અગ્નિપુરાણમ્

તં જગ્રાહ શનૈર્દેવો વિકોષઃ સોઽભ્યપદ્યત। ખડ્‌ગો નીલો રત્નમુષ્ટિસ્તતોઽભૂચ્છતબાહુકઃ ।। ૨૪૫.

ભગવાને ધીમે ધીમે એ તલવાર પકડી; બહાર કાઢતાં, એ તલવાર નિલી રંગની અને રત્નોથી સજેલી હતી; એ રીતે શતબાહુ જન્મ્યો.

દૈત્યઃ સ ગદયા દેવાન્ દ્રાવયામાસ વૈ રણે । વિષ્ણુના ખડ્ગચ્છિન્નાનિ દૈત્યગાત્રાણિ ભૂતલે ।। ૨૪૫.

એ દૈત્યે ગદા વડે દેવોને યુદ્ધમાં ભગાડી દીધા; પણ વિષ્ણુએ તલવાર વડે દૈત્યના અંગો ધરા પર કાપી નાખ્યા.

પતિતાનિ તુ સંસ્પર્શાન્નન્દકસ્ય ચ તાનિ હિ । લોહભૂતાનિ સર્વાણિ હત્વા તસ્મૈ હરિર્વરં ।। ૨૪૫.

નંદક તલવારના સ્પર્શથી એ અંગો પડી ગયા અને લોખંડ બની ગયા; હરિએ તેને માર્યા પછી, તેને આશીર્વાદ આપ્યો.

દદૌ પવિત્રમઙ્ગન્તે આયુધાય ભવેદ્ભુવિ । હરિપ્રસાદાદ્ બ્રહ્માપિ વિના વિઘ્નં હરિં પ્રભું ।। ૨૪૫.

હરિએ તેને શુદ્ધ અને શુભ શરીર આપ્યું, જેથી તે પૃથ્વી પર શસ્ત્ર બની શકે; હરિના પ્રસાદથી, બ્રહ્માએ પણ વિઘ્ન વિના હરિ ભગવાનની પૂજા કરી.

પૂજયામાસ યજ્ઞેન વક્ષ્યેઽથો શડ્‌ગલક્ષણં । ખટીખટ્ટરજાતા યે દર્શનીયાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૪૫.

યજ્ઞથી પૂજા કરી; હવે હું છ ગુણોની વાત કહું છું. કઠી અને હથોડીમાંથી જન્મેલી, દેખાવમાં સુંદર, એ શુભ માનવામાં આવે છે.

કાયચ્છિદસ્ત્વાર્ષિકાઃ સ્યુર્દૃઢાઃ સૂર્પારકોદ્બવાઃ । તીક્ષ્ણાશ્છેદસહા વઙ્ગાસ્તીક્ષ્ણાઃસ્યુશ્ચાઙ્ગદેશજઃ ।। ૨૪૫.

શરીર કાપનારી તલવારો 'આર્ષિકા' કહેવાય છે, મજબૂત અને સૂરપારક પ્રદેશમાંથી આવે છે; વંગ પ્રદેશની તલવારો તીક્ષ્ન અને કાપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, અને અંગ પ્રદેશની પણ તીક્ષ્ન હોય છે.

શાતાર્દ્ધમઙ્ગુલાનાઞ્ચ શ્રેષ્ઠં ખડ્ગં પ્રકીર્ત્તિતં । તદર્દ્ધં મધ્યમં જ્ઞેયં તતો હીનં ન ધારયેત્ ।। ૨૪૫.

એક અને અડધી આંગળી પહોળાઈની તલવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એના અડધા પહોળાઈની મધ્યમ છે, અને એથી ઓછી પહોળાઈની તલવાર પહેરવી ન જોઈએ.

દીર્ઘં સુમધુરં શબ્દં યસ્ય ખડ્‌ગસ્ય સત્તમ । કિઙ્કિણીસદૃશન્તસ્ય ધારણં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ।। ૨૪૫.

લાંબી અને મધુર અવાજ ધરાવતી, ઘંટની ઝંકાર જેવી તલવાર પહેરવી શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

ખ઼़ડ઼ગઃ પદ્મપલાશાગ્રો મણ્ડલાગ્રશ્ચ શસ્યતે । કરવીરદલાગ્રાભો ઘૃતગન્ધો વિયત્‌પ્રભઃ ।। ૨૪૫.

તલવાર જેનું અગ્ર કમળના પાંદડાં અથવા ગોળાકાર હોય, એ પ્રશંસનીય છે; કરવીર પાંદડાં જેવી, ઘી જેવી સુગંધ અને આકાશ જેવી તેજ ધરાવતી તલવાર પણ શ્રેષ્ઠ છે.

સમાઙ્ગુલસ્થાઃ શસ્યન્તે વ્રણાઃ ખડ્‌ગેષુ લિઙ્ગવત્ । કાકોલૂકસવર્ણાભા વિષમાસ્તે ન શોભનાઃ ।। ૨૪૫.

