અગ્નિપુરાણમ્

ભદ્રે કાશ્યપદાયાદે કુરુ ભદ્રાં મતિં મમ । સર્વવીજસમાયુક્તે સર્વરત્નૌષધૈર્વૃતે ।। ૨૪૭.

શુભ સમયે કાશ્યપ વંશ સાથે મારી શુભ બુદ્ધિ કરો; સર્વ બીજોથી યુક્ત, સર્વ રત્ન અને ઔષધીઓથી ઘેરાયેલ.

રુચિરે નન્દને નન્દે વાસિષ્ઠે રમ્યતામિહ। પ્રજાપતિસુતે દેવિ ચતુરસ્ત્રે મહીમયે ।। ૨૪૭.

સુંદર નંદન, નંદ અને વાસિષ્ઠમાં અહીં આનંદ રહે; પ્રજાપતિની પુત્રી દેવી, ચતુરસ્થી અને પૃથ્વીથી ભરેલા સ્થાને.

સુભગે સુવ્રતે ભદ્રે ગૃહે કાશ્યપિ રમ્યતાં । પૂજિતે પરમાચાર્ય્યૈર્ગન્ધમાલ્યૈરલઙ્‌કૃતે ।। ૨૪૭.

હે શુભ, સદાચારવાળી, શુભવતી, કાશ્યપી ગૃહમાં આનંદ કરે; શ્રેષ્ઠ આચાર્યોથી પૂજિત, સુગંધ અને માળાથી સજ્જ.

ભવભૂતિકરે દેવિ ગૃહે કાશ્યાપિ રમ્યતાં । અવ્યહ્ગ્યે ચાક્ષતે પૂર્ણે મુનેરઙ્ગિરસઃ સુતે ।। ૨૪૭.

હે દેવી, ગૃહમાં સુખ-સમૃદ્ધિ લાવો, કાશ્યપી આનંદ કરે; અવ્યંગ અને અખંડિત, પૂર્ણ આંગિરસ મુનિના પુત્રના ગૃહમાં.

ઇષ્ટકે ત્વં પ્રયચ્છેષ્ટં પ્રતિષ્ઠાઙ્ગારયામ્યહં । દેશસ્વામિપુરસ્વામિગૃહસ્વામિપરિગ્રહે ।। ૨૪૭.

ઈંટ પર હું ઇચ્છિત વસ્તુ અર્પણ કરું છું; સ્થાપના કરું છું; દેશના સ્વામી, શહેરના સ્વામી, ગૃહના સ્વામી અને સંપત્તિમાં.

મનુષ્યધનહસ્ત્યશ્વપશુવૃદ્ધિકરી ભવ । ગૃહવ્રવેશેઽપિ તથા શિલાન્યાસં સમાચરેત્ ।। ૨૪૭.

માણસ, ધન, હાથી, ઘોડા અને પશુઓની વૃદ્ધિ લાવનાર બની જાઓ; ગૃહ પ્રવેશ સમયે પણ પથ્થર ગોઠવવાની વિધિ કરો.

ઉત્તરેણ શુભઃ પ્લક્ષો વચઃ પ્રાક્ સ્યાદ્ ગૃહાદિતઃ । ઉદુમ્વરશ્ચ યામ્યેન પશ્ચિમેઽશ્વત્થ ઉત્તમઃ ।। ૨૪૭.

ઉત્તર તરફ શુભ પલાશ વૃક્ષ છે; ગૃહથી પૂર્વમાં વાણી છે; દક્ષિણમાં ઉદુંબર છે અને પશ્ચિમમાં શ્રેષ્ઠ અશ્વત્થ વૃક્ષ છે.

વામભાગે તથોદ્યાનં કુર્ય્યાદ્વાસં ગૃહે શુભં । સાયં પ્રાતસ્તુ ધર્માપ્તૌ શીતકાલે દિનાન્તરે ।। ૨૪૭.

ડાબી બાજુ પર બગીચો અથવા ગૃહમાં શુભ નિવાસ બનાવવો; સાંજ અને સવારમાં, ધર્મની પ્રાપ્તિ માટે, ઠંડા કાળમાં, દિવસના અંતે.

વર્ષારાત્રે ભુવઃ શોષે સેક્તવ્યા રોપિતદ્રુમાઃ । વિડ઼ઙ્ગઘૃતસંયુક્તાન્ સેચયેચ્છીતવારિણા ।। ૨૪૭.

વરસાદની રાતોમાં, જમીન સૂકી હોય ત્યારે, રોપેલા વૃક્ષોને પાણી આપવું; વિરાંગ અને ઘી સાથે મિશ્રિત, ઠંડા પાણીથી સિંચન કરવું.

ફલનાશે કુલત્થૈશ્ચ માષૈર્મુદ્ગૈસ્તિલૈર્યવૈઃ । ઘૃતશીતપયઃસેકઃ ફલપુષ્પાય સર્વદા ।। ૨૪૭.

