અગ્નિપુરાણમ્

અનસૂયા દયા ક્ષાન્તિર્મઙ્ગલાચારયુક્તતા । શૌચં સ્પૃહા ત્વકાર્પણ્યમનાયાસશ્ચ શૌર્ય્યતા ।। ૨૪૩.

ઈર્ષ્યા ન હોવી, દયા, ક્ષમા, શુભ વર્તન, શુદ્ધતા, ઇચ્છા, નમ્રતા, સરળતા અને શૌર્ય.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બઃ સ્યાદ્‌વૃષણો ભુજયોર્નરઃ । દિગ્દેશજાતિવર્ગાંશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, પુરુષના વૃષણ અને હાથ; દિશા, દેશ, જાતિ, વર્ગ — તેજ, યશ અને ધનથી.

વ્યાપ્નોતિ યસ્ત્રિકવ્યાપિ ત્રિબલીમાન્નરસ્ત્વસૌ । ઉદરે બલયસ્તિસ્ત્રો નરન્ત્રિવિનતં શ્રૃણુ ।। ૨૪૩.

જે ત્રણ રીતે વ્યાપે છે, ત્રણ રેખાઓ; પેટમાં ત્રણ બળ; અને ત્રણ રીતે વળેલા પુરુષ વિશે સાંભળો.

દેવતાનાં દ્વિજાનાઞ્ચ ગુરૂણાં પ્રણતસ્તુ યઃ । ધર્માર્થકામકાલજ્ઞસ્ત્રિકાલજ્ઞોઽભિધીયતે ।। ૨૪૩.

જે વ્યક્તિ દેવતાઓ, દ્વિજો અને ગુરુઓને વંદન કરે છે, અને ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના યોગ્ય સમય જાણે છે, તેને ત્રણ સમય જાણનાર કહેવાય છે.

ઉરો લલાટં વક્ત્રઞ્ચ ત્રિવસ્તીર્ણો વિલેખવાન્ । દ્વૌ પાણી દ્વૌ તથા પાદૌ ધ્વજચ્છત્રાદિભિર્યુતૌ ।। ૨૪૩.

જેનું છાતી, કપાળ અને મુખ પર ત્રણ રેખાઓ છે, અને બંને હાથ તથા પગ ધ્વજ, છત્રી વગેરેથી શોભાયમાન છે.

અઙ્ગુલ્યો હૃદયં પૃષ્ઠં કટિઃ શસ્તં ચતુઃસમં । ષણ્ણવત્યહ્ગુલોત્સેધશ્ચતુષ્કિષ્કુપ્રમાણતઃ ।। ૨૪૩.

આંગળીઓ, હૃદય, પીઠ અને કમર ચાર ભાગમાં છે; ઊંચાઈ છાણું નવ્વે આંગળી જેટલી અને માપ ચાર વિંટી જેટલું છે.

દ્રંષ્ટ્રાશ્ચતસ્રશ્ચન્દ્રાભાશ્ચતુઃકૃષ્ણં વદામિ તે । નેત્રતારૌ બ્રુવૌ શ્મશ્રુઃ કૃષ્ણાઃ કેશાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

ચાર દાંત ચાંદની જેવો તેજ ધરાવે છે અને ચાર કાળા છે; આંખના પોપટા, ભ્રૂ, દાઢી અને વાળ પણ કાળા છે.

નાસાયાં વદને સ્વેદે કક્ષયોર્વિડગન્ધકઃ । હ્રસ્વં લિઙ્ગં તથા ગ્રીવા જઙ્ઘે સ્યાદ્વેદહ્રસ્વકં ।। ૨૪૩.

નાક અને મુખ પર પસીનો, બગલમાં દુર્ગંધ; લિંગ અને ગળા ટૂંકા છે, અને પગની પિંડી પણ ટૂંકી છે.

સૂક્ષ્માણ્યહ્ગુલિપર્વાણિ નખકેશદ્વિજત્વચઃ । હનૂ નેત્રે લલાટે ચ નાસા દીર્ઘા સ્તનાન્તરં ।। ૨૪૩.

આંગળીઓના સાંધા સૂક્ષ્મ છે, નખ, વાળ, દાંત અને ત્વચા દ્વિજ છે; જડબાં, આંખો, કપાળ અને નાક લાંબા છે, અને સ્તન વચ્ચેનું સ્થાન પણ.

વક્ષઃ કક્ષૌ ખા નાસોન્નતં વક્ત્રં કૃકાટિકા । સ્રિગ્ધાસ્ત્વક્કેશદન્તાશ્ચ લોમ દૃષ્ટિર્નખાશ્ચ વાક્ ।। ૨૪૩.

છાતી, બગલ, મોઢું અને નાક ઉંચા છે; મુખ ગોળ છે; ત્વચા, વાળ અને દાંત ચમકદાર છે; વાળ, નજર, નખ અને વાણી પણ.