સમાન અને આંગળી જેટલી લાંબી ચિહ્નો તલવારોમાં શુભ ગણાય છે; અસમાન, કાગડો કે ઉલ્લૂના રંગ જેવી તલવારો શુભ નથી.

ખડ્ગે ન પશ્યેદ્વદનમુચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેદસિં । મૂલ્યં જાતિં ન કથયેન્નિશિ કુર્યાન્ન શીર્ષકે ।। ૨૪૫.

તલવારમાં પોતાનું ચહેરું જોવું નહીં, અશુદ્ધ અવસ્થામાં તલવારની ધાર સ્પર્શવી નહીં; રાત્રે એની કિંમત કે જાતિ કહેવી નહીં, અને શિર પર રાખવી નહીં.

અગ્નિરુવાચ રત્નાનાં લક્ષણાં વક્ષ્યે રત્નં ધાર્ય્યમિદં નપૈઃ । વજ્રં મરકતં રત્નં પદ્મરાગઞ્ચ મૌક્તિકં ।। ૨૪૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું રત્નોના લક્ષણો કહું છું; પુરુષોએ જે રત્નો પહેરવા જોઈએ એ છે: વજ્ર, પન્ના, પદ્મરાગ, નીલમ અને મુક્તા.

ઇન્દ્રનીલં મહાનીલં વૈદૂર્ય્યં ગન્ધશસ્યકં । ચન્દ્રકાન્તં સૂર્યકાન્તં સ્ફટિકં પુલકં તથા ।। ૨૪૬.

ઇન્દ્રનીલ, મહાનીલમ, વૈદૂર્ય, પીતરત્ન, ચંદ્રકાંતા, સૂર્યકાંતા, સ્ફટિક અને પુલક પણ છે.

કર્કેતનં પૂષ્પરાગં તથા જ્યોતીરસં દ્વિજ । સ્ફટિકં રાજપટ્ટઞ્ચ તથા રાજમયં શુભં ।। ૨૪૬.

કર્કેટન, પુષ્પરાગ અને જ્યોતીરસ, હે દ્વિજ; સ્ફટિક, રાજપટ્ટ અને શુભ રાજમય પણ છે.

સૌગન્ધિકં તથા ગઞ્જં શઙ્ખબ્ર્હ્મમયં તથા । ગોમેદં રુધિરાક્ષઞ્ચ તથા ભલ્લાતકં દ્વિજ ।। ૨૪૬.

સૌગંધિક, ગંજ, શંખ અને બ્રહ્મમય પણ છે; ગોમેદ, રુધિરાક્ષ અને ભલ્લાતક, હે દ્વિજ.

ધૂલીં મરકતઞ્ચૈવ તુથકં સીસમેવ ચ । પીલું પ્રવાલકઞ્ચૈવ ગિરિવજ્રં દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪૬.

ધૂળ, પન્ના, તુથક, સીસમ, પીલુ, પ્રવાળ અને ગિરિવજ્ર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

ભૂજઙ્ગમમણિઞ્ચૈવ તથા વજ્રમણિં શુભં । ટિટ્ટિભઞ્ચ તથા પિણ્ડં ભ્રામરઞ્ચ તથોત્પલં ।। ૨૪૬.

ભૂજંગમણિ અને શુભ વજ્રમણિ; ટિટ્ટિભ, પિંડ, ભ્રામર અને ઉત્પલ પણ છે.

સુવર્ણપ્રતિબદ્ધાનિ રત્નાનિ શ્રીજયાદિકે । અન્તઃપ્રભાવં વૈમલ્યં સુસંસ્થાનત્વમેવ ચ ।। ૨૪૬.

સોનાથી સજાયેલા રત્નો, જેમ કે શ્રી અને જય, અંદરથી તેજસ્વી, શુદ્ધ અને સુંદર આકાર ધરાવે છે.

સુધાર્યા નૈવ ધાર્ય્યાસ્તુ નિષ્પ્રભા મલિનાસ્તથા । ખણ્ડાઃ સશર્કરા યે ચ પ્રશસ્તં વજ્રધારણમ્ ।। ૨૪૬.

જે રત્નો અશુદ્ધ, તેજ વગરના, તૂટી ગયેલા અથવા કાંકરીયુક્ત હોય, તે પહેરવા યોગ્ય નથી; શ્રેષ્ઠ તો એ છે, જે વજ્રમાં જડવામાં યોગ્ય હોય.

અમ્ભસ્તરતિ યદ્વજ્રમભેદ્યં વિમલં ચ યત્ । ષટ્કોણં શક્રચાપાબં લઘુ ચાર્કનિભં શુભમ્ ।। ૨૪૬.

સાચું વજ્ર એ છે, જે પાણીમાં પસાર થાય, તૂટી ન શકે, નિર્મલ હોય, છ કાંટાવાળું, ઇન્દ્રધનુષ જેવું, હલકું, સૂર્ય જેવું ચમકતું અને શુભ હોય.

