અગ્નિપુરાણમ્

મત્સ્યામ્ભસા તુ સેકેન વૃદ્ધિર્ભવતિ શાખિનઃ । આવિકાજશકૃચ્ચૂર્ણં યવચૂર્ણં તિલાનિ ચ ।। ૨૪૭.

માછલીઓના પાણીથી સિંચન કરવાથી વૃક્ષોની વૃદ્ધિ થાય છે; ભેંસના બરડનું ચૂર્ણ, જવનું ચૂર્ણ અને તલ પણ.

ગોમાંસમુદકઞ્ચેતિ સપ્તરાત્રં નિધાપયેત્ । ઉત્સેકં સર્વવૃક્ષાણાં ફલપુષ્પાદિવૃદ્ધિદં ।। ૨૪૭.

ગાયનું માંસ અને પાણી સાત રાત સુધી રાખવું; સર્વ વૃક્ષોમાં સિંચન કરવાથી ફળ અને ફૂલની વૃદ્ધિ થાય છે.

મત્સ્યોદકેન શીતેન આમ્રાણાં સેક ઇષ્યતે । પ્રશસ્તં ચાપ્યશોકાનાં કામિનીપાદતાડનં ।। ૨૪૭.

ઠંડા માછલીઓના પાણીથી કેરીના વૃક્ષોને સિંચન કરવું શ્રેષ્ઠ છે; અશોક વૃક્ષ માટે, કામિનીના મૂળને પિટવું પણ પ્રશંસનીય છે.

ખર્જૂરનારિકેલાદેર્લવણાદ્ભિર્વિવર્દ્ધનં । વિડઙ્ગમત્સ્યમાંસાદ્ભિઃ સર્વેષાં દોહદં શુભં ।। ૨૪૭.

ખજુર, નારિયેળ અને એ જ પ્રકારની વસ્તુઓમાં મીઠું ઉમેરવાથી પોષણ વધે છે; વિડંગ, માછલી અને માંસથી દરેકની ઈચ્છાઓ શુભ રીતે પૂર્ણ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ પુષ્પૈસ્તુ પૂજનાદ્વિષ્ણુઃ સર્વકાર્ય્યેષુ સિદ્ધિદઃ । માલતી મલ્લિકા યૂથી પાટલા કરવીરકં ।। ૨૪૮.

અગ્નિ બોલ્યા: ફૂલો વડે પૂજન કરવાથી વિષ્ણુ સર્વ કામોમાં સફળતા આપે છે; માલતી, મલ્લિકા, યુથી, પાટલા અને કરવીરનાં ફૂલો પૂજન માટે ઉપયોગી છે.

પાવન્તિરતિમુક્તશ્ચ૧ કર્ણિકારઃ કુરણ્ટકઃ । કુબ્જકસ્તગરો નીપો વાણો વર્વપમલ્લિકા ।। ૨૪૮.

પાવનિ, અતિમુક્ત, કર્ણિકાર, કુરંટક, કુબજક, તગર, નીપ, વાણ અને વર્વપ-મલ્લિકા પણ યોગ્ય છે.

અશોકસ્તિલકઃ કુન્દઃ પૂજાયૈ સ્યાત્તમાલજં । વિલ્વપત્રં શમીપત્રં પત્રં ભૃઙ્ગરજસ્ય તુ ।। ૨૪૮.

અશોક, તિલક અને કુન્દનાં ફૂલો, તેમજ તમાલનાં પાંદડા, બિલ્વનાં પાંદડા, શમીનાં પાંદડા અને ભૃંગરાજનાં પાંદડા પૂજન માટે યોગ્ય છે.

તુલસીકાલતુલસીપત્રં વાસકમર્ચ્ચને । કેતકીપત્રપુષ્પં ચ પદ્મં રક્તોત્પલાદિકં ।। ૨૪૮.

તુલસી, કાળ-તુલસીનાં પાંદડા, વાસક પૂજન માટે, કેતકીનાં પાંદડા અને ફૂલો, કમળ, લાલ ઉત્પલ અને એ જ પ્રકારનાં ફૂલો પણ વપરાય છે.

નાર્ક્કન્નોન્મત્તકઙ્ગાઞ્ચી પૂજને ગિરિમલ્લિકા । કૌટજં શાલ્મલીપુષ્પં કણ્ટકારીભવન્નહિ ।। ૨૪૮.

નાર્ક્ક, ઉન્મત્તક, કંગાંજી અને ગિરિમલ્લિકા પૂજનમાં વપરાય છે; કૌટજ અને શાલમલીનાં ફૂલો તથા કાંટાવાળી વસ્તુઓ યોગ્ય નથી.