જાન્વોરુર્વોશ્ચ પૃષ્ઠસ્થ વંશૌ દ્વૌ કરનાસયોઃ । નેત્રે નાસપુટૌ કર્ણૌ મેઢ્રં પાયુમુખેઽમલં ।। ૨૪૩.

ઘૂંટણ અને જાંઘની પીઠ પર બે વાંસ જેવા ભાગ છે; આંખ, નાસાપુટ, કાન, લિંગ અને ગુદા તેમના મુખ પર શુદ્ધ છે.

જિહ્વોષ્ઠે તાલુનેત્રે તુ હસ્તપાદૌ નખાસ્તથા । શિશ્નાગ્રવક્ત્રં શસ્યન્તે પદ્માભા દશ દેહિનાં ।। ૨૪૩.

જીભ, ઓઠ, તલુ, આંખો, હાથ, પગ અને નખ, તેમજ લિંગનો ટોચ અને મોઢું — આ દસ અંગો શરીરમાં કમળ જેવા ગણાય છે.

પાણિપાદં સુખં ગ્રીવા શ્રવણે હૃદયં શિરઃ । લલાટમુદરં પૃષ્ઠં વૃહન્તઃ પૂજિતા દશ ।। ૨૪૩.

હાથ અને પગ સુખદ છે, ગળા, કાન, હૃદય, માથું, કપાળ, પેટ અને પીઠ — આ દસ અંગો પૂજનીય છે.

પ્રસારિતભુજસ્યેહ મધ્યમાગ્રદ્વયાન્તરં । ઉચ્છ્રાયેણ સમં યસ્ય ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

જેની બાહો ફેલાવી હોય, તેના મધ્યમ આંગળીઓના ટોચ વચ્ચેનું અંતર તેની ઊંચાઈ જેટલું હોય છે, જે વટ વૃક્ષના ગોળાકાર જેવું છે.

પાદૌ ગુલ્ફૌ સ્ફિચૌ પર્શ્વૌ વઙ્ક્ષણૌ વૃષણૌ કુચૌ । કર્ણૌષ્ઠે સક્થિની જહ્ઘે હસ્તૌ બાહૂ તથાક્ષિણી ।। ૨૪૩.

પગ, ગાંઠ, હિપ, બાજુ, વાંક્ષણા, વૃશણ, સ્તન, કાન, ઓઠ, જાંઘ, પિંડી, હાથ, બાહ અને આંખ — આ બધાં.

ચતુર્દ્દશમદ્વન્દ્વ એતત્સામાન્યતો નરઃ । વિદ્યાશ્ચતુર્દ્દશ દ્વ્યક્ષૈઃ પશ્યેદ્યઃ ષોડશાક્ષકઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ જોડી સામાન્ય રીતે મનુષ્યમાં હોય છે; જે ચૌદ વિદ્યા બે અક્ષરથી જુએ, તે શોડશાક્ષર કહેવાય છે.

રૂક્ષં શિરાતતં ગાત્રમશુભં માંસવજિતં । દુર્ગન્ધિવિપરીતં યચ્છસ્તન્દૃષ્ટ્યા પ્રસન્નયા ।। ૨૪૩.

કઠોર, વિખેરાયેલું, અશુભ, માંસ વગરનું શરીર, દુર્ગંધ અને વિપરીત સુગંધ ધરાવતું, તે સ્પષ્ટ નજરથી જોવામાં પ્રશંસનીય છે.

ધઃયસ્ય મધુરા વાણી ગતિર્મ્મત્તેભસન્નિભા । એકકૂપભવં રોમ ભયે રક્ષા સકૃત્ સકૃત્ ।। ૨૪૩.

તેની વાણી મીઠી છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે; વાળ એક જ રંધ્રમાંથી ઉગે છે, ભયમાં રક્ષા મળે છે, વારંવાર.

સમુદ્ર ઉવાચ શસ્તા સ્ત્રી ચારુસર્વાઙ્ગી મત્તમાતઙ્ગગામિની । ગુરૂરુજઘના યા ચ મત્તપારાવતેક્ષણા ।। ૨૪૪.

સમુદ્રે કહ્યું: શુભ સ્ત્રી એ છે, જેના અંગો સુંદર છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે, હિપ ભારે છે અને આંખો ગર્વીલા પોપટ જેવી છે.

સુનીલકેશી તન્વઙ્ગી વિલોમાર઼ઙ્ગી મનોહરા । સમભૂમિસ્પૃશૌ પાદૌ સંહતૌ ચ તથા સ્તનૌ ।। ૨૪૪.

સુંદર વાળ, પાતળા અંગો, સૂક્ષ્મ વાળ, મનોહર, પગ જમીનને સમાન રીતે સ્પર્શ કરે છે, અને સ્તન એકબીજાને નજીક છે.

નાભિઃ પ્રદક્ષિણાવર્ત્તા ગુહ્યમશ્વત્થપત્રવત્ । ગુલ્ફૌ નિગૂઢૌ મધ્યેન નાભિરઙ્ગુષ્ઠમાનિકા ।। ૨૪૪.

