અગ્નિપુરાણમ્

સ્વલ્પકોટિસ્ત્વચા શ્રૃઙ્ગં શર્ઙ્ગલોહમયે દ્વિજ। કામિનીભ્રૂલતાકારા કોટિઃ કાર્ય્યા સુસંયતા ।। ૨૪૫.

શૃંગનું ટોચ નાનાં અને ચામડીથી ઢંકાયેલું હોવું જોઈએ; શૃંગ અને લોહાંના ધનુષમાં ટોચ સ્ત્રીની ભ્રૂ જેવી આકૃતિમાં અને સારી રીતે બંધાયેલ હોવી જોઈએ.

પૃથગ્વા વિપ્ર મિશ્રં વા લૌહં શાર્ઙ્ગન્તુ કારયેત્ । શર્ઙ્ગં સમુચિતં કાર્ય્યં રુક્મવિન્દુવિભૂષિતં ।। ૨૪૫.

હે બ્રાહ્મણ, લોહાંનું ધનુષ અલગથી કે મિશ્ર રીતે બનાવી શકાય છે; ધનુષ યોગ્ય હોવું જોઈએ અને સોનાંના બિંદુઓથી શોભિત હોવું જોઈએ.

કુટિલં સ્પુટિતઞ્ચાપં સચ્છિદ્રઞ્ચ ન શસ્યતે । સુવર્ણં રજતં તામ્રં કૃષ્ણાયો ધનુષિ સ્મૃતં ।। ૨૪૫.

વાંકી, ફાટી ગયેલું કે છિદ્રવાળું ધનુષ પ્રશંસનીય નથી; ધનુષ માટે સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને કાળાં લોહાં જાણીતા છે.

માહિષં શારભં શાર્ઙ્ગ રૌહિષં વા ધનુઃ શુભં । ચન્દનં વેતસં સાલં ધાવલઙ્ગકુભન્તરુઃ ।। ૨૪૫.

શ્રેષ્ઠ ધનુષ મહિષ, શારભ કે ઘોડાના શૃંગથી, અથવા ચંદન, વાંસ, સાલ કે ધવળ અંગકુ વૃક્ષથી બનાવવામાં આવે છે.

સર્વશ્રેષ્ઠં ધનુર્વંશૈર્ગૃહોતૈઃ શરદિ શ્રિતૈઃ । પૂજયેત્તુ ધનુઃ ખડ્ગમન્ત્રૈસ્ત્રૈલોક્યમોહનૈઃ ।। ૨૪૫.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે જે ઘરનાં વાંસથી, શરદ ઋતુમાં કાપી બનાવવામાં આવે છે; એ ધનુષને ત્રિલોકને મોહિત કરનારા ખડગ મંત્રોથી પૂજવું જોઈએ.

અયસશ્ચાથ વંશસ્ય શરસ્યાપ્યશરસ્ય ચ । ઋજવો હેમવાર્ણભાઃ સ્નાયુશ્લિષ્ટાઃ સુપત્રકાઃ ।। ૨૪૫.

બાણ, એ લોહાં, વાંસ કે અન્ય વસ્તુથી બને, એ સીધું, સોનાં જેવું રંગ ધરાવતું, નસથી બંધાયેલું અને સારી રીતે પાંખવાળું હોવું જોઈએ.

રુક્મપુઙ્ખાઃ સુપુઙ્કાસ્તે તૈલધૌતાઃ સુવર્ણકાઃ । યાત્રાયામભિષેકાદૌ યજેદ્વાયણધનુર્મુખાન્ ।। ૨૪૫.

સોનાંની પાંખવાળા બાણ શ્રેષ્ઠ છે; એ સારી રીતે પાંખવાળા અને તેલથી ધોઈ શકાય; યાત્રા કે અભિષેકની શરૂઆતમાં, બાણના મુખને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સપતાકાશ્ત્રસઙ્ગ્રાહસંવત્‌સરકરાન્નૃપઃ । બ્રહ્મા વૈ મેરુશિખરે સ્વર્ગગઙ્ગાતટેઽયજત્ ।। ૨૪૫.

રાજાએ ધ્વજ, શસ્ત્ર અને વાર્ષિક અર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ; બ્રહ્માએ મેરુની ટોચ પર અને સ્વર્ગની ગંગાના કિનારે પૂજા કરી હતી.

લોહદૈત્યં સ દદૃશે વિઘ્નંયજ્ઞે તુ ચિન્તયન્ । તસ્ય ચિન્તયતો વહ્નેઃ પુરુષોઽભૂદ્બલી મહાન્ ।। ૨૪૫.

લોહાંના દૈત્યા એ યજ્ઞમાં વિઘ્નરૂપ દેખાયા; જ્યારે એ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે અગ્નિમાંથી એક શક્તિશાળી પુરુષ પ્રગટ થયો.

વવન્દેઽજઞ્ચ તન્દેવા અભ્યનન્દન્ત હર્ષિતાઃ । તસ્માત્સ નન્દકઃ ખડ્‌ગો દેવોક્તો હરિરગ્રહીત્ ।। ૨૪૫.

અજન્મા ભગવાનને દેવોએ નમન કર્યું અને આનંદથી સ્વાગત કર્યું; દેવો દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયેલ નંદક નામની તલવાર હરિએ સ્વીકારી.

તં જગ્રાહ શનૈર્દેવો વિકોષઃ સોઽભ્યપદ્યત। ખડ્‌ગો નીલો રત્નમુષ્ટિસ્તતોઽભૂચ્છતબાહુકઃ ।। ૨૪૫.

ભગવાને ધીમે ધીમે એ તલવાર પકડી; બહાર કાઢતાં, એ તલવાર નિલી રંગની અને રત્નોથી સજેલી હતી; એ રીતે શતબાહુ જન્મ્યો.

દૈત્યઃ સ ગદયા દેવાન્ દ્રાવયામાસ વૈ રણે । વિષ્ણુના ખડ્ગચ્છિન્નાનિ દૈત્યગાત્રાણિ ભૂતલે ।। ૨૪૫.

એ દૈત્યે ગદા વડે દેવોને યુદ્ધમાં ભગાડી દીધા; પણ વિષ્ણુએ તલવાર વડે દૈત્યના અંગો ધરા પર કાપી નાખ્યા.

પતિતાનિ તુ સંસ્પર્શાન્નન્દકસ્ય ચ તાનિ હિ । લોહભૂતાનિ સર્વાણિ હત્વા તસ્મૈ હરિર્વરં ।। ૨૪૫.

નંદક તલવારના સ્પર્શથી એ અંગો પડી ગયા અને લોખંડ બની ગયા; હરિએ તેને માર્યા પછી, તેને આશીર્વાદ આપ્યો.

દદૌ પવિત્રમઙ્ગન્તે આયુધાય ભવેદ્ભુવિ । હરિપ્રસાદાદ્ બ્રહ્માપિ વિના વિઘ્નં હરિં પ્રભું ।। ૨૪૫.

હરિએ તેને શુદ્ધ અને શુભ શરીર આપ્યું, જેથી તે પૃથ્વી પર શસ્ત્ર બની શકે; હરિના પ્રસાદથી, બ્રહ્માએ પણ વિઘ્ન વિના હરિ ભગવાનની પૂજા કરી.

પૂજયામાસ યજ્ઞેન વક્ષ્યેઽથો શડ્‌ગલક્ષણં । ખટીખટ્ટરજાતા યે દર્શનીયાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૪૫.

યજ્ઞથી પૂજા કરી; હવે હું છ ગુણોની વાત કહું છું. કઠી અને હથોડીમાંથી જન્મેલી, દેખાવમાં સુંદર, એ શુભ માનવામાં આવે છે.

કાયચ્છિદસ્ત્વાર્ષિકાઃ સ્યુર્દૃઢાઃ સૂર્પારકોદ્બવાઃ । તીક્ષ્ણાશ્છેદસહા વઙ્ગાસ્તીક્ષ્ણાઃસ્યુશ્ચાઙ્ગદેશજઃ ।। ૨૪૫.

શરીર કાપનારી તલવારો 'આર્ષિકા' કહેવાય છે, મજબૂત અને સૂરપારક પ્રદેશમાંથી આવે છે; વંગ પ્રદેશની તલવારો તીક્ષ્ન અને કાપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, અને અંગ પ્રદેશની પણ તીક્ષ્ન હોય છે.

શાતાર્દ્ધમઙ્ગુલાનાઞ્ચ શ્રેષ્ઠં ખડ્ગં પ્રકીર્ત્તિતં । તદર્દ્ધં મધ્યમં જ્ઞેયં તતો હીનં ન ધારયેત્ ।। ૨૪૫.

એક અને અડધી આંગળી પહોળાઈની તલવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એના અડધા પહોળાઈની મધ્યમ છે, અને એથી ઓછી પહોળાઈની તલવાર પહેરવી ન જોઈએ.

દીર્ઘં સુમધુરં શબ્દં યસ્ય ખડ્‌ગસ્ય સત્તમ । કિઙ્કિણીસદૃશન્તસ્ય ધારણં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ।। ૨૪૫.

લાંબી અને મધુર અવાજ ધરાવતી, ઘંટની ઝંકાર જેવી તલવાર પહેરવી શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

ખ઼़ડ઼ગઃ પદ્મપલાશાગ્રો મણ્ડલાગ્રશ્ચ શસ્યતે । કરવીરદલાગ્રાભો ઘૃતગન્ધો વિયત્‌પ્રભઃ ।। ૨૪૫.

તલવાર જેનું અગ્ર કમળના પાંદડાં અથવા ગોળાકાર હોય, એ પ્રશંસનીય છે; કરવીર પાંદડાં જેવી, ઘી જેવી સુગંધ અને આકાશ જેવી તેજ ધરાવતી તલવાર પણ શ્રેષ્ઠ છે.

સમાઙ્ગુલસ્થાઃ શસ્યન્તે વ્રણાઃ ખડ્‌ગેષુ લિઙ્ગવત્ । કાકોલૂકસવર્ણાભા વિષમાસ્તે ન શોભનાઃ ।। ૨૪૫.

સમાન અને આંગળી જેટલી લાંબી ચિહ્નો તલવારોમાં શુભ ગણાય છે; અસમાન, કાગડો કે ઉલ્લૂના રંગ જેવી તલવારો શુભ નથી.

ખડ્ગે ન પશ્યેદ્વદનમુચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેદસિં । મૂલ્યં જાતિં ન કથયેન્નિશિ કુર્યાન્ન શીર્ષકે ।। ૨૪૫.

તલવારમાં પોતાનું ચહેરું જોવું નહીં, અશુદ્ધ અવસ્થામાં તલવારની ધાર સ્પર્શવી નહીં; રાત્રે એની કિંમત કે જાતિ કહેવી નહીં, અને શિર પર રાખવી નહીં.

અગ્નિરુવાચ રત્નાનાં લક્ષણાં વક્ષ્યે રત્નં ધાર્ય્યમિદં નપૈઃ । વજ્રં મરકતં રત્નં પદ્મરાગઞ્ચ મૌક્તિકં ।। ૨૪૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું રત્નોના લક્ષણો કહું છું; પુરુષોએ જે રત્નો પહેરવા જોઈએ એ છે: વજ્ર, પન્ના, પદ્મરાગ, નીલમ અને મુક્તા.

ઇન્દ્રનીલં મહાનીલં વૈદૂર્ય્યં ગન્ધશસ્યકં । ચન્દ્રકાન્તં સૂર્યકાન્તં સ્ફટિકં પુલકં તથા ।। ૨૪૬.

ઇન્દ્રનીલ, મહાનીલમ, વૈદૂર્ય, પીતરત્ન, ચંદ્રકાંતા, સૂર્યકાંતા, સ્ફટિક અને પુલક પણ છે.

કર્કેતનં પૂષ્પરાગં તથા જ્યોતીરસં દ્વિજ । સ્ફટિકં રાજપટ્ટઞ્ચ તથા રાજમયં શુભં ।। ૨૪૬.

કર્કેટન, પુષ્પરાગ અને જ્યોતીરસ, હે દ્વિજ; સ્ફટિક, રાજપટ્ટ અને શુભ રાજમય પણ છે.

સૌગન્ધિકં તથા ગઞ્જં શઙ્ખબ્ર્હ્મમયં તથા । ગોમેદં રુધિરાક્ષઞ્ચ તથા ભલ્લાતકં દ્વિજ ।। ૨૪૬.

સૌગંધિક, ગંજ, શંખ અને બ્રહ્મમય પણ છે; ગોમેદ, રુધિરાક્ષ અને ભલ્લાતક, હે દ્વિજ.

ધૂલીં મરકતઞ્ચૈવ તુથકં સીસમેવ ચ । પીલું પ્રવાલકઞ્ચૈવ ગિરિવજ્રં દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪૬.

ધૂળ, પન્ના, તુથક, સીસમ, પીલુ, પ્રવાળ અને ગિરિવજ્ર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

ભૂજઙ્ગમમણિઞ્ચૈવ તથા વજ્રમણિં શુભં । ટિટ્ટિભઞ્ચ તથા પિણ્ડં ભ્રામરઞ્ચ તથોત્પલં ।। ૨૪૬.

ભૂજંગમણિ અને શુભ વજ્રમણિ; ટિટ્ટિભ, પિંડ, ભ્રામર અને ઉત્પલ પણ છે.

સુવર્ણપ્રતિબદ્ધાનિ રત્નાનિ શ્રીજયાદિકે । અન્તઃપ્રભાવં વૈમલ્યં સુસંસ્થાનત્વમેવ ચ ।। ૨૪૬.

સોનાથી સજાયેલા રત્નો, જેમ કે શ્રી અને જય, અંદરથી તેજસ્વી, શુદ્ધ અને સુંદર આકાર ધરાવે છે.

સુધાર્યા નૈવ ધાર્ય્યાસ્તુ નિષ્પ્રભા મલિનાસ્તથા । ખણ્ડાઃ સશર્કરા યે ચ પ્રશસ્તં વજ્રધારણમ્ ।। ૨૪૬.

જે રત્નો અશુદ્ધ, તેજ વગરના, તૂટી ગયેલા અથવા કાંકરીયુક્ત હોય, તે પહેરવા યોગ્ય નથી; શ્રેષ્ઠ તો એ છે, જે વજ્રમાં જડવામાં યોગ્ય હોય.