અગ્નિપુરાણમ્

અધઃ કટિન્તુ ધનુષઃ ફલદેશન્તુ પત્રિણઃ । ધરણ્યાં સ્થાપયિત્વા ત તોલયિત્વા તથૈવ ચ ।। ૨૪૯.

ધનુષનો નીચેનો ભાગ કમર પાસે અને તીરનું ફળ ટોચે રાખી, ધરતી પર મૂકી અને પછી તેને યોગ્ય રીતે ઉઠાવવું જોઈએ.

ભુજાબ્યામત્ર કુબ્જાભ્યાં પ્રકોષ્ઠાભ્યાં શુભવ્રત । યસ્ય વાણં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં પુઙ્ખદેશે ચ પત્રિણઃ ।। ૨૪૯.

હાથ અને કટિ વળેલા, અને કોણી પણ વળેલી હોય, હે શુભવ્રત, શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે, જેમાં તીર અને પાંખનો ભાગ હાથમાં સારી રીતે ફિટ થાય છે.

વિન્યાસો ધનુષશ્ચૈવ દ્વાદશઙ્ગુલમન્તરં । જ્યયા વિશિષ્ટઃ કર્ત્તવ્યો નાતિહીનો ન ચાધિકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષનું અંતર બાર અંગૂઠા જેટલું રાખવું, તાંતણ ન તો વધારે ઢીલી હોવી જોઈએ, ન તો વધારે કડક, પણ યોગ્ય રીતે બંધાયેલી હોવી જોઈએ.

નિવેશ્ય કાર્મુકં નાભ્યાં નિતમ્બે શરસઙ્કરં । ઉત્ક્ષિપેદુત્થિતં હસ્તમન્ત્રેણાક્ષિકર્ણયોઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષને નાભિ પાસે અને તીરને કમર પાસે રાખી, હાથ ઉંચો કરી, મંત્રનું ઉચ્ચારણ અંગૂઠા અને કાન પર કરવું.

પૂર્વેણ મુષ્ટિના ગ્રાહ્યસ્તનાગ્રે દક્ષિણે શરઃ । હરણન્તુ તતઃ કૃત્વા શીઘ્રં પૂર્વં પ્રસારયેત્ ।। ૨૪૯.

તીરનો ટોચ જમણા મુઠાથી પકડી, નિશાન લગાવી, પછી હાથને ઝડપથી આગળ ફેલાવવું.

નાભ્યન્તરા નૈવ વાહ્યા નોદ્‌ર્ધ્વકા નાધરા તથા । ન ચ કુબ્જા ન ચોત્તાના ન ચલા નાતિવેષ્ટિતા ।। ૨૪૯.

તીર ન તો વધારે નજીક, ન તો વધારે દૂર, ન તો વધારે ઊંચું, ન તો વધારે નીચું; ન તો વળેલું, ન તો ઊંચું, ન તો હલતું, ન તો વધારે વળેલું હોવું જોઈએ.

સમા સ્થૈર્ય્યગુણોપેતા પૂર્વદણ્ડમિવ સ્થિતા । છાદયિત્વા તતો લક્ષ્યં પૂર્વ્વેણાનેન મુષ્ટિના ।। ૨૪૯.

તીર સીધું અને સ્થિરતા ગુણથી ભરપૂર હોવું જોઈએ, અને દંડની જેમ પકડી, પછી એ જ મુઠાથી નિશાનને ઢાંકી લેવું.

ઉરસા તૂત્થિતો યન્તા ત્રિકોણવિનતસ્થિતઃ । સ્રસ્તાંશે નિશ્ચલગ્રીવો મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષધારી છાતીથી સીધો ઊભો રહે છે, ત્રિકોણાકાર સ્થિતિમાં, ગળ સ્થિર અને માથું મયૂરની જેમ વળેલું હોય છે.

લલાટનાસાવક્ત્રાંસાઃ કુર્ય્યુરશ્વસમમ્ભવેત્ । અન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયં ચિવુકસ્યાંસકસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

લલાટ, નાક, મોઢું અને ખભા ઘોડાની જેમ સીધા રાખવા, તાંતણ અને ખભા વચ્ચેનું અંતર ત્રણ અંગૂઠા જેટલું હોવું જોઈએ.

પ્રથમન્ત્રયઙ્ગુલં જ્ઞેયં દ્વિતીયે દ્વ્યઙ્ગુલં સ્મૃતં । તૃતીયેઽઙ્ગુલમુદ્દિષ્ટમાયતઞ્ચિવુકાંસયોઃ ।। ૨૪૯.