નાભિ જમણી બાજુ વળે છે, ગુપ્તાંગ અશ્વત્થ પાન જેવું છે, ગાંઠ છુપાયેલી છે, અને નાભિ અંગૂઠા અને મધ્યમ આંગળી વચ્ચેના મધ્યમાં છે.

જઠરન્ન પ્રલમ્બઞ્ચ ચરોમરૂક્ષા ન શોભના । નર્ક્ષવૃક્ષનદીનામ્ની ન સદા કલહપ્રિયા ।। ૨૪૪.

પેટ બહાર નીકળેલું, સ્તન લટકતા હોય, કે ચામડી કઠણ અને રુક્ષ હોય એવી સ્ત્રી આકર્ષક નથી; અને જેનું નામ પશુ, વૃક્ષ કે નદી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, અથવા જે હંમેશા ઝઘડા કરવા ઇચ્છે છે, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન લોલુપા ન દુર્ભાષા શુભા દેવાદિપૂજીતા । ગણ્ડૈર્મ્મઘૂકપુષ્પાભૈર્ન શિરાલા ન લોમશા ।। ૨૪૪.

જે સ્ત્રી લોભી હોય કે કઠોર બોલે, એ શુભ નથી; દેવાદિ દ્વારા પૂજાયેલી સ્ત્રી શુભ ગણાય છે. જેની ગાલ કે હોઠ ફૂલી ગયેલા હોય, મઘૂકા ફૂલ જેવા, મોટી માથે કે વધારે વાળવાળી હોય, એ પણ મનપસંદ નથી.

ન સંહતભ્રૂકુટિલા પતિપ્રાણા પતિપ્રિયા । અલક્ષણાપિ લક્ષણ્યા યત્રાકારસ્તતો ગુણાઃ।। ૨૪૪.

ભ્રૂ જોડાયેલી કે વાંકી હોય એવી સ્ત્રી મનપસંદ નથી; જે પતિને પોતાના જીવન જેટલી કિંમત આપે, અને પતિને પ્રિય હોય, એ શ્રેષ્ઠ છે. જો લક્ષણો ન હોય, તો પણ જ્યાં સુંદર રૂપ હોય, ત્યાં ગુણો હોય છે.

અગ્નિરુવાચ ચામરો રુક્મદણ્ડોઽગ્ર્યઃ છત્રં રાજ્ઞઃ પ્રશસ્યતે । હંસપક્ષૈર્વિરચિતં મયૂરસ્ય શુકસ્ય ચ ।। ૨૪૫.

અગ્નિએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ ચામર સોનાની ડાંડીવાળું હોય છે; રાજાનું છત્ર સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે, અને એ હંસ, મોર કે પોપટના પાંખોથી બનાવવામાં આવે છે.

પક્ષૈર્વાથ બલાકાયા ન કાર્ય્યં મિશ્રપક્ષકૈઃ । ચતુરસ્ત્રં બ્રાહ્મણસ્ય વૃત્તં રાજ્ઞશ્ચ શુક્લકં ।। ૨૪૫.

પણ એ બગલાના પાંખોથી કે મિશ્ર પાંખોથી બનાવવું જોઈએ નહીં; બ્રાહ્મણ માટે છત્ર ચોરસ હોવું જોઈએ, અને રાજા માટે ગોળ અને સફેદ.

ત્રિચતુશ્પઞ્ચષટ્‌સપ્તાષ્ટપર્વશ્ચ દણ્ડકઃ । ભદ્રાસનં ક્ષીરવૃક્ષૈઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલોચ્છ્રયૈઃ ।। ૨૪૫.

ધનુષની ડાંડીમાં ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત કે આઠ સાંધા હોઈ શકે છે; શુભ આસન દૂધાળાં વૃક્ષોથી બનાવવું અને પચાસ આંગળ ઊંચું હોવું જોઈએ.

વિસ્તારેણ ત્રિહસ્તં સ્યાત્ સુવર્ણાદ્યૈશ્ચ ચિત્રિતં । ધનુર્દ્રવ્યત્રયં લોહં શ્રૃહ્ગં દારુ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪૫.

આસનની પહોળાઈ ત્રણ હાથની હોવી જોઈએ, અને એ સોનાં વગેરેથી શોભિત હોવું જોઈએ; ધનુષ માટે ત્રણ વસ્તુઓ શ્રેષ્ઠ છે: લોહું, શૃંગ અને લાકડું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

જ્યાદ્રવ્યત્રિતયઞ્ચૈવ વંશભઙ્ગત્વચસ્તથા । દારુચાપપ્રમાણન્તુ શ્રેષ્ઠં હસ્તચતુષ્ટયં ।। ૨૪૫.

ધનુષની દોરી માટે ત્રણ વસ્તુઓ: વાંસ, નસ અને ચામડી; શ્રેષ્ઠ લાકડાંનું ધનુષ ચાર હાથ લાંબું હોવું જોઈએ.