અગ્નિપુરાણમ્

નાભિઃ પ્રદક્ષિણાવર્ત્તા ગુહ્યમશ્વત્થપત્રવત્ । ગુલ્ફૌ નિગૂઢૌ મધ્યેન નાભિરઙ્ગુષ્ઠમાનિકા ।। ૨૪૪.

નાભિ જમણી બાજુ વળે છે, ગુપ્તાંગ અશ્વત્થ પાન જેવું છે, ગાંઠ છુપાયેલી છે, અને નાભિ અંગૂઠા અને મધ્યમ આંગળી વચ્ચેના મધ્યમાં છે.

જઠરન્ન પ્રલમ્બઞ્ચ ચરોમરૂક્ષા ન શોભના । નર્ક્ષવૃક્ષનદીનામ્ની ન સદા કલહપ્રિયા ।। ૨૪૪.

પેટ બહાર નીકળેલું, સ્તન લટકતા હોય, કે ચામડી કઠણ અને રુક્ષ હોય એવી સ્ત્રી આકર્ષક નથી; અને જેનું નામ પશુ, વૃક્ષ કે નદી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, અથવા જે હંમેશા ઝઘડા કરવા ઇચ્છે છે, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન લોલુપા ન દુર્ભાષા શુભા દેવાદિપૂજીતા । ગણ્ડૈર્મ્મઘૂકપુષ્પાભૈર્ન શિરાલા ન લોમશા ।। ૨૪૪.

જે સ્ત્રી લોભી હોય કે કઠોર બોલે, એ શુભ નથી; દેવાદિ દ્વારા પૂજાયેલી સ્ત્રી શુભ ગણાય છે. જેની ગાલ કે હોઠ ફૂલી ગયેલા હોય, મઘૂકા ફૂલ જેવા, મોટી માથે કે વધારે વાળવાળી હોય, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન સંહતભ્રૂકુટિલા પતિપ્રાણા પતિપ્રિયા । અલક્ષણાપિ લક્ષણ્યા યત્રાકારસ્તતો ગુણાઃ।। ૨૪૪.

ભ્રૂ જોડાયેલી કે વાંકી હોય એવી સ્ત્રી મનપસંદ નથી; જે પતિને પોતાના જીવન જેટલી કિંમત આપે, અને પતિને પ્રિય હોય, એ શ્રેષ્ઠ છે. જો લક્ષણો ન હોય, તો પણ જ્યાં સુંદર રૂપ હોય, ત્યાં ગુણો હોય છે.

અગ્નિરુવાચ ચામરો રુક્મદણ્ડોઽગ્ર્યઃ છત્રં રાજ્ઞઃ પ્રશસ્યતે । હંસપક્ષૈર્વિરચિતં મયૂરસ્ય શુકસ્ય ચ ।। ૨૪૫.

અગ્નિએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ ચામર સોનાની ડાંડીવાળું હોય છે; રાજાનું છત્ર સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે, અને એ હંસ, મોર કે પોપટના પાંખોથી બનાવવામાં આવે છે.

પક્ષૈર્વાથ બલાકાયા ન કાર્ય્યં મિશ્રપક્ષકૈઃ । ચતુરસ્ત્રં બ્રાહ્મણસ્ય વૃત્તં રાજ્ઞશ્ચ શુક્લકં ।। ૨૪૫.

પણ એ બગલાના પાંખોથી કે મિશ્ર પાંખોથી બનાવવું જોઈએ નહીં; બ્રાહ્મણ માટે છત્ર ચોરસ હોવું જોઈએ, અને રાજા માટે ગોળ અને સફેદ.

ત્રિચતુશ્પઞ્ચષટ્‌સપ્તાષ્ટપર્વશ્ચ દણ્ડકઃ । ભદ્રાસનં ક્ષીરવૃક્ષૈઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલોચ્છ્રયૈઃ ।। ૨૪૫.