ઘૃતપ્રસ્થેન વિષ્ણોશ્ચ સ્નાનઙ્ગો કોટિસત્‌ફલં । આઢકેન તુ રાજા સ્યાત્ ઘૃતક્ષીરૈર્દ્દિવં વ્રજેત્ ।। ૨૪૮.

વિષ્ણુને એક પ્રસ્થ ઘીથી સ્નાન કરાવવાથી કરોડો ફળ મળે છે; આઢક ઘી અને દૂધથી સ્નાન કરાવવાથી રાજાની જેમ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુષ્પાદં ધનુર્વેદં વદે પઞ્ચવિધં દ્વિજ । રથનાગાશ્વપત્તીનાં યોધાંશ્ચાશ્રિત્ય કીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુર્વેદ ચાર વિભાગ ધરાવે છે, જે હું પાંચ પ્રકારમાં વર્ણવીશ; રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતી યોદ્ધાઓના આધાર પર છે.

યન્ત્રમુક્તં પાણિમુક્તં મુક્તસન્ધારિતં તથા । અમુક્તં બાહુયુદ્ધઞ્ચ પઞ્ચધા તત્ પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્રથી છોડેલું, હાથથી છોડેલું, છોડીને પકડી રાખેલું, ન છોડેલું અને બાહુયુદ્ધ — આ પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે.

તત્ર શસ્ત્રાસ્ત્રસમ્પત્ત્યા દ્વિવિંધં પરિકીર્ત્તિતં । ઋજુમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે ।। ૨૪૯.

આમાં શસ્ત્ર અને અસ્ત્રના ઉપયોગથી બે પ્રકાર થાય છે; સીધા અને ચતુર રીતે, એમ પણ બે પ્રકાર કહેવાય છે.

ક્ષેપણી ચાપયન્ત્રાદ્યૈર્યન્ત્રમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં । શિલાતોમરયન્ત્રાદ્યં પાણિમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્ર, ધનુષ વગેરે વડે ફેંકવામાં આવતું 'યંત્રમુક્ત' કહેવાય છે; પથ્થર, તોમર વગેરે હાથથી ફેંકવામાં આવતું 'પાણિમુક્ત' કહેવાય છે.

મુક્તસન્ધારિતં જ્ઞેયં પ્રાસાદ્યમપિ યદ્ભવેત્ । ખડ્‌ગાદિકમમુક્તઞ્ચ નિયુદ્ધં વિગતાયુધં ।। ૨૪૯.

છોડી પકડી રાખેલું, જેમ કે પ્રાસ, એ 'મુક્તસંધારિત' કહેવાય છે; ખડગ વગેરે ન છોડવામાં આવતું, એ બાહુયુદ્ધ માટે છે, જેમાં શસ્ત્રો નથી.

કુર્ય્યાદ્યોગ્યાનિ પ્રાત્રાણિ યોદ્‌ધુમિચ્છુર્જ્જિતશ્રમઃ । ધનુઃશ્રેષ્ઠાનિ યુદ્ધાનિ પ્રાસમધ્યાનિ તાનિ ચ ।। ૨૪૯.

જે યોદ્ધા થાક વિજય કરીને યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે, તે યોગ્ય કસરતો કરે; ધનુષથી યુદ્ધ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રાસથી મધ્યમ છે.

તાનિ ખડ્‌ગજઘન્યાનિ બાહુપ્રત્યવરાણિ ચ । ધનુર્વેદે ગુરુર્વિપ્રઃ પ્રોક્તો વર્ણદ્વયસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

ખડગથી યુદ્ધ સૌથી નીચું છે, બાહુયુદ્ધ એથી પણ ઓછું છે; ધનુર્વેદનો ગુરુ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અથવા ક્ષત્રિય કહેવાય છે.

યુદ્ધાધિકારઃ શૂદ્રસ્ય સ્વયં વ્યાપાદિ શિક્ષયા । દેશસ્થૈઃ શઙ્ગરૈ રાજ્ઞઃ કાર્ય્યા યુદ્ધે સહાયતા ।। ૨૪૯.

શૂદ્રને યુદ્ધમાં ભાગ લેવા માટે માત્ર પોતાનું રક્ષણ અથવા રાજાના આદેશથી જ અધિકાર છે; યુદ્ધમાં રાજાને સ્થાનિક યોદ્ધાઓ સહાય આપે.

અહ્ગુષ્ઠગુલ્ફપાણ્યઙ્‌ઘ્ર્યઃ શ્લિષ્ટઃ સ્યુઃ સહિતા યદિ । દૃષ્ટં સમપદં સ્થાનમેતલ્લક્ષણતસ્તથા ।। ૨૪૯.

અંગૂઠા, ગુલ્ફ, હાથ અને પગ જોડાયેલા હોય, તો તેને 'સમપદ સ્થાન' કહેવાય છે, જે તેના લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

વાહ્યાઙ્ગુલિસ્થિતૌ પાદૌ સ્તબ્ધજાનુબલાવુભૌ । ત્રિવતસ્ત્યન્તરાસ્થાનમેતદ્વૈશાખમુચ્યતે ।। ૨૪૯.

પગના બહારના અંગૂઠા જોડાયેલા, બંને ઘૂંટણ મજબૂત અને ત્રણ વિસ્તાર દૂર હોય, તો તેને 'વૈશાખ સ્થાન' કહેવાય છે.

હંસપઙ્‌ક્ત્યાકૃતિસમે દૃશ્યેતે યત્ર જાનુની । ચતુર્વિતસ્તિવિચ્છિન્ને તદે તન્મણ્ડલં સ્મૃતં ।। ૨૪૯.

જ્યાં ઘૂંટણ હંસની પંક્તિ જેવી સમાન દેખાય અને ચાર વિસ્તારથી અલગ હોય, તેને 'મંડળ સ્થાન' કહેવાય છે.

હલાકૃતિમયં યચ્ચ સ્તબ્ધજાનૂરુદક્ષિણં । વિતસ્ત્યઃ પઞ્ચ ચવિસ્તારે તદાલીઢં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

જે દૃશ્ય હલના આકારનું હોય, જમણું ઘૂંટણ અને જમણી જાંઘ કઠોર હોય, અને પહોળાઈમાં પાંચ વિતast હોય, તેને આલીઢ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

એતદેવ વિપર્ય્યસ્તં પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતં । તિર્ય્યગ્ભૂતો ભવેદ્વામો દક્ષિણોઽપિ ભવેદૃજુઃ ।। ૨૪૯.

આ જ સ્થિતિ જો ઉલટાવી દેવામાં આવે, તો તેને પ્રતિઆલીઢ કહે છે; ડાબું પગ આડા થાય છે, અથવા જમણું પગ સીધું રહી શકે છે.

ગુલ્ફૌ પાર્ષ્ણિગ્રહૌ ચૈવ સ્થિતૌ પઞ્ચાઙ્ગુલાન્ત્રૌ । સ્થાનં જાતં ભવેદેતદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

ગળ અને એડી મજબૂત રીતે રાખી, પાંચેય અંગૂઠા ફેલાવેલા હોય, તો આ સ્થિતિ બાર અંગૂઠાની લંબાઈમાં સ્થિર થાય છે.

ઋજુજાનુર્ભવેદ્વામો દક્ષિણઃ સુપ્રસારિતઃ । અથવા દક્ષઇણઞ્જાનુ કુબ્જં ભવતિ નિશ્ચલં ।। ૨૪૯.

ડાબું ઘૂંટણ સીધું અને જમણું પગ સારી રીતે ફેલાવેલું હોવું જોઈએ; અથવા જો જમણું ઘૂંટણ વળેલું હોય, તો તે સ્થિર અને વળેલું રહે છે.

દણ્ડાયતો ભવેદેષ ચરણઃ સહ જાનુના । એવં વિકટમુદ્દિષ્ટં દ્વિહસ્તાન્તરમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ અને ઘૂંટણને દંડની જેમ ખેંચીને ફેલાવવું જોઈએ; આ રીતે વિકટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે, જે બે હાથની લંબાઈ જેટલી હોય છે.

જાનુની દ્વિગુણે સ્યાતામુત્તાનૌ ચરણાવુભૌ । અનેન વિધિયોગેન સમ્પુટં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

ઘૂંટણને બે ગણા વાળીને, બંને પગ ઊંચા રાખવા, આ રીતથી સંપુટ સ્થિતિ વર્ણવાય છે.

કિઞ્ચિદ્વિવર્ત્તિતૌ પાદૌ સમદણ્ડાયતૌ સ્થિરૌ । દૃષ્ટમેવ યથાન્યાયં ષોડશાઙ્ગુલમાયતં ।। ૨૪૯.

પગ થોડા બહાર વાળેલા, દંડની જેમ સીધા અને સ્થિર રાખવા, અને યોગ્ય રીતે, તે સોળ અંગૂઠાની લંબાઈમાં હોવું જોઈએ.

સ્વસ્તિકેનાત્ર કુર્વીત પ્રણામં પ્રથમં દ્વિજ । કાર્મુકં ગૃહ્ય વામેન વામણં દક્ષિણકેન તુ ।। ૨૪૯.

અહીં, સ્વસ્તિક સ્થિતિમાં પ્રથમ વંદન કરવું જોઈએ, હે દ્વિજ; ડાબા હાથમાં ધનુષ અને જમણા હાથમાં તીર પકડી.