ફળ ન હોય ત્યારે, કુલથ, માસ, મુગ, તલ અને જવથી; હંમેશા ઘી અને ઠંડા દૂધથી ફળ અને ફૂલ માટે સિંચન કરવું.

મત્સ્યામ્ભસા તુ સેકેન વૃદ્ધિર્ભવતિ શાખિનઃ । આવિકાજશકૃચ્ચૂર્ણં યવચૂર્ણં તિલાનિ ચ ।। ૨૪૭.

માછલીઓના પાણીથી સિંચન કરવાથી વૃક્ષોની વૃદ્ધિ થાય છે; ભેંસના બરડનું ચૂર્ણ, જવનું ચૂર્ણ અને તલ પણ.

ગોમાંસમુદકઞ્ચેતિ સપ્તરાત્રં નિધાપયેત્ । ઉત્સેકં સર્વવૃક્ષાણાં ફલપુષ્પાદિવૃદ્ધિદં ।। ૨૪૭.

ગાયનું માંસ અને પાણી સાત રાત સુધી રાખવું; સર્વ વૃક્ષોમાં સિંચન કરવાથી ફળ અને ફૂલની વૃદ્ધિ થાય છે.

મત્સ્યોદકેન શીતેન આમ્રાણાં સેક ઇષ્યતે । પ્રશસ્તં ચાપ્યશોકાનાં કામિનીપાદતાડનં ।। ૨૪૭.

ઠંડા માછલીઓના પાણીથી કેરીના વૃક્ષોને સિંચન કરવું શ્રેષ્ઠ છે; અશોક વૃક્ષ માટે, કામિનીના મૂળને પિટવું પણ પ્રશંસનીય છે.

ખર્જૂરનારિકેલાદેર્લવણાદ્ભિર્વિવર્દ્ધનં । વિડઙ્ગમત્સ્યમાંસાદ્ભિઃ સર્વેષાં દોહદં શુભં ।। ૨૪૭.

ખજુર, નારિયેળ અને એ જ પ્રકારની વસ્તુઓમાં મીઠું ઉમેરવાથી પોષણ વધે છે; વિડંગ, માછલી અને માંસથી દરેકની ઈચ્છાઓ શુભ રીતે પૂર્ણ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ પુષ્પૈસ્તુ પૂજનાદ્વિષ્ણુઃ સર્વકાર્ય્યેષુ સિદ્ધિદઃ । માલતી મલ્લિકા યૂથી પાટલા કરવીરકં ।। ૨૪૮.

અગ્નિ બોલ્યા: ફૂલો વડે પૂજન કરવાથી વિષ્ણુ સર્વ કામોમાં સફળતા આપે છે; માલતી, મલ્લિકા, યુથી, પાટલા અને કરવીરનાં ફૂલો પૂજન માટે ઉપયોગી છે.

પાવન્તિરતિમુક્તશ્ચ૧ કર્ણિકારઃ કુરણ્ટકઃ । કુબ્જકસ્તગરો નીપો વાણો વર્વપમલ્લિકા ।। ૨૪૮.

પાવનિ, અતિમુક્ત, કર્ણિકાર, કુરંટક, કુબજક, તગર, નીપ, વાણ અને વર્વપ-મલ્લિકા પણ યોગ્ય છે.

અશોકસ્તિલકઃ કુન્દઃ પૂજાયૈ સ્યાત્તમાલજં । વિલ્વપત્રં શમીપત્રં પત્રં ભૃઙ્ગરજસ્ય તુ ।। ૨૪૮.

અશોક, તિલક અને કુન્દનાં ફૂલો, તેમજ તમાલનાં પાંદડા, બિલ્વનાં પાંદડા, શમીનાં પાંદડા અને ભૃંગરાજનાં પાંદડા પૂજન માટે યોગ્ય છે.

તુલસીકાલતુલસીપત્રં વાસકમર્ચ્ચને । કેતકીપત્રપુષ્પં ચ પદ્મં રક્તોત્પલાદિકં ।। ૨૪૮.

તુલસી, કાળ-તુલસીનાં પાંદડા, વાસક પૂજન માટે, કેતકીનાં પાંદડા અને ફૂલો, કમળ, લાલ ઉત્પલ અને એ જ પ્રકારનાં ફૂલો પણ વપરાય છે.

નાર્ક્કન્નોન્મત્તકઙ્ગાઞ્ચી પૂજને ગિરિમલ્લિકા । કૌટજં શાલ્મલીપુષ્પં કણ્ટકારીભવન્નહિ ।। ૨૪૮.

નાર્ક્ક, ઉન્મત્તક, કંગાંજી અને ગિરિમલ્લિકા પૂજનમાં વપરાય છે; કૌટજ અને શાલમલીનાં ફૂલો તથા કાંટાવાળી વસ્તુઓ યોગ્ય નથી.