ધનુષની ડાંડીમાં ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત કે આઠ સાંધા હોઈ શકે છે; શુભ આસન દૂધાળાં વૃક્ષોથી બનાવવું અને પચાસ આંગળ ઊંચું હોવું જોઈએ.

વિસ્તારેણ ત્રિહસ્તં સ્યાત્ સુવર્ણાદ્યૈશ્ચ ચિત્રિતં । ધનુર્દ્રવ્યત્રયં લોહં શ્રૃહ્ગં દારુ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪૫.

આસનની પહોળાઈ ત્રણ હાથની હોવી જોઈએ, અને એ સોનાં વગેરેથી શોભિત હોવું જોઈએ; ધનુષ માટે ત્રણ વસ્તુઓ શ્રેષ્ઠ છે: લોહું, શૃંગ અને લાકડું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

જ્યાદ્રવ્યત્રિતયઞ્ચૈવ વંશભઙ્ગત્વચસ્તથા । દારુચાપપ્રમાણન્તુ શ્રેષ્ઠં હસ્તચતુષ્ટયં ।। ૨૪૫.

ધનુષની દોરી માટે ત્રણ વસ્તુઓ: વાંસ, નસ અને ચામડી; શ્રેષ્ઠ લાકડાંનું ધનુષ ચાર હાથ લાંબું હોવું જોઈએ.

તદેવ સમહીનન્તુ પ્રોક્તં મધ્યકનીયસિ । મુષ્ટિગ્રાહનિમિત્તાનિ મધ્યે દ્રવ્યાણિ કારયેત્ ।। ૨૪૫.

એ જ ધનુષ પ્રમાણભૂત ગણાય છે; ઓછું મધ્યમ અને નીચા પ્રકાર માટે હોય છે; પકડ માટે મધ્યમાં યોગ્ય વસ્તુઓથી બનાવવું જોઈએ.

સ્વલ્પકોટિસ્ત્વચા શ્રૃઙ્ગં શર્ઙ્ગલોહમયે દ્વિજ। કામિનીભ્રૂલતાકારા કોટિઃ કાર્ય્યા સુસંયતા ।। ૨૪૫.

શૃંગનું ટોચ નાનાં અને ચામડીથી ઢંકાયેલું હોવું જોઈએ; શૃંગ અને લોહાંના ધનુષમાં ટોચ સ્ત્રીની ભ્રૂ જેવી આકૃતિમાં અને સારી રીતે બંધાયેલ હોવી જોઈએ.

પૃથગ્વા વિપ્ર મિશ્રં વા લૌહં શાર્ઙ્ગન્તુ કારયેત્ । શર્ઙ્ગં સમુચિતં કાર્ય્યં રુક્મવિન્દુવિભૂષિતં ।। ૨૪૫.

હે બ્રાહ્મણ, લોહાંનું ધનુષ અલગથી કે મિશ્ર રીતે બનાવી શકાય છે; ધનુષ યોગ્ય હોવું જોઈએ અને સોનાંના બિંદુઓથી શોભિત હોવું જોઈએ.

કુટિલં સ્પુટિતઞ્ચાપં સચ્છિદ્રઞ્ચ ન શસ્યતે । સુવર્ણં રજતં તામ્રં કૃષ્ણાયો ધનુષિ સ્મૃતં ।। ૨૪૫.

વાંકી, ફાટી ગયેલું કે છિદ્રવાળું ધનુષ પ્રશંસનીય નથી; ધનુષ માટે સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને કાળાં લોહાં જાણીતા છે.

માહિષં શારભં શાર્ઙ્ગ રૌહિષં વા ધનુઃ શુભં । ચન્દનં વેતસં સાલં ધાવલઙ્ગકુભન્તરુઃ ।। ૨૪૫.

શ્રેષ્ઠ ધનુષ મહિષ, શારભ કે ઘોડાના શૃંગથી, અથવા ચંદન, વાંસ, સાલ કે ધવળ અંગકુ વૃક્ષથી બનાવવામાં આવે છે.

સર્વશ્રેષ્ઠં ધનુર્વંશૈર્ગૃહોતૈઃ શરદિ શ્રિતૈઃ । પૂજયેત્તુ ધનુઃ ખડ્ગમન્ત્રૈસ્ત્રૈલોક્યમોહનૈઃ ।। ૨૪૫.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે જે ઘરનાં વાંસથી, શરદ ઋતુમાં કાપી બનાવવામાં આવે છે; એ ધનુષને ત્રિલોકને મોહિત કરનારા ખડગ મંત્રોથી પૂજવું જોઈએ.

અયસશ્ચાથ વંશસ્ય શરસ્યાપ્યશરસ્ય ચ । ઋજવો હેમવાર્ણભાઃ સ્નાયુશ્લિષ્ટાઃ સુપત્રકાઃ ।। ૨૪૫.

બાણ, એ લોહાં, વાંસ કે અન્ય વસ્તુથી બને, એ સીધું, સોનાં જેવું રંગ ધરાવતું, નસથી બંધાયેલું અને સારી રીતે પાંખવાળું હોવું જોઈએ.

રુક્મપુઙ્ખાઃ સુપુઙ્કાસ્તે તૈલધૌતાઃ સુવર્ણકાઃ । યાત્રાયામભિષેકાદૌ યજેદ્વાયણધનુર્મુખાન્ ।। ૨૪૫.

સોનાંની પાંખવાળા બાણ શ્રેષ્ઠ છે; એ સારી રીતે પાંખવાળા અને તેલથી ધોઈ શકાય; યાત્રા કે અભિષેકની શરૂઆતમાં, બાણના મુખને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સપતાકાશ્ત્રસઙ્ગ્રાહસંવત્‌સરકરાન્નૃપઃ । બ્રહ્મા વૈ મેરુશિખરે સ્વર્ગગઙ્ગાતટેઽયજત્ ।। ૨૪૫.

રાજાએ ધ્વજ, શસ્ત્ર અને વાર્ષિક અર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ; બ્રહ્માએ મેરુની ટોચ પર અને સ્વર્ગની ગંગાના કિનારે પૂજા કરી હતી.

લોહદૈત્યં સ દદૃશે વિઘ્નંયજ્ઞે તુ ચિન્તયન્ । તસ્ય ચિન્તયતો વહ્નેઃ પુરુષોઽભૂદ્બલી મહાન્ ।। ૨૪૫.

લોહાંના દૈત્યા એ યજ્ઞમાં વિઘ્નરૂપ દેખાયા; જ્યારે એ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે અગ્નિમાંથી એક શક્તિશાળી પુરુષ પ્રગટ થયો.

વવન્દેઽજઞ્ચ તન્દેવા અભ્યનન્દન્ત હર્ષિતાઃ । તસ્માત્સ નન્દકઃ ખડ્‌ગો દેવોક્તો હરિરગ્રહીત્ ।। ૨૪૫.

અજન્મા ભગવાનને દેવોએ નમન કર્યું અને આનંદથી સ્વાગત કર્યું; દેવો દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયેલ નંદક નામની તલવાર હરિએ સ્વીકારી.

તં જગ્રાહ શનૈર્દેવો વિકોષઃ સોઽભ્યપદ્યત। ખડ્‌ગો નીલો રત્નમુષ્ટિસ્તતોઽભૂચ્છતબાહુકઃ ।। ૨૪૫.

ભગવાને ધીમે ધીમે એ તલવાર પકડી; બહાર કાઢતાં, એ તલવાર નિલી રંગની અને રત્નોથી સજેલી હતી; એ રીતે શતબાહુ જન્મ્યો.

દૈત્યઃ સ ગદયા દેવાન્ દ્રાવયામાસ વૈ રણે । વિષ્ણુના ખડ્ગચ્છિન્નાનિ દૈત્યગાત્રાણિ ભૂતલે ।। ૨૪૫.

