અગ્નિપુરાણમ્

હંસપઙ્‌ક્ત્યાકૃતિસમે દૃશ્યેતે યત્ર જાનુની । ચતુર્વિતસ્તિવિચ્છિન્ને તદે તન્મણ્ડલં સ્મૃતં ।। ૨૪૯.

જ્યાં ઘૂંટણ હંસની પંક્તિ જેવી સમાન દેખાય અને ચાર વિસ્તારથી અલગ હોય, તેને 'મંડળ સ્થાન' કહેવાય છે.

હલાકૃતિમયં યચ્ચ સ્તબ્ધજાનૂરુદક્ષિણં । વિતસ્ત્યઃ પઞ્ચ ચવિસ્તારે તદાલીઢં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

જે દૃશ્ય હલના આકારનું હોય, જમણું ઘૂંટણ અને જમણી જાંઘ કઠોર હોય, અને પહોળાઈમાં પાંચ વિતast હોય, તેને આલીઢ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

એતદેવ વિપર્ય્યસ્તં પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતં । તિર્ય્યગ્ભૂતો ભવેદ્વામો દક્ષિણોઽપિ ભવેદૃજુઃ ।। ૨૪૯.

આ જ સ્થિતિ જો ઉલટાવી દેવામાં આવે, તો તેને પ્રતિઆલીઢ કહે છે; ડાબું પગ આડા થાય છે, અથવા જમણું પગ સીધું રહી શકે છે.

ગુલ્ફૌ પાર્ષ્ણિગ્રહૌ ચૈવ સ્થિતૌ પઞ્ચાઙ્ગુલાન્ત્રૌ । સ્થાનં જાતં ભવેદેતદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

ગળ અને એડી મજબૂત રીતે રાખી, પાંચેય અંગૂઠા ફેલાવેલા હોય, તો આ સ્થિતિ બાર અંગૂઠાની લંબાઈમાં સ્થિર થાય છે.

ઋજુજાનુર્ભવેદ્વામો દક્ષિણઃ સુપ્રસારિતઃ । અથવા દક્ષઇણઞ્જાનુ કુબ્જં ભવતિ નિશ્ચલં ।। ૨૪૯.

ડાબું ઘૂંટણ સીધું અને જમણું પગ સારી રીતે ફેલાવેલું હોવું જોઈએ; અથવા જો જમણું ઘૂંટણ વળેલું હોય, તો તે સ્થિર અને વળેલું રહે છે.

દણ્ડાયતો ભવેદેષ ચરણઃ સહ જાનુના । એવં વિકટમુદ્દિષ્ટં દ્વિહસ્તાન્તરમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ અને ઘૂંટણને દંડની જેમ ખેંચીને ફેલાવવું જોઈએ; આ રીતે વિકટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે, જે બે હાથની લંબાઈ જેટલી હોય છે.

જાનુની દ્વિગુણે સ્યાતામુત્તાનૌ ચરણાવુભૌ । અનેન વિધિયોગેન સમ્પુટં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

ઘૂંટણને બે ગણા વાળીને, બંને પગ ઊંચા રાખવા, આ રીતથી સંપુટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે.

કિઞ્ચિદ્વિવર્ત્તિતૌ પાદૌ સમદણ્ડાયતૌ સ્થિરૌ । દૃષ્ટમેવ યથાન્યાયં ષોડશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ થોડા બહાર વાળેલા, દંડની જેમ સીધા અને સ્થિર રાખવા, અને યોગ્ય રીતે, તે સોળ અંગૂઠાની લંબાઈમાં હોવું જોઈએ.

સ્વસ્તિકેનાત્ર કુર્વીત પ્રણામં પ્રથમં દ્વિજ । કાર્મુકં ગૃહ્ય વામેન વામણં દક્ષિણકેન તુ ।। ૨૪૯.

અહીં, સ્વસ્તિક સ્થિતિમાં પ્રથમ વંદન કરવું જોઈએ, હે દ્વિજ; ડાબા હાથમાં ધનુષ અને જમણા હાથમાં તીર પકડી.

વૈશાખે યદિ વા જાતે સ્થિતૌ વાપ્યથવાયતૌ । ગુણાન્તન્તુ તતઃ કૃત્વા કાર્મકે પ્રિયકાર્મુકઃ ।। ૨૪૯.

વૈશાખ અથવા જાત સ્થિતિમાં, અથવા કોઈ પણ ફેલાવેલી સ્થિતિમાં ઊભા રહી, પછી પ્રિય ધનુષ પર તાંતણ લગાવવું જોઈએ.

