અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિરુવાચ ચતુષ્પાદં ધનુર્વેદં વદે પઞ્ચવિધં દ્વિજ । રથનાગાશ્વપત્તીનાં યોધાંશ્ચાશ્રિત્ય કીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુર્વેદ ચાર વિભાગ ધરાવે છે, જે હું પાંચ પ્રકારમાં વર્ણવીશ; રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતી યોદ્ધાઓના આધાર પર છે.

યન્ત્રમુક્તં પાણિમુક્તં મુક્તસન્ધારિતં તથા । અમુક્તં બાહુયુદ્ધઞ્ચ પઞ્ચધા તત્ પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્રથી છોડેલું, હાથથી છોડેલું, છોડીને પકડી રાખેલું, ન છોડેલું અને બાહુયુદ્ધ — આ પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે.

તત્ર શસ્ત્રાસ્ત્રસમ્પત્ત્યા દ્વિવિંધં પરિકીર્ત્તિતં । ઋજુમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે ।। ૨૪૯.

આમાં શસ્ત્ર અને અસ્ત્રના ઉપયોગથી બે પ્રકાર થાય છે; સીધા અને ચતુર રીતે, એમ પણ બે પ્રકાર કહેવાય છે.

ક્ષેપણી ચાપયન્ત્રાદ્યૈર્યન્ત્રમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં । શિલાતોમરયન્ત્રાદ્યં પાણિમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્ર, ધનુષ વગેરે વડે ફેંકવામાં આવતું 'યંત્રમુક્ત' કહેવાય છે; પથ્થર, તોમર વગેરે હાથથી ફેંકવામાં આવતું 'પાણિમુક્ત' કહેવાય છે.

મુક્તસન્ધારિતં જ્ઞેયં પ્રાસાદ્યમપિ યદ્ભવેત્ । ખડ્‌ગાદિકમમુક્તઞ્ચ નિયુદ્ધં વિગતાયુધં ।। ૨૪૯.

છોડી પકડી રાખેલું, જેમ કે પ્રાસ, એ 'મુક્તસંધારિત' કહેવાય છે; ખડગ વગેરે ન છોડવામાં આવતું, એ બાહુયુદ્ધ માટે છે, જેમાં શસ્ત્રો નથી.

કુર્ય્યાદ્યોગ્યાનિ પ્રાત્રાણિ યોદ્‌ધુમિચ્છુર્જ્જિતશ્રમઃ । ધનુઃશ્રેષ્ઠાનિ યુદ્ધાનિ પ્રાસમધ્યાનિ તાનિ ચ ।। ૨૪૯.

જે યોદ્ધા થાક વિજય કરીને યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે, તે યોગ્ય કસરતો કરે; ધનુષથી યુદ્ધ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રાસથી મધ્યમ છે.

તાનિ ખડ્‌ગજઘન્યાનિ બાહુપ્રત્યવરાણિ ચ । ધનુર્વેદે ગુરુર્વિપ્રઃ પ્રોક્તો વર્ણદ્વયસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

ખડગથી યુદ્ધ સૌથી નીચું છે, બાહુયુદ્ધ એથી પણ ઓછું છે; ધનુર્વેદનો ગુરુ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અથવા ક્ષત્રિય કહેવાય છે.

યુદ્ધાધિકારઃ શૂદ્રસ્ય સ્વયં વ્યાપાદિ શિક્ષયા । દેશસ્થૈઃ શઙ્ગરૈ રાજ્ઞઃ કાર્ય્યા યુદ્ધે સહાયતા ।। ૨૪૯.

શૂદ્રને યુદ્ધમાં ભાગ લેવા માટે માત્ર પોતાનું રક્ષણ અથવા રાજાના આદેશથી જ અધિકાર છે; યુદ્ધમાં રાજાને સ્થાનિક યોદ્ધાઓ સહાય આપે.

અહ્ગુષ્ઠગુલ્ફપાણ્યઙ્‌ઘ્ર્યઃ શ્લિષ્ટઃ સ્યુઃ સહિતા યદિ । દૃષ્ટં સમપદં સ્થાનમેતલ્લક્ષણતસ્તથા ।। ૨૪૯.

અંગૂઠા, ગુલ્ફ, હાથ અને પગ જોડાયેલા હોય, તો તેને 'સમપદ સ્થાન' કહેવાય છે, જે તેના લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

વાહ્યાઙ્ગુલિસ્થિતૌ પાદૌ સ્તબ્ધજાનુબલાવુભૌ । ત્રિવતસ્ત્યન્તરાસ્થાનમેતદ્વૈશાખમુચ્યતે ।। ૨૪૯.