શુકપક્ષનિભઃ સ્નિગ્ધઃ કાન્તિમાન્વિમલસ્તથા । સ્વર્ણચૂર્ણનિભૈઃ સૂક્ષ્મૈર્મરકતશ્ચ વિન્દુભિઃ ।। ૨૪૬.

તે ચંદ્રના શુકલપક્ષ જેવું, મૃદુ, તેજસ્વી, શુદ્ધ અને સોનાની ધૂળી જેવી નાની પાંખી એમેરલ્ડની બિંદુઓથી સજેલું હોય છે.

સ્ફટિકજાઃ પદ્મરાગાઃ સ્યૂ રાગવન્તોઽતિનિર્મ્મલાઃ । જાતવઙ્ગા ભવન્તીહ કુરુવિન્દસમુદ્ભવાઃ ।। ૨૪૬.

સ્ફટિકમાંથી ઉત્પન્ન પદ્મરાગ રત્નો તેજસ્વી રંગવાળા અને અત્યંત શુદ્ધ હોય છે; જાતવંગા રત્નો અહીં કુરુવિંદ પથ્થરથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સૌગન્ધિકોત્થાઃ કાષાયા મુક્તાફલાસ્તુ શુક્તિજાઃ । વિમલાસ્તેભ્ય ઉત્કૃષ્ટા યે ચ શઙખોદ્ભવા મુને ।। ૨૪૬.

સુગંધિત સ્ત્રોતમાંથી મળતી મુક્તા કાંશી રંગની હોય છે; શંકમાંથી મળતી મુક્તા શુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને શંખમાંથી મળતી મુક્તા તો ઉત્તમ છે, હે મુનિ.

નાગદન્તભવાશ્ચાગ્ર્યાઃ કુમ્ભશૂકરમત્સ્યજાઃ । વેણુનાગભવાઃ શ્રેષ્ઠા મૌક્તિકં નાગજં વરં ।। ૨૪૬.

હાથીના દાંતમાંથી મળતી મુક્તા શ્રેષ્ઠ છે, કુંભ, શૂકર અને માછલીમાંથી મળતી પણ ઉત્તમ છે; વાંસ અને સર્પમાંથી મળતી શ્રેષ્ઠ છે, અને સર્પમાંથી મળતી મુક્તા તો સર્વોત્તમ છે.

thumb|500px|વાસ્તુપુરુષ (૮૧પદ) thumb|500px|વાસ્તુપુરુષઃ. અગ્નિરુવાચ વાસ્તુલક્ષ્મ પ્રવક્ષ્યામિ વિપ્રાદીનાં ચ ભૂરિહ । શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચૈવ યથાક્રમમ્ ।। ૨૪૭.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું વાસ્તુપુરુષના લક્ષણો અને બ્રાહ્મણ તથા અન્ય લોકો માટેના અનેક પ્રકારો વર્ણવું છું: સફેદ, લાલ, પીળા અને કાળા, આ ક્રમમાં.

ઘૃતરક્તાન્નમદ્યાનાં ગન્ધાઢ્યા વસતશ્ચ ચ ભૂઃ । મધુરા ચ કષાયા ચ અમ્લાદ્યુપરસા ક્રમાત્ ।। ૨૪૭.

જે ભૂમિમાં ઘી, રક્ત, અન્ન અને મદિરાની સુગંધ ભરપૂર હોય, અને જે સ્વાદે મીઠી, તીખી અને ખટ્ટી હોય, તે અનુક્રમે યોગ્ય છે.

કુશૈઃ શરૈસ્તથાકાશૈર્દૂર્વાભિર્યા ચ સંશ્રિતા । પ્રાર્ચ્ય વિપ્રાંશ્ચ નિઃશલ્પાં ખાતપૂર્વન્તુ કલ્પયેત્ ।। ૨૪૭.

જે ભૂમિ કુશ, શર, આકાશ અથવા દુર્વા ઘાસથી ઢંકાયેલી હોય, તે પસંદ કરવી; બ્રાહ્મણોની પૂજા કર્યા પછી, પહેલાં ખોદેલી જગ્યાએ વાસ્તુ તૈયાર કરવું.

ચતુઃષષ્ટિપદં કૃત્વા મધ્યે બ્રહ્મા ચતુષ્પદઃ । પ્રાક્ તેષાં વૈ ગૃહસ્વામી કથિતસ્તુ તથાર્ય્યમા ।। ૨૪૭.

ચોસઠ ખાણા બનાવી, મધ્યમાં બ્રહ્માને ચાર ભાગમાં મુકવામાં આવે છે; પૂર્વમાં ઘરનો માલિક અને એ જ રીતે આર્યમાનને સ્થાન આપવામાં આવે છે.

દક્ષિણેન વિવસ્વાંશ્ચ મિત્રઃ પશ્ચિમતસ્તથા । ઉદઙ્મહીધરશ્ચૈવ આપવત્સૌ ચ વહ્વિગે ।। ૨૪૭.

દક્ષિણમાં વિવસ્વત, પશ્ચિમમાં મિત્ર, ઉત્તર તરફ મહીધર અને આપવત, તેમજ કોણે વહ્વિગા છે.