પ્રથમ મંત્ર માટે એક આંગળીનું અંતર રાખવું જોઈએ; બીજા માટે બે આંગળીનું અંતર કહેવાયું છે; ત્રીજા માટે એક આંગળીનું અંતર, જે ચીન અને ખભા વચ્ચે માપવામાં આવે છે, દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

ગૃહીત્વા સાયકં પુઙ્ખાત્તર્જ્જન્યાઙ્ગુષ્ઠકેન તુ । અનામયા પુનર્ગૃહ્ય તથા મધ્યમયાપિ ચ ।। ૨૪૯.

તીરનું પાંખ અંગૂઠા અને તर्जનીથી પકડી, પછી અનામિકા અને મધ્યમ આંગળીથી પણ તેને ફરીથી પકડી લેવું જોઈએ.

તાવદાકર્ષયેદ્વેગાદ્યાવદ્વાણઃ સુપૂરિતઃ । એવં વિધમુપક્રમ્ય મોક્તવ્યં વિધિવત્ ખગં ।। ૨૪૯.

તીર સંપૂર્ણ ખેંચાય ત્યાં સુધી ધનુષ્યને જોરથી ખેંચવું; આ રીતે શરૂઆત કરીને, યોગ્ય રીતથી તીર છોડવું જોઈએ.

દૃષ્ટિમુષ્ટિહતં લક્ષ્યં ભિન્દ્યાદ્વાણેન સુવ્રત । મુક્વા તુ પશ્ચિમં હસ્તં ક્ષિપેદ્વેગેન પૃષ્ઠતઃ ।। ૨૪૯.

એ સુવ્રત, નજર અને મુઠ્ઠી સરખી રાખીને, તીરથી નિશાનને ભેદવું; તીર છોડ્યા પછી પાછળનો હાથ ઝડપથી પાછળ ફેંકવો.

એતદુચ્છેદમિચ્છન્તિ જ્ઞાતવ્યં હિ ત્વયા દ્વિજ । કર્પૂરન્તદધઃ કાર્ય્યમાકૃષ્ય તુ ધનુષ્મતા ।। ૨૪૯.

આને 'કાપવાની રીત' કહેવામાં આવે છે, જે તું જાણવી જોઈએ, દ્વિજ; ધનુષ્યધારીને કાંડા નીચે ખેંચવું જોઈએ.

ઊદ્‌ર્ધ્વં વિમુક્તકે કાર્યે લક્ષશ્લિષ્ટન્તુ મધ્યમં । શ્રેષ્ઠં પ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં ધનઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।। ૨૪૯.

ઉપર છોડતી વખતે મધ્યમ ભાગ નિશાન પર રાખવો; શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ રીત ધનુષ્યશાસ્ત્રના જાણકારો ઓળખે છે.

જ્યેષ્ઠસ્તુ સાયકો જ્ઞેયો ભવેદ્‌દ્વાદશમુષ્ટયઃ । એકાદશ તથા મધ્યઃ કનીયાન્દશમુષ્ટયઃ ।। ૨૪૯.

સૌથી લાંબું તીર બાર મુઠ્ઠી જેટલું હોવું જોઈએ; મધ્યમ તીર અગિયાર મુઠ્ઠીનું અને સૌથી નાનું દસ મુઠ્ઠીનું કહેવાયું છે.

ચતુર્હસ્તં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં ત્રયઃ સાદ્‌ર્ધન્તુ મધ્યમં । કનીયસ્તુ ત્રયઃ પ્રોક્તં નિત્યમેવ પદાતિનઃ ।। ૨૪૯.

ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; ત્રણ અને અડધું મધ્યમ છે; પદાતી માટે હંમેશા ત્રણ હસ્તનું ધનુષ્ય કહેવાયું છે.

અગ્નિરુવાચ પૂર્ણાયતં દ્વિજઃ કૃત્વા તતો માંસૈર્ગદાયૂધાન્ । સુનિર્ધૌતં ધનુઃ કૃત્વા યજ્ઞભૂમૌ વિધાપયેત્ ।। ૨૫૦.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુષ્યને સંપૂર્ણ ખેંચીને, પછી માંસ અને ગદા હથિયારો સાથે, ધનુષ્યને સારી રીતે સાફ કરીને, યજ્ઞભૂમિમાં સ્થાપિત કરવું.

તતો વાણં સમાગૃહ્ય દંશિતઃ સુસમાહિતઃ । બધ્નીયાદ્‌દૃઢાં કક્ષાઞ્ચ દક્ષિણામ્ ।। ૨૫૦.

પછી તીર ઉપાડી, એકાગ્ર અને ચિત્તથી, જમણા હાથની કક્ષાને મજબૂત રીતે બાંધવી.

