ધતીયાંશપાદપાદાર્દ્ધવારિજાઃ ।। ૨૫૨.

ભયાનક અને ભયજનક પડકા, આખા, અડધા અને તૃતીયાંશ ભાગ, અને કમળ જેવા પગના વાળ—

પ્રાત્યાલીઢમથાલીઢં વરાહં લુલિતન્તથા । ઇતિ દ્વાત્રિંશતો જ્ઞેયાઃ ખડ્ગચર્મવિધૌ રણે ।। ૨૫૨.

પાછળ વાળેલી સ્થિતિ, આગળ વાળેલી સ્થિતિ, વરાહ જેવી, અને વળાંકવાળી—આ રીતે તલવાર અને ઢાલના યુદ્ધમાં બત્રીસ રીતો જાણીવી જોઈએ.

પરવૃત્તમપાવૃત્તં ગૃહીતં લઘુસઞ્જ્ઞિતં । ઊદ્‌ર્ધ્વાત્ ક્ષઇપ્તમધઃ ક્ષિપ્તં સન્ધારિતવિધારિતં ।। ૨૫૨.

પાછળ વળવું, પાછું વળવું, પકડેલું, હલકું ચલાવવું, ઉપર ફેંકવું, નીચે ફેંકવું, પકડી રાખવું અને રોકવું—

શ્યેનપાતં ગજપાનં ગ્રાહગ્રાહ્યન્તથૈવ ચ । એવમેકાદશવિધા જ્ઞેયાઃ પાશવિધા રણાઃ ।। ૨૫૨.

શ્યેન જેવું પડવું, હાથી જેવું પીવું, અને મગર જેવું પકડવું—આ રીતે યુદ્ધમાં પાશના અગિયાર પ્રકાર જાણીવા.

ઋજ્વાયતં વિશાલઞ્ચ તિર્ય્યગ્‌ભ્રામિતમેવ ચ । પઞ્ચકર્મ વિનિર્દ્દિષ્ટં વ્યસ્તે પાશે મહાત્મભિઃ ।। ૨૫૨.

સીધું, પહોળું, આડું અને ફરતું—પાંચ ક્રિયાઓ મહાન લોકોએ પાશ અલગ પાડતી વખતે કહી છે.

છેદનં ભેદનં પાતો ભ્રમણં શયનં તથા । વિકર્ત્તનં કર્ત્તऩઞ્ચ ચક્રકર્મેદમેવ ચ ।। ૨૫૨.

કાપવું, ફાડવું, પાડી દેવું, ફરવું, સુવું, કાપકાપવું, ચીરી નાખવું અને ચક્ર જેવી રીત—આ ક્રિયાઓ છે.

આસ્ફોટઃ ક્ષ્વેડનં ભેદસ્ત્રાસાન્દોલિતકૌ તથા । શૂલકર્માણિ જાનીહિ ષષ્ઠમાઘાતસઞ્જ્ઞિતં ।। ૨૫૨.

પગથી ઠોકવું, સીટી વગાડવી, ફાડવું, ડરાવવું, ઝૂલાવવું—આ શૂળની રીતો છે, છઠ્ઠું પ્રહાર કહેવાય છે.

દૃષ્ટિઘાતં ભુજાઘાતં પાર્શ્વઘાતં દ્વિજોત્તમ । ઋજુપક્ષેષુણા પાતં તોમરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૫૨.

આંખ પર પ્રહાર, હાથ પર પ્રહાર, બાજુ પર પ્રહાર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; સીધી પાંખવાળું બાણથી પડવું અને તોમરાની રીત પણ કહી છે.

આહતં વિપ્ર ગોમૂત્રપ્રભૂતઙ્કમલાસનં । તતોર્દ્ધગાત્રં નમિતં વામદક્ષિણમેવ ચ ।। ૨૫૨.

મારેલું, હે બ્રાહ્મણ, ગૌમૂત્ર, વધારે, કમળ પર બેસેલું, ઉપર ઉઠેલું, વાળેલું, ડાબું અને જમણું—