ઘૃતપ્રસ્થેન વિષ્ણોશ્ચ સ્નાનઙ્ગો કોટિસત્‌ફલં । આઢકેન તુ રાજા સ્યાત્ ઘૃતક્ષીરૈર્દ્દિવં વ્રજેત્ ।। ૨૪૮.

વિષ્ણુને એક પ્રસ્થ ઘીથી સ્નાન કરાવવાથી કરોડો ફળ મળે છે; આઢક ઘી અને દૂધથી સ્નાન કરાવવાથી રાજાની જેમ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુષ્પાદં ધનુર્વેદં વદે પઞ્ચવિધં દ્વિજ । રથનાગાશ્વપત્તીનાં યોધાંશ્ચાશ્રિત્ય કીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

અગ્નિ બોલ્યા: ધનુર્વેદ ચાર વિભાગ ધરાવે છે, જે હું પાંચ પ્રકારમાં વર્ણવીશ; રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતી યોદ્ધાઓના આધાર પર છે.

યન્ત્રમુક્તં પાણિમુક્તં મુક્તસન્ધારિતં તથા । અમુક્તં બાહુયુદ્ધઞ્ચ પઞ્ચધા તત્ પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્રથી છોડેલું, હાથથી છોડેલું, છોડીને પકડી રાખેલું, ન છોડેલું અને બાહુયુદ્ધ — આ પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે.

તત્ર શસ્ત્રાસ્ત્રસમ્પત્ત્યા દ્વિવિંધં પરિકીર્ત્તિતં । ઋજુમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે ।। ૨૪૯.

આમાં શસ્ત્ર અને અસ્ત્રના ઉપયોગથી બે પ્રકાર થાય છે; સીધા અને ચતુર રીતે, એમ પણ બે પ્રકાર કહેવાય છે.

ક્ષેપણી ચાપયન્ત્રાદ્યૈર્યન્ત્રમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં । શિલાતોમરયન્ત્રાદ્યં પાણિમુક્તં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૪૯.

યંત્ર, ધનુષ વગેરે વડે ફેંકવામાં આવતું 'યંત્રમુક્ત' કહેવાય છે; પથ્થર, તોમર વગેરે હાથથી ફેંકવામાં આવતું 'પાણિમુક્ત' કહેવાય છે.

મુક્તસન્ધારિતં જ્ઞેયં પ્રાસાદ્યમપિ યદ્ભવેત્ । ખડ્‌ગાદિકમમુક્તઞ્ચ નિયુદ્ધં વિગતાયુધં ।। ૨૪૯.

છોડી પકડી રાખેલું, જેમ કે પ્રાસ, એ 'મુક્તસંધારિત' કહેવાય છે; ખડગ વગેરે ન છોડવામાં આવતું, એ બાહુયુદ્ધ માટે છે, જેમાં શસ્ત્રો નથી.

કુર્ય્યાદ્યોગ્યાનિ પ્રાત્રાણિ યોદ્‌ધુમિચ્છુર્જ્જિતશ્રમઃ । ધનુઃશ્રેષ્ઠાનિ યુદ્ધાનિ પ્રાસમધ્યાનિ તાનિ ચ ।। ૨૪૯.

જે યોદ્ધા થાક વિજય કરીને યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે, તે યોગ્ય કસરતો કરે; ધનુષથી યુદ્ધ શ્રેષ્ઠ છે, પ્રાસથી મધ્યમ છે.

તાનિ ખડ્‌ગજઘન્યાનિ બાહુપ્રત્યવરાણિ ચ । ધનુર્વેદે ગુરુર્વિપ્રઃ પ્રોક્તો વર્ણદ્વયસ્ય ચ ।। ૨૪૯.

ખડગથી યુદ્ધ સૌથી નીચું છે, બાહુયુદ્ધ એથી પણ ઓછું છે; ધનુર્વેદનો ગુરુ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અથવા ક્ષત્રિય કહેવાય છે.

યુદ્ધાધિકારઃ શૂદ્રસ્ય સ્વયં વ્યાપાદિ શિક્ષયા । દેશસ્થૈઃ શઙ્ગરૈ રાજ્ઞઃ કાર્ય્યા યુદ્ધે સહાયતા ।। ૨૪૯.

શૂદ્રને યુદ્ધમાં ભાગ લેવા માટે માત્ર પોતાનું રક્ષણ અથવા રાજાના આદેશથી જ અધિકાર છે; યુદ્ધમાં રાજાને સ્થાનિક યોદ્ધાઓ સહાય આપે.

અહ્ગુષ્ઠગુલ્ફપાણ્યઙ્‌ઘ્ર્યઃ શ્લિષ્ટઃ સ્યુઃ સહિતા યદિ । દૃષ્ટં સમપદં સ્થાનમેતલ્લક્ષણતસ્તથા ।। ૨૪૯.

અંગૂઠા, ગુલ્ફ, હાથ અને પગ જોડાયેલા હોય, તો તેને 'સમપદ સ્થાન' કહેવાય છે, જે તેના લક્ષણોથી ઓળખાય છે.