પગના બહારના અંગૂઠા જોડાયેલા, બંને ઘૂંટણ મજબૂત અને ત્રણ વિસ્તાર દૂર હોય, તો તેને 'વૈશાખ સ્થાન' કહેવાય છે.

હંસપઙ્‌ક્ત્યાકૃતિસમે દૃશ્યેતે યત્ર જાનુની । ચતુર્વિતસ્તિવિચ્છિન્ને તદે તન્મણ્ડલં સ્મૃતં ।। ૨૪૯.

જ્યાં ઘૂંટણ હંસની પંક્તિ જેવી સમાન દેખાય અને ચાર વિસ્તારથી અલગ હોય, તેને 'મંડળ સ્થાન' કહેવાય છે.

હલાકૃતિમયં યચ્ચ સ્તબ્ધજાનૂરુદક્ષિણં । વિતસ્ત્યઃ પઞ્ચ ચવિસ્તારે તદાલીઢં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

જે દૃશ્ય હલના આકારનું હોય, જમણું ઘૂંટણ અને જમણી જાંઘ કઠોર હોય, અને પહોળાઈમાં પાંચ વિતast હોય, તેને આલીઢ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

એતદેવ વિપર્ય્યસ્તં પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતં । તિર્ય્યગ્ભૂતો ભવેદ્વામો દક્ષિણોઽપિ ભવેદૃજુઃ ।। ૨૪૯.

આ જ સ્થિતિ જો ઉલટાવી દેવામાં આવે, તો તેને પ્રતિઆલીઢ કહે છે; ડાબું પગ આડા થાય છે, અથવા જમણું પગ સીધું રહી શકે છે.

ગુલ્ફૌ પાર્ષ્ણિગ્રહૌ ચૈવ સ્થિતૌ પઞ્ચાઙ્ગુલાન્ત્રૌ । સ્થાનં જાતં ભવેદેતદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

ગળ અને એડી મજબૂત રીતે રાખી, પાંચેય અંગૂઠા ફેલાવેલા હોય, તો આ સ્થિતિ બાર અંગૂઠાની લંબાઈમાં સ્થિર થાય છે.

ઋજુજાનુર્ભવેદ્વામો દક્ષિણઃ સુપ્રસારિતઃ । અથવા દક્ષઇણઞ્જાનુ કુબ્જં ભવતિ નિશ્ચલં ।। ૨૪૯.

ડાબું ઘૂંટણ સીધું અને જમણું પગ સારી રીતે ફેલાવેલું હોવું જોઈએ; અથવા જો જમણું ઘૂંટણ વળેલું હોય, તો તે સ્થિર અને વળેલું રહે છે.

દણ્ડાયતો ભવેદેષ ચરણઃ સહ જાનુના । એવં વિકટમુદ્દિષ્ટં દ્વિહસ્તાન્તરમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ અને ઘૂંટણને દંડની જેમ ખેંચીને ફેલાવવું જોઈએ; આ રીતે વિકટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે, જે બે હાથની લંબાઈ જેટલી હોય છે.

જાનુની દ્વિગુણે સ્યાતામુત્તાનૌ ચરણાવુભૌ । અનેન વિધિયોગેન સમ્પુટં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

ઘૂંટણને બે ગણા વાળીને, બંને પગ ઊંચા રાખવા, આ રીતથી સંપુટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે.

કિઞ્ચિદ્વિવર્ત્તિતૌ પાદૌ સમદણ્ડાયતૌ સ્થિરૌ । દૃષ્ટમેવ યથાન્યાયં ષોડશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ થોડા બહાર વાળેલા, દંડની જેમ સીધા અને સ્થિર રાખવા, અને યોગ્ય રીતે, તે સોળ અંગૂઠાની લંબાઈમાં હોવું જોઈએ.

સ્વસ્તિકેનાત્ર કુર્વીત પ્રણામં પ્રથમં દ્વિજ । કાર્મુકં ગૃહ્ય વામેન વામણં દક્ષિણકેન તુ ।। ૨૪૯.

અહીં, સ્વસ્તિક સ્થિતિમાં પ્રથમ વંદન કરવું જોઈએ, હે દ્વિજ; ડાબા હાથમાં ધનુષ અને જમણા હાથમાં તીર પકડી.

વૈશાખે યદિ વા જાતે સ્થિતૌ વાપ્યથવાયતૌ । ગુણાન્તન્તુ તતઃ કૃત્વા કાર્મકે પ્રિયકાર્મુકઃ ।। ૨૪૯.

વૈશાખ અથવા જાત સ્થિતિમાં, અથવા કોઈ પણ ફેલાવેલી સ્થિતિમાં ઊભા રહી, પછી પ્રિય ધનુષ પર તાંતણ લગાવવું જોઈએ.

અધઃ કટિન્તુ ધનુષઃ ફલદેશન્તુ પત્રિણઃ । ધરણ્યાં સ્થાપયિત્વા ત તોલયિત્વા તથૈવ ચ ।। ૨૪૯.

ધનુષનો નીચેનો ભાગ કમર પાસે અને તીરનું ફળ ટોચે રાખી, ધરતી પર મૂકી અને પછી તેને યોગ્ય રીતે ઉઠાવવું જોઈએ.

ભુજાબ્યામત્ર કુબ્જાભ્યાં પ્રકોષ્ઠાભ્યાં શુભવ્રત । યસ્ય વાણં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં પુઙ્ખદેશે ચ પત્રિણઃ ।। ૨૪૯.

હાથ અને કટિ વળેલા, અને કોણી પણ વળેલી હોય, હે શુભવ્રત, શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે, જેમાં તીર અને પાંખનો ભાગ હાથમાં સારી રીતે ફિટ થાય છે.

વિન્યાસો ધનુષશ્ચૈવ દ્વાદશઙ્ગુલમન્તરં । જ્યયા વિશિષ્ટઃ કર્ત્તવ્યો નાતિહીનો ન ચાધિકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષનું અંતર બાર અંગૂઠા જેટલું રાખવું, તાંતણ ન તો વધારે ઢીલી હોવી જોઈએ, ન તો વધારે કડક, પણ યોગ્ય રીતે બંધાયેલી હોવી જોઈએ.

નિવેશ્ય કાર્મુકં નાભ્યાં નિતમ્બે શરસઙ્કરં । ઉત્ક્ષિપેદુત્થિતં હસ્તમન્ત્રેણાક્ષિકર્ણયોઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષને નાભિ પાસે અને તીરને કમર પાસે રાખી, હાથ ઉંચો કરી, મંત્રનું ઉચ્ચારણ અંગૂઠા અને કાન પર કરવું.

પૂર્વેણ મુષ્ટિના ગ્રાહ્યસ્તનાગ્રે દક્ષિણે શરઃ । હરણન્તુ તતઃ કૃત્વા શીઘ્રં પૂર્વં પ્રસારયેત્ ।। ૨૪૯.

તીરનો ટોચ જમણા મુઠાથી પકડી, નિશાન લગાવી, પછી હાથને ઝડપથી આગળ ફેલાવવું.

નાભ્યન્તરા નૈવ વાહ્યા નોદ્‌ર્ધ્વકા નાધરા તથા । ન ચ કુબ્જા ન ચોત્તાના ન ચલા નાતિવેષ્ટિતા ।। ૨૪૯.

તીર ન તો વધારે નજીક, ન તો વધારે દૂર, ન તો વધારે ઊંચું, ન તો વધારે નીચું; ન તો વળેલું, ન તો ઊંચું, ન તો હલતું, ન તો વધારે વળેલું હોવું જોઈએ.

સમા સ્થૈર્ય્યગુણોપેતા પૂર્વદણ્ડમિવ સ્થિતા । છાદયિત્વા તતો લક્ષ્યં પૂર્વ્વેણાનેન મુષ્ટિના ।। ૨૪૯.

તીર સીધું અને સ્થિરતા ગુણથી ભરપૂર હોવું જોઈએ, અને દંડની જેમ પકડી, પછી એ જ મુઠાથી નિશાનને ઢાંકી લેવું.

ઉરસા તૂત્થિતો યન્તા ત્રિકોણવિનતસ્થિતઃ । સ્રસ્તાંશે નિશ્ચલગ્રીવો મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકઃ ।। ૨૪૯.

ધનુષધારી છાતીથી સીધો ઊભો રહે છે, ત્રિકોણાકાર સ્થિતિમાં, ગળ સ્થિર અને માથું મયૂરની જેમ વળેલું હોય છે.

લલાટનાસાવક્ત્રાંસાઃ કુર્ય્યુરશ્વસમમ્ભવેત્ । અન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયં ચિવુકસ્યાંસકસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

લલાટ, નાક, મોઢું અને ખભા ઘોડાની જેમ સીધા રાખવા, તાંતણ અને ખભા વચ્ચેનું અંતર ત્રણ અંગૂઠા જેટલું હોવું જોઈએ.