વિલક્ષઅયમપિ તદ્વાણં તત્ર ચૈવ સુસંસ્થિતં । તતઃ સમુદ્ધરેદ્વાણં તૂણાદ્દક્ષિણપાણિના ।। ૨૫૦.

ભલે મન વિખરાય, તીર ત્યાં સારી રીતે રાખવું; પછી જમણા હાથથી તૂણામાંથી તીર કાઢવું.

તેનૈવ સહિતં મધ્યે શરં સઙ્‌ગૃહ્ય ધારયેત્ । વામહસ્તેન વૈ કક્ષાં ધનુસ્તસ્માત્સમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૦.

તીર મધ્યમાં પકડીને સહારો આપવો; ડાબા હાથથી કક્ષા પકડી, ત્યાંથી ધનુષ્ય કાઢવું.

અવિષણ્ણમતિર્ભૂત્વા ગુણે પુઙ્ખં નિવેશયેત્ । સમ્પીડ્ય સિંહકર્ણેન પુઙ્ખેનાપિ સમે દૃઢં ।। ૨૫૦.

મન સ્થિર રાખીને, પાંખને દોરે પર મૂકવું; સિંહકર્ણ પકડ અને પાંખથી પણ સરખે અને મજબૂતીથી દબાવવું.

વામકર્ણોપવિષ્ટઞ્ચ ફલં વામસ્ય ધારયેત્ । વર્ણાન્ મધ્યમયા તત્ર વામાઙ્ગુલ્યા ચ ધારયેત્ ।। ૨૫૦.

તીરનું ફલ ડાબા કાન પાસે રાખવું; રંગો મધ્યમ અને ડાબી આંગળીથી ત્યાં પકડી રાખવું.

મનો લક્ષ્યગતં કૃત્વા મુષ્ટિના ચ વિધાનવિત્ । દક્ષિણે ગાત્રભાગો તુ કૃત્વા વર્ણં વિમોક્ષયેત્ ।। ૨૫૦.

મનને નિશાન પર કેન્દ્રિત કરીને, યોગ્ય પકડથી, જમણા શરીરભાગથી તીર છોડવું.

લલાટપુટસંસ્થાનં દણ્ડં લક્ષ્યે નિવેશયેત્ । આકૃષ્ય તાડ઼યેત્તત્ર ચન્દ્રકં ષોડ઼શઙ્ગુલમ્ ।। ૨૫૦.

લલાટના મધ્યમાં દંડ રાખીને, ખેંચીને, ચાંદની નિશાન સોળ આંગળી દૂર હોય એ રીતે તીર છોડવું.

મુક્ત્વા વાણં તતઃ પશ્ચાદુલ્કાશિક્ષસ્તદા તયા । નિગૃહ્ણીયાનુમધ્યમયા તતોઽઙ્ગુલ્યા પુનઃ પુનઃ ।। ૨૫૦.

તીર છોડ્યા પછી, ઉલ્કા પદ્ધતિથી, મધ્યમ આંગળીથી વારંવાર તેને રોકવું.

અક્ષિલક્ષ્યં ક્ષિપેત્તૂણાચ્ચતુરસ્રઞ્ચ દક્ષિણમ્ । ચતુરસ્રગતં વેધ્યમભ્યસેચ્ચાદિતઃ સ્થિતઃ ।। ૨૫૦.

આંખના સમાન નિશાન પર તૂણામાંથી તીર છોડવું, અને જમણા ચતુરસ્ર નિશાન પર પણ; શરૂઆતના સ્થાને ઊભા રહી ચતુરસ્ર નિશાન ભેદવાની પ્રેક્ટિસ કરવી.

તસ્માદનન્તરં તીક્ષ્ણં પરવૃત્તં ગતઞ્ચ યત્ । નિમ્નમુન્નતવેધઞ્ચ અભ્યસેત્ ક્ષિપ્રકન્તતઃ ।। ૨૫૦.

પછી, ઝડપથી એ લક્ષ્યાંકોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, જે તીક્ષ્ણ છે, વળી ગયેલા છે, દૂર ગયા છે, તેમજ જે નીચા, ઊંચા અને હલન-ચાલન કરતા છે.

વેધ્યસ્થાનેષ્વથૈતેષુ સત્ત્વસ્ય પુટકાદ્ધનુઃ । હસ્તાવાપશતૈશ્ચિત્રૈસ્તર્જ્જયેદ્‌દુસ્તરૈરપિ ।। ૨૫૦.

જે સ્થળે ભેદવું છે, ત્યાં ધનુષ્યને પુટકામાંથી હાથની શક્તિથી ખેંચવું જોઈએ, અને વિવિધ રીતે—even મુશ્કેલ લક્ષ્યાંકોને પણ—ભય પેદા કરવો જોઈએ.