અગ્નિપુરