અગ્નિપુરાણમ્

જાન્વોરુર્વોશ્ચ પૃષ્ઠસ્થ વંશૌ દ્વૌ કરનાસયોઃ । નેત્રે નાસપુટૌ કર્ણૌ મેઢ્રં પાયુમુખેઽમલં ।। ૨૪૩.

ઘૂંટણ અને જાંઘની પીઠ પર બે વાંસ જેવા ભાગ છે; આંખ, નાસાપુટ, કાન, લિંગ અને ગુદા તેમના મુખ પર શુદ્ધ છે.

જિહ્વોષ્ઠે તાલુનેત્રે તુ હસ્તપાદૌ નખાસ્તથા । શિશ્નાગ્રવક્ત્રં શસ્યન્તે પદ્માભા દશ દેહિનાં ।। ૨૪૩.

જીભ, ઓઠ, તલુ, આંખો, હાથ, પગ અને નખ, તેમજ લિંગનો ટોચ અને મોઢું — આ દસ અંગો શરીરમાં કમળ જેવા ગણાય છે.

પાણિપાદં સુખં ગ્રીવા શ્રવણે હૃદયં શિરઃ । લલાટમુદરં પૃષ્ઠં વૃહન્તઃ પૂજિતા દશ ।। ૨૪૩.

હાથ અને પગ સુખદ છે, ગળા, કાન, હૃદય, માથું, કપાળ, પેટ અને પીઠ — આ દસ અંગો પૂજનીય છે.

પ્રસારિતભુજસ્યેહ મધ્યમાગ્રદ્વયાન્તરં । ઉચ્છ્રાયેણ સમં યસ્ય ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

જેની બાહો ફેલાવી હોય, તેના મધ્યમ આંગળીઓના ટોચ વચ્ચેનું અંતર તેની ઊંચાઈ જેટલું હોય છે, જે વટ વૃક્ષના ગોળાકાર જેવું છે.

પાદૌ ગુલ્ફૌ સ્ફિચૌ પર્શ્વૌ વઙ્ક્ષણૌ વૃષણૌ કુચૌ । કર્ણૌષ્ઠે સક્થિની જહ્ઘે હસ્તૌ બાહૂ તથાક્ષિણી ।। ૨૪૩.

પગ, ગાંઠ, હિપ, બાજુ, વાંક્ષણા, વૃશણ, સ્તન, કાન, ઓઠ, જાંઘ, પિંડી, હાથ, બાહ અને આંખ — આ બધાં.

ચતુર્દ્દશમદ્વન્દ્વ એતત્સામાન્યતો નરઃ । વિદ્યાશ્ચતુર્દ્દશ દ્વ્યક્ષૈઃ પશ્યેદ્યઃ ષોડશાક્ષકઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ જોડી સામાન્ય રીતે મનુષ્યમાં હોય છે; જે ચૌદ વિદ્યા બે અક્ષરથી જુએ, તે શોડશાક્ષર કહેવાય છે.

રૂક્ષં શિરાતતં ગાત્રમશુભં માંસવજિતં । દુર્ગન્ધિવિપરીતં યચ્છસ્તન્દૃષ્ટ્યા પ્રસન્નયા ।। ૨૪૩.

કઠોર, વિખેરાયેલું, અશુભ, માંસ વગરનું શરીર, દુર્ગંધ અને વિપરીત સુગંધ ધરાવતું, તે સ્પષ્ટ નજરથી જોવામાં પ્રશંસનીય છે.

ધઃયસ્ય મધુરા વાણી ગતિર્મ્મત્તેભસન્નિભા । એકકૂપભવં રોમ ભયે રક્ષા સકૃત્ સકૃત્ ।। ૨૪૩.

તેની વાણી મીઠી છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે; વાળ એક જ રંધ્રમાંથી ઉગે છે, ભયમાં રક્ષા મળે છે, વારંવાર.

સમુદ્ર ઉવાચ શસ્તા સ્ત્રી ચારુસર્વાઙ્ગી મત્તમાતઙ્ગગામિની । ગુરૂરુજઘના યા ચ મત્તપારાવતેક્ષણા ।। ૨૪૪.

સમુદ્રે કહ્યું: શુભ સ્ત્રી એ છે, જેના અંગો સુંદર છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે, હિપ ભારે છે અને આંખો ગર્વીલા પોપટ જેવી છે.

સુનીલકેશી તન્વઙ્ગી વિલોમાર઼ઙ્ગી મનોહરા । સમભૂમિસ્પૃશૌ પાદૌ સંહતૌ ચ તથા સ્તનૌ ।। ૨૪૪.

સુંદર વાળ, પાતળા અંગો, સૂક્ષ્મ વાળ, મનોહર, પગ જમીનને સમાન રીતે સ્પર્શ કરે છે, અને સ્તન એકબીજાને નજીક છે.

નાભિઃ પ્રદક્ષિણાવર્ત્તા ગુહ્યમશ્વત્થપત્રવત્ । ગુલ્ફૌ નિગૂઢૌ મધ્યેન નાભિરઙ્ગુષ્ઠમાનિકા ।। ૨૪૪.

નાભિ જમણી બાજુ વળે છે, ગુપ્તાંગ અશ્વત્થ પાન જેવું છે, ગાંઠ છુપાયેલી છે, અને નાભિ અંગૂઠા અને મધ્યમ આંગળી વચ્ચેના મધ્યમાં છે.

જઠરન્ન પ્રલમ્બઞ્ચ ચરોમરૂક્ષા ન શોભના । નર્ક્ષવૃક્ષનદીનામ્ની ન સદા કલહપ્રિયા ।। ૨૪૪.

પેટ બહાર નીકળેલું, સ્તન લટકતા હોય, કે ચામડી કઠણ અને રુક્ષ હોય એવી સ્ત્રી આકર્ષક નથી; અને જેનું નામ પશુ, વૃક્ષ કે નદી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, અથવા જે હંમેશા ઝઘડા કરવા ઇચ્છે છે, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન લોલુપા ન દુર્ભાષા શુભા દેવાદિપૂજીતા । ગણ્ડૈર્મ્મઘૂકપુષ્પાભૈર્ન શિરાલા ન લોમશા ।। ૨૪૪.

જે સ્ત્રી લોભી હોય કે કઠોર બોલે, એ શુભ નથી; દેવાદિ દ્વારા પૂજાયેલી સ્ત્રી શુભ ગણાય છે. જેની ગાલ કે હોઠ ફૂલી ગયેલા હોય, મઘૂકા ફૂલ જેવા, મોટી માથે કે વધારે વાળવાળી હોય, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન સંહતભ્રૂકુટિલા પતિપ્રાણા પતિપ્રિયા । અલક્ષણાપિ લક્ષણ્યા યત્રાકારસ્તતો ગુણાઃ।। ૨૪૪.

ભ્રૂ જોડાયેલી કે વાંકી હોય એવી સ્ત્રી મનપસંદ નથી; જે પતિને પોતાના જીવન જેટલી કિંમત આપે, અને પતિને પ્રિય હોય, એ શ્રેષ્ઠ છે. જો લક્ષણો ન હોય, તો પણ જ્યાં સુંદર રૂપ હોય, ત્યાં ગુણો હોય છે.

અગ્નિરુવાચ ચામરો રુક્મદણ્ડોઽગ્ર્યઃ છત્રં રાજ્ઞઃ પ્રશસ્યતે । હંસપક્ષૈર્વિરચિતં મયૂરસ્ય શુકસ્ય ચ ।। ૨૪૫.

અગ્નિએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ ચામર સોનાની ડાંડીવાળું હોય છે; રાજાનું છત્ર સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે, અને એ હંસ, મોર કે પોપટના પાંખોથી બનાવવામાં આવે છે.

પક્ષૈર્વાથ બલાકાયા ન કાર્ય્યં મિશ્રપક્ષકૈઃ । ચતુરસ્ત્રં બ્રાહ્મણસ્ય વૃત્તં રાજ્ઞશ્ચ શુક્લકં ।। ૨૪૫.

પણ એ બગલાના પાંખોથી કે મિશ્ર પાંખોથી બનાવવું જોઈએ નહીં; બ્રાહ્મણ માટે છત્ર ચોરસ હોવું જોઈએ, અને રાજા માટે ગોળ અને સફેદ.

ત્રિચતુશ્પઞ્ચષટ્‌સપ્તાષ્ટપર્વશ્ચ દણ્ડકઃ । ભદ્રાસનં ક્ષીરવૃક્ષૈઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલોચ્છ્રયૈઃ ।। ૨૪૫.

ધનુષની ડાંડીમાં ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત કે આઠ સાંધા હોઈ શકે છે; શુભ આસન દૂધાળાં વૃક્ષોથી બનાવવું અને પચાસ આંગળ ઊંચું હોવું જોઈએ.

વિસ્તારેણ ત્રિહસ્તં સ્યાત્ સુવર્ણાદ્યૈશ્ચ ચિત્રિતં । ધનુર્દ્રવ્યત્રયં લોહં શ્રૃહ્ગં દારુ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪૫.

આસનની પહોળાઈ ત્રણ હાથની હોવી જોઈએ, અને એ સોનાં વગેરેથી શોભિત હોવું જોઈએ; ધનુષ માટે ત્રણ વસ્તુઓ શ્રેષ્ઠ છે: લોહું, શૃંગ અને લાકડું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

જ્યાદ્રવ્યત્રિતયઞ્ચૈવ વંશભઙ્ગત્વચસ્તથા । દારુચાપપ્રમાણન્તુ શ્રેષ્ઠં હસ્તચતુષ્ટયં ।। ૨૪૫.

ધનુષની દોરી માટે ત્રણ વસ્તુઓ: વાંસ, નસ અને ચામડી; શ્રેષ્ઠ લાકડાંનું ધનુષ ચાર હાથ લાંબું હોવું જોઈએ.

તદેવ સમહીનન્તુ પ્રોક્તં મધ્યકનીયસિ । મુષ્ટિગ્રાહનિમિત્તાનિ મધ્યે દ્રવ્યાણિ કારયેત્ ।। ૨૪૫.

એ જ ધનુષ પ્રમાણભૂત ગણાય છે; ઓછું મધ્યમ અને નીચા પ્રકાર માટે હોય છે; પકડ માટે મધ્યમાં યોગ્ય વસ્તુઓથી બનાવવું જોઈએ.

સ્વલ્પકોટિસ્ત્વચા શ્રૃઙ્ગં શર્ઙ્ગલોહમયે દ્વિજ। કામિનીભ્રૂલતાકારા કોટિઃ કાર્ય્યા સુસંયતા ।। ૨૪૫.

શૃંગનું ટોચ નાનાં અને ચામડીથી ઢંકાયેલું હોવું જોઈએ; શૃંગ અને લોહાંના ધનુષમાં ટોચ સ્ત્રીની ભ્રૂ જેવી આકૃતિમાં અને સારી રીતે બંધાયેલ હોવી જોઈએ.

પૃથગ્વા વિપ્ર મિશ્રં વા લૌહં શાર્ઙ્ગન્તુ કારયેત્ । શર્ઙ્ગં સમુચિતં કાર્ય્યં રુક્મવિન્દુવિભૂષિતં ।। ૨૪૫.

હે બ્રાહ્મણ, લોહાંનું ધનુષ અલગથી કે મિશ્ર રીતે બનાવી શકાય છે; ધનુષ યોગ્ય હોવું જોઈએ અને સોનાંના બિંદુઓથી શોભિત હોવું જોઈએ.

કુટિલં સ્પુટિતઞ્ચાપં સચ્છિદ્રઞ્ચ ન શસ્યતે । સુવર્ણં રજતં તામ્રં કૃષ્ણાયો ધનુષિ સ્મૃતં ।। ૨૪૫.

વાંકી, ફાટી ગયેલું કે છિદ્રવાળું ધનુષ પ્રશંસનીય નથી; ધનુષ માટે સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને કાળાં લોહાં જાણીતા છે.

માહિષં શારભં શાર્ઙ્ગ રૌહિષં વા ધનુઃ શુભં । ચન્દનં વેતસં સાલં ધાવલઙ્ગકુભન્તરુઃ ।। ૨૪૫.

શ્રેષ્ઠ ધનુષ મહિષ, શારભ કે ઘોડાના શૃંગથી, અથવા ચંદન, વાંસ, સાલ કે ધવળ અંગકુ વૃક્ષથી બનાવવામાં આવે છે.

સર્વશ્રેષ્ઠં ધનુર્વંશૈર્ગૃહોતૈઃ શરદિ શ્રિતૈઃ । પૂજયેત્તુ ધનુઃ ખડ્ગમન્ત્રૈસ્ત્રૈલોક્યમોહનૈઃ ।। ૨૪૫.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ધનુષ એ છે જે ઘરનાં વાંસથી, શરદ ઋતુમાં કાપી બનાવવામાં આવે છે; એ ધનુષને ત્રિલોકને મોહિત કરનારા ખડગ મંત્રોથી પૂજવું જોઈએ.

અયસશ્ચાથ વંશસ્ય શરસ્યાપ્યશરસ્ય ચ । ઋજવો હેમવાર્ણભાઃ સ્નાયુશ્લિષ્ટાઃ સુપત્રકાઃ ।। ૨૪૫.

બાણ, એ લોહાં, વાંસ કે અન્ય વસ્તુથી બને, એ સીધું, સોનાં જેવું રંગ ધરાવતું, નસથી બંધાયેલું અને સારી રીતે પાંખવાળું હોવું જોઈએ.

રુક્મપુઙ્ખાઃ સુપુઙ્કાસ્તે તૈલધૌતાઃ સુવર્ણકાઃ । યાત્રાયામભિષેકાદૌ યજેદ્વાયણધનુર્મુખાન્ ।। ૨૪૫.

સોનાંની પાંખવાળા બાણ શ્રેષ્ઠ છે; એ સારી રીતે પાંખવાળા અને તેલથી ધોઈ શકાય; યાત્રા કે અભિષેકની શરૂઆતમાં, બાણના મુખને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સપતાકાશ્ત્રસઙ્ગ્રાહસંવત્‌સરકરાન્નૃપઃ । બ્રહ્મા વૈ મેરુશિખરે સ્વર્ગગઙ્ગાતટેઽયજત્ ।। ૨૪૫.

રાજાએ ધ્વજ, શસ્ત્ર અને વાર્ષિક અર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ; બ્રહ્માએ મેરુની ટોચ પર અને સ્વર્ગની ગંગાના કિનારે પૂજા કરી હતી.

લોહદૈત્યં સ દદૃશે વિઘ્નંયજ્ઞે તુ ચિન્તયન્ । તસ્ય ચિન્તયતો વહ્નેઃ પુરુષોઽભૂદ્બલી મહાન્ ।। ૨૪૫.

લોહાંના દૈત્યા એ યજ્ઞમાં વિઘ્નરૂપ દેખાયા; જ્યારે એ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે અગ્નિમાંથી એક શક્તિશાળી પુરુષ પ્રગટ થયો.