એ દૈત્યે ગદા વડે દેવોને યુદ્ધમાં ભગાડી દીધા; પણ વિષ્ણુએ તલવાર વડે દૈત્યના અંગો ધરા પર કાપી નાખ્યા.

પતિતાનિ તુ સંસ્પર્શાન્નન્દકસ્ય ચ તાનિ હિ । લોહભૂતાનિ સર્વાણિ હત્વા તસ્મૈ હરિર્વરં ।। ૨૪૫.

નંદક તલવારના સ્પર્શથી એ અંગો પડી ગયા અને લોખંડ બની ગયા; હરિએ તેને માર્યા પછી, તેને આશીર્વાદ આપ્યો.

દદૌ પવિત્રમઙ્ગન્તે આયુધાય ભવેદ્ભુવિ । હરિપ્રસાદાદ્ બ્રહ્માપિ વિના વિઘ્નં હરિં પ્રભું ।। ૨૪૫.

હરિએ તેને શુદ્ધ અને શુભ શરીર આપ્યું, જેથી તે પૃથ્વી પર શસ્ત્ર બની શકે; હરિના પ્રસાદથી, બ્રહ્માએ પણ વિઘ્ન વિના હરિ ભગવાનની પૂજા કરી.

પૂજયામાસ યજ્ઞેન વક્ષ્યેઽથો શડ્‌ગલક્ષણં । ખટીખટ્ટરજાતા યે દર્શનીયાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૪૫.

યજ્ઞથી પૂજા કરી; હવે હું છ ગુણોની વાત કહું છું. કઠી અને હથોડીમાંથી જન્મેલી, દેખાવમાં સુંદર, એ શુભ માનવામાં આવે છે.

કાયચ્છિદસ્ત્વાર્ષિકાઃ સ્યુર્દૃઢાઃ સૂર્પારકોદ્બવાઃ । તીક્ષ્ણાશ્છેદસહા વઙ્ગાસ્તીક્ષ્ણાઃસ્યુશ્ચાઙ્ગદેશજઃ ।। ૨૪૫.

શરીર કાપનારી તલવારો 'આર્ષિકા' કહેવાય છે, મજબૂત અને સૂરપારક પ્રદેશમાંથી આવે છે; વંગ પ્રદેશની તલવારો તીક્ષ્ન અને કાપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, અને અંગ પ્રદેશની પણ તીક્ષ્ન હોય છે.

શાતાર્દ્ધમઙ્ગુલાનાઞ્ચ શ્રેષ્ઠં ખડ્ગં પ્રકીર્ત્તિતં । તદર્દ્ધં મધ્યમં જ્ઞેયં તતો હીનં ન ધારયેત્ ।। ૨૪૫.

એક અને અડધી આંગળી પહોળાઈની તલવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એના અડધા પહોળાઈની મધ્યમ છે, અને એથી ઓછી પહોળાઈની તલવાર પહેરવી ન જોઈએ.

દીર્ઘં સુમધુરં શબ્દં યસ્ય ખડ્‌ગસ્ય સત્તમ । કિઙ્કિણીસદૃશન્તસ્ય ધારણં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ।। ૨૪૫.

લાંબી અને મધુર અવાજ ધરાવતી, ઘંટની ઝંકાર જેવી તલવાર પહેરવી શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

ખ઼़ડ઼ગઃ પદ્મપલાશાગ્રો મણ્ડલાગ્રશ્ચ શસ્યતે । કરવીરદલાગ્રાભો ઘૃતગન્ધો વિયત્‌પ્રભઃ ।। ૨૪૫.

તલવાર જેનું અગ્ર કમળના પાંદડાં અથવા ગોળાકાર હોય, એ પ્રશંસનીય છે; કરવીર પાંદડાં જેવી, ઘી જેવી સુગંધ અને આકાશ જેવી તેજ ધરાવતી તલવાર પણ શ્રેષ્ઠ છે.