અગ્નિપુરાણમ્

ગૃહીત્વા સાયકં પુઙ્ખાત્તર્જ્જન્યાઙ્ગુષ્ઠકેન તુ । અનામયા પુનર્ગૃહ્ય તથા મધ્યમયાપિ ચ ।। ૨૪૯.

તીરનું પાંખ અંગૂઠા અને તर्जનીથી પકડી, પછી અનામિકા અને મધ્યમ આંગળીથી પણ તેને ફરીથી પકડી લેવું જોઈએ.

તાવદાકર્ષયેદ્વેગાદ્યાવદ્વાણઃ સુપૂરિતઃ । એવં વિધમુપક્રમ્ય મોક્તવ્યં વિધિવત્ ખગં ।। ૨૪૯.

તીર સંપૂર્ણ ખેંચાય ત્યાં સુધી ધનુષ્યને જોરથી ખેંચવું; આ રીતે શરૂઆત કરીને, યોગ્ય રીતથી તીર છોડવું જોઈએ.

દૃષ્ટિમુષ્ટિહતં લક્ષ્યં ભિન્દ્યાદ્વાણેન સુવ્રત । મુક્વા તુ પશ્ચિમં હસ્તં ક્ષિપેદ્વેગેન પૃષ્ઠતઃ ।। ૨૪૯.

એ સુવ્રત, નજર અને મુઠ્ઠી સરખી રાખીને, તીરથી નિશાનને ભેદવું; તીર છોડ્યા પછી પાછળનો હાથ ઝડપથી પાછળ ફેંકવો.

એતદુચ્છેદમિચ્છન્તિ જ્ઞાતવ્યં હિ ત્વયા દ્વિજ । કર્પૂરન્તદધઃ કાર્ય્યમાકૃષ્ય તુ ધનુષ્મતા ।। ૨૪૯.

આને 'કાપવાની રીત' કહેવામાં આવે છે, જે તું જાણવી જોઈએ, દ્વિજ; ધનુષ્યધારીને કાંડા નીચે ખેંચવું જોઈએ.

ઊદ્‌ર્ધ્વં વિમુક્તકે કાર્યે લક્ષશ્લિષ્ટન્તુ મધ્યમં । શ્રેષ્ઠં પ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં ધનઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।। ૨૪૯.

ઉપર છોડતી વખતે મધ્યમ ભાગ નિશાન પર રાખવો; શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ રીત ધનુષ્યશાસ્ત્રના જાણકારો ઓળખે છે.

જ્યેષ્ઠસ્તુ સાયકો જ્ઞેયો ભવેદ્‌દ્વાદશમુષ્ટયઃ । એકાદશ તથા મધ્યઃ કનીયાન્દશમુષ્ટયઃ ।। ૨૪૯.

સૌથી લાંબું તીર બાર મુઠ્ઠી જેટલું હોવું જોઈએ; મધ્યમ તીર અગિયાર મુઠ્ઠીનું અને સૌથી નાનું દસ મુઠ્ઠીનું કહેવાયું છે.

ચતુર્હસ્તં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં ત્રયઃ સાદ્‌ર્ધન્તુ મધ્યમં । કનીયસ્તુ ત્રયઃ પ્રોક્તં નિત્યમેવ પદાતિનઃ ।। ૨૪૯.

ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; ત્રણ અને અડધું મધ્યમ છે; પદાતી માટે હંમેશા ત્રણ હસ્તનું ધનુષ્ય કહેવાયું છે.

અગ્નિરુવાચ પૂર્ણાયતં દ્વિજઃ કૃત્વા તતો માંસૈર્ગદાયૂધાન્ । સુનિર્ધૌતં ધનુઃ કૃત્વા યજ્ઞભૂમૌ વિધાપયેત્ ।। ૨૫૦.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુષ્યને સંપૂર્ણ ખેંચીને, પછી માંસ અને ગદા હથિયારો સાથે, ધનુષ્યને સારી રીતે સાફ કરીને, યજ્ઞભૂમિમાં સ્થાપિત કરવું.

તતો વાણં સમાગૃહ્ય દંશિતઃ સુસમાહિતઃ । બધ્નીયાદ્‌દૃઢાં કક્ષાઞ્ચ દક્ષિણામ્ ।। ૨૫૦.

પછી તીર ઉપાડી, એકાગ્ર અને ચિત્તથી, જમણા હાથની કક્ષાને મજબૂત રીતે બાંધવી.

વિલક્ષઅયમપિ તદ્વાણં તત્ર ચૈવ સુસંસ્થિતં । તતઃ સમુદ્ધરેદ્વાણં તૂણાદ્દક્ષિણપાણિના ।। ૨૫૦.

ભલે મન વિખરાય, તીર ત્યાં સારી રીતે રાખવું; પછી જમણા હાથથી તૂણામાંથી તીર કાઢવું.

તેનૈવ સહિતં મધ્યે શરં સઙ્‌ગૃહ્ય ધારયેત્ । વામહસ્તેન વૈ કક્ષાં ધનુસ્તસ્માત્સમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૦.

તીર મધ્યમાં પકડીને સહારો આપવો; ડાબા હાથથી કક્ષા પકડી, ત્યાંથી ધનુષ્ય કાઢવું.

અવિષણ્ણમતિર્ભૂત્વા ગુણે પુઙ્ખં નિવેશયેત્ । સમ્પીડ્ય સિંહકર્ણેન પુઙ્ખેનાપિ સમે દૃઢં ।। ૨૫૦.

મન સ્થિર રાખીને, પાંખને દોરે પર મૂકવું; સિંહકર્ણ પકડ અને પાંખથી પણ સરખે અને મજબૂતીથી દબાવવું.

વામકર્ણોપવિષ્ટઞ્ચ ફલં વામસ્ય ધારયેત્ । વર્ણાન્ મધ્યમયા તત્ર વામાઙ્ગુલ્યા ચ ધારયેત્ ।। ૨૫૦.

તીરનું ફલ ડાબા કાન પાસે રાખવું; રંગો મધ્યમ અને ડાબી આંગળીથી ત્યાં પકડી રાખવું.

મનો લક્ષ્યગતં કૃત્વા મુષ્ટિના ચ વિધાનવિત્ । દક્ષિણે ગાત્રભાગો તુ કૃત્વા વર્ણં વિમોક્ષયેત્ ।। ૨૫૦.

મનને નિશાન પર કેન્દ્રિત કરીને, યોગ્ય પકડથી, જમણા શરીરભાગથી તીર છોડવું.

લલાટપુટસંસ્થાનં દણ્ડં લક્ષ્યે નિવેશયેત્ । આકૃષ્ય તાડ઼યેત્તત્ર ચન્દ્રકં ષોડ઼શઙ્ગુલમ્ ।। ૨૫૦.

લલાટના મધ્યમાં દંડ રાખીને, ખેંચીને, ચાંદની નિશાન સોળ આંગળી દૂર હોય એ રીતે તીર છોડવું.

મુક્ત્વા વાણં તતઃ પશ્ચાદુલ્કાશિક્ષસ્તદા તયા । નિગૃહ્ણીયાનુમધ્યમયા તતોઽઙ્ગુલ્યા પુનઃ પુનઃ ।। ૨૫૦.

તીર છોડ્યા પછી, ઉલ્કા પદ્ધતિથી, મધ્યમ આંગળીથી વારંવાર તેને રોકવું.

અક્ષિલક્ષ્યં ક્ષિપેત્તૂણાચ્ચતુરસ્રઞ્ચ દક્ષિણમ્ । ચતુરસ્રગતં વેધ્યમભ્યસેચ્ચાદિતઃ સ્થિતઃ ।। ૨૫૦.

આંખના સમાન નિશાન પર તૂણામાંથી તીર છોડવું, અને જમણા ચતુરસ્ર નિશાન પર પણ; શરૂઆતના સ્થાને ઊભા રહી ચતુરસ્ર નિશાન ભેદવાની પ્રેક્ટિસ કરવી.

તસ્માદનન્તરં તીક્ષ્ણં પરવૃત્તં ગતઞ્ચ યત્ । નિમ્નમુન્નતવેધઞ્ચ અભ્યસેત્ ક્ષિપ્રકન્તતઃ ।। ૨૫૦.

પછી, ઝડપથી એ લક્ષ્યાંકોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, જે તીક્ષ્ણ છે, વળી ગયેલા છે, દૂર ગયા છે, તેમજ જે નીચા, ઊંચા અને હલન-ચાલન કરતા છે.

વેધ્યસ્થાનેષ્વથૈતેષુ સત્ત્વસ્ય પુટકાદ્ધનુઃ । હસ્તાવાપશતૈશ્ચિત્રૈસ્તર્જ્જયેદ્‌દુસ્તરૈરપિ ।। ૨૫૦.

જે સ્થળે ભેદવું છે, ત્યાં ધનુષ્યને પુટકામાંથી હાથની શક્તિથી ખેંચવું જોઈએ, અને વિવિધ રીતે—even મુશ્કેલ લક્ષ્યાંકોને પણ—ભય પેદા કરવો જોઈએ.

તસ્મિન્ વેધ્યગતે વિપ્ર દ્વે વેધ્યે દૃઢસંજ્ઞકે । દ્વે વેધ્યે દુષ્કરે વેધ્યે દ્વે તથા ચિત્રદુષ્કરે ।। ૨૫૦.

જે લક્ષ્યાંક ભેદવામાં આવ્યો છે, એમાં, બ્રાહ્મણ, બે લક્ષ્યાંકો 'મજબૂત' કહેવાય છે, બે લક્ષ્યાંકો મુશ્કેલ છે, અને એ જ રીતે બે લક્ષ્યાંકો વિવિધ અને મુશ્કેલ છે.

ન તુ નિમ્નઞ્ચ તીક્ષ્ણઞ્ચ દૃઢવેધ્યે પ્રકીર્ત્તિતે । નિમ્નં દુષ્કરમુદ્દિષ્ટં વેધ્યમૂદ્‌ર્ધ્વગતઞ્ચ યત્ ।। ૨૫૦.

પણ નીચું અને તીક્ષ્ણ લક્ષ્યાંક મજબૂત લક્ષ્યાંકોમાં ગણવામાં આવતું નથી; નીચું લક્ષ્યાંક મુશ્કેલ ગણવામાં આવે છે, અને જે લક્ષ્યાંક ઊંચું છે.

મસ્તકાયનમધ્યે તુ ચિત્રદુષ્કરસઞ્‌જ્ઞકે । એવં વેધ્યગણઙ્‌કૃત્વા દક્ષિણેનેતરેણ ચ ।। ૨૫૦.

માથા અને શરીર વચ્ચે, એ લક્ષ્યાંક 'વિવિધ અને મુશ્કેલ' કહેવાય છે; આમ, લક્ષ્યાંકોના જૂથ બનાવી, જમણા અને બીજા હાથથી.

આરોહેત્ પ્રથમં વીરો જિતલક્ષસ્તતો નરઃ । એષ એવ વિધિઃ પ્રોક્તસ્તત્ર દૃષ્ટઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।। ૨૫૦.

જે વીર પહેલા નિશાન હાંસલ કરે છે, એ આગળ વધે, પછી બીજો પુરુષ; આ જ નિયમ છે, જે પ્રયોગ કરનારોએ જોયો છે.

અધિકં ભ્રમણં તસ્ય તસ્માદ્ વેધ્યાત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ । લક્ષ્યં સ યોજયેત્તત્ર પત્રિપત્રગતં દૃઢમ્ ।। ૨૫૦.

એ લક્ષ્યાંક માટે વધારે ફેરવવું કહેવાયું છે; ત્યાં નિશાન મજબૂત રીતે પાંખવાળી બાણથી લગાવવું જોઈએ.

ભ્રાન્તં પ્રચલિચઞ્ચૈવ સ્થિરં યચ્ચ ભવેદતિ । સમન્તાત્તાડયેદ્ ભિન્દ્યાચ્છેદયેદ્વ્યથયેદપિ ।। ૨૫૦.

જે કશું ફેરવાય છે, હલન-ચાલન કરે છે, કે બહુ સ્થિર છે, એ બધું四 બાજુથી મારવું, ફોડવું, કાપવું કે પીડવું જોઈએ.

કર્મ્મયોગવિધાનજ્ઞો જ્ઞાત્વૈવં વિધિમાચરેત્ । મનસા ચક્ષુષા દૃષ્ટ્યા યોગરિક્ષુર્યમં જયેત્ ।। ૨૫૦.

કર્મ અને અભ્યાસની રીત જાણનાર, નિયમ સમજીને એમ જ કરવો જોઈએ; મન, આંખ અને દૃષ્ટિથી, યોગી ધનુર્ધર નિયંત્રણ જીતે.

અગ્નિરુવાચ જિતહસ્તો જિતમતિર્જ્જિતદૃગ્‌લક્ષ્યસાધકઃ । નિયતાં સિદ્ધિમાસાદ્ય તતો વાહનમારુહેત્ ।। ૨૫૧.

અગ્નિ બોલ્યા: જે હાથે, મન અને દૃષ્ટિમાં પારંગત છે, અને નિશાન હાંસલ કરે છે, નિશ્ચિત સફળતા મેળવી, પછી વાહન પર ચડવું જોઈએ.

દશહસ્તો ભવેત્ પાશો વૃત્તઃ કરમુખસ્તથા । ગુણકાર્પાસમુઞ્જાનાં ભઙ્ગસ્નાય્વર્ક્કવર્મ્મિણામ્ ।। ૨૫૧.

પાશ દસ હાથ લાંબો, ગોળ અને હાથના છેડે હોવો જોઈએ; કપાસ, મુંજ, ભાંગ અને મજબૂત સોનાની કે કવચની દોરથી બનાવવો.

અન્યેષાં સુદૃઢાનાઞ્ચ સુકૃતં પરિવેષ્ટિતમ્ । તયા ત્રિંશત્‌સમં પાશં બુધઃ કુર્ય્યાત્ સુવર્ત્તિંતમ્ ।। ૨૫૧.

અન્ય, બહુ મજબૂત લોકો માટે, એ સારી રીતે વળેલું હોવું જોઈએ; એથી બુદ્ધિમાન પાશ ત્રીસ ગણો લાંબો, સારી રીતે વળેલો બનાવે.