અધઃ કટિન્તુ ધનુષઃ ફલદેશન્તુ પત્રિણઃ । ધરણ્યાં સ્થાપયિત્વા ત તોલયિત્વા તથૈવ ચ ।। ૨૪૯.

ધનુષનો નીચેનો ભાગ કમર પાસે અને તીરનું ફળ ટોચે રાખી, ધરતી પર મૂકી અને પછી તેને યોગ્ય રીતે ઉઠાવવું જોઈએ.

ભુજાબ્યામત્ર કુબ્જાભ્યાં પ્રકોષ્ઠાભ્યાં શુભવ્રત । યસ્ય વાણં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં પુઙ્ખદેશે ચ પત્રિણઃ ।। ૨૪૯.

હાથ અને કટિ વળેલા, અને કોણી પણ વળેલી હોય, હે શુભવ્રત, શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે, જેમાં તીર અને પાંખનો ભાગ હાથમાં સારી રીતે ફિટ થાય છે.

વિન્યાસો ધનુષશ્ચૈવ દ્વાદશઙ્ગુલમન્તરં । જ્યયા વિશિષ્ટઃ કર્ત્તવ્યો નાતિહીનો ન ચાધિકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષનું અંતર બાર અંગૂઠા જેટલું રાખવું, તાંતણ ન તો વધારે ઢીલી હોવી જોઈએ, ન તો વધારે કડક, પણ યોગ્ય રીતે બંધાયેલી હોવી જોઈએ.

નિવેશ્ય કાર્મુકં નાભ્યાં નિતમ્બે શરસઙ્કરં । ઉત્ક્ષિપેદુત્થિતં હસ્તમન્ત્રેણાક્ષિકર્ણયોઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષને નાભિ પાસે અને તીરને કમર પાસે રાખી, હાથ ઉંચો કરી, મંત્રનું ઉચ્ચારણ અંગૂઠા અને કાન પર કરવું.

પૂર્વેણ મુષ્ટિના ગ્રાહ્યસ્તનાગ્રે દક્ષિણે શરઃ । હરણન્તુ તતઃ કૃત્વા શીઘ્રં પૂર્વં પ્રસારયેત્ ।। ૨૪૯.

તીરનો ટોચ જમણા મુઠાથી પકડી, નિશાન લગાવી, પછી હાથને ઝડપથી આગળ ફેલાવવું.

નાભ્યન્તરા નૈવ વાહ્યા નોદ્‌ર્ધ્વકા નાધરા તથા । ન ચ કુબ્જા ન ચોત્તાના ન ચલા નાતિવેષ્ટિતા ।। ૨૪૯.

તીર ન તો વધારે નજીક, ન તો વધારે દૂર, ન તો વધારે ઊંચું, ન તો વધારે નીચું; ન તો વળેલું, ન તો ઊંચું, ન તો હલતું, ન તો વધારે વળેલું હોવું જોઈએ.

સમા સ્થૈર્ય્યગુણોપેતા પૂર્વદણ્ડમિવ સ્થિતા । છાદયિત્વા તતો લક્ષ્યં પૂર્વ્વેણાનેન મુષ્ટિના ।। ૨૪૯.

તીર સીધું અને સ્થિરતા ગુણથી ભરપૂર હોવું જોઈએ, અને દંડની જેમ પકડી, પછી એ જ મુઠાથી નિશાનને ઢાંકી લેવું.

ઉરસા તૂત્થિતો યન્તા ત્રિકોણવિનતસ્થિતઃ । સ્રસ્તાંશે નિશ્ચલગ્રીવો મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષધારી છાતીથી સીધો ઊભો રહે છે, ત્રિકોણાકાર સ્થિતિમાં, ગળ સ્થિર અને માથું મયૂરની જેમ વળેલું હોય છે.

લલાટનાસાવક્ત્રાંસાઃ કુર્ય્યુરશ્વસમમ્ભવેત્ । અન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયં ચિવુકસ્યાંસકસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

લલાટ, નાક, મોઢું અને ખભા ઘોડાની જેમ સીધા રાખવા, તાંતણ અને ખભા વચ્ચેનું અંતર ત્રણ અંગૂઠા જેટલું હોવું જોઈએ.

પ્રથમન્ત્રયઙ્ગુલં જ્ઞેયં દ્વિતીયે દ્વ્યઙ્ગુલં સ્મૃતં । તૃતીયેઽઙ્ગુલમુદ્દિષ્ટમાયતઞ્ચિવુકાંસયોઃ ।। ૨૪૯.

પ્રથમ મંત્ર માટે એક આંગળીનું અંતર રાખવું જોઈએ; બીજા માટે બે આંગળીનું અંતર કહેવાયું છે; ત્રીજા માટે એક આંગળીનું અંતર, જે ચીન અને ખભા વચ્ચે માપવામાં આવે છે, દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

ગૃહીત્વા સાયકં પુઙ્ખાત્તર્જ્જન્યાઙ્ગુષ્ઠકેન તુ । અનામયા પુનર્ગૃહ્ય તથા મધ્યમયાપિ ચ ।। ૨૪૯.

તીરનું પાંખ અંગૂઠા અને તर्जનીથી પકડી, પછી અનામિકા અને મધ્યમ આંગળીથી પણ તેને ફરીથી પકડી લેવું જોઈએ.

તાવદાકર્ષયેદ્વેગાદ્યાવદ્વાણઃ સુપૂરિતઃ । એવં વિધમુપક્રમ્ય મોક્તવ્યં વિધિવત્ ખગં ।। ૨૪૯.

તીર સંપૂર્ણ ખેંચાય ત્યાં સુધી ધનુષ્યને જોરથી ખેંચવું; આ રીતે શરૂઆત કરીને, યોગ્ય રીતથી તીર છોડવું જોઈએ.

દૃષ્ટિમુષ્ટિહતં લક્ષ્યં ભિન્દ્યાદ્વાણેન સુવ્રત । મુક્વા તુ પશ્ચિમં હસ્તં ક્ષિપેદ્વેગેન પૃષ્ઠતઃ ।। ૨૪૯.

એ સુવ્રત, નજર અને મુઠ્ઠી સરખી રાખીને, તીરથી નિશાનને ભેદવું; તીર છોડ્યા પછી પાછળનો હાથ ઝડપથી પાછળ ફેંકવો.

એતદુચ્છેદમિચ્છન્તિ જ્ઞાતવ્યં હિ ત્વયા દ્વિજ । કર્પૂરન્તદધઃ કાર્ય્યમાકૃષ્ય તુ ધનુષ્મતા ।। ૨૪૯.

આને 'કાપવાની રીત' કહેવામાં આવે છે, જે તું જાણવી જોઈએ, દ્વિજ; ધનુષ્યધારીને કાંડા નીચે ખેંચવું જોઈએ.

ઊદ્‌ર્ધ્વં વિમુક્તકે કાર્યે લક્ષશ્લિષ્ટન્તુ મધ્યમં । શ્રેષ્ઠં પ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં ધનઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।। ૨૪૯.

ઉપર છોડતી વખતે મધ્યમ ભાગ નિશાન પર રાખવો; શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ રીત ધનુષ્યશાસ્ત્રના જાણકારો ઓળખે છે.

જ્યેષ્ઠસ્તુ સાયકો જ્ઞેયો ભવેદ્‌દ્વાદશમુષ્ટયઃ । એકાદશ તથા મધ્યઃ કનીયાન્દશમુષ્ટયઃ ।। ૨૪૯.

સૌથી લાંબું તીર બાર મુઠ્ઠી જેટલું હોવું જોઈએ; મધ્યમ તીર અગિયાર મુઠ્ઠીનું અને સૌથી નાનું દસ મુઠ્ઠીનું કહેવાયું છે.

ચતુર્હસ્તં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં ત્રયઃ સાદ્‌ર્ધન્તુ મધ્યમં । કનીયસ્તુ ત્રયઃ પ્રોક્તં નિત્યમેવ પદાતિનઃ ।। ૨૪૯.

ચાર હસ્તનું ધનુષ્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; ત્રણ અને અડધું મધ્યમ છે; પદાતી માટે હંમેશા ત્રણ હસ્તનું ધનુષ્ય કહેવાયું છે.

અગ્નિરુવાચ પૂર્ણાયતં દ્વિજઃ કૃત્વા તતો માંસૈર્ગદાયૂધાન્ । સુનિર્ધૌતં ધનુઃ કૃત્વા યજ્ઞભૂમૌ વિધાપયેત્ ।। ૨૫૦.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુષ્યને સંપૂર્ણ ખેંચીને, પછી માંસ અને ગદા હથિયારો સાથે, ધનુષ્યને સારી રીતે સાફ કરીને, યજ્ઞભૂમિમાં સ્થાપિત કરવું.

તતો વાણં સમાગૃહ્ય દંશિતઃ સુસમાહિતઃ । બધ્નીયાદ્‌દૃઢાં કક્ષાઞ્ચ દક્ષિણામ્ ।। ૨૫૦.

પછી તીર ઉપાડી, એકાગ્ર અને ચિત્તથી, જમણા હાથની કક્ષાને મજબૂત રીતે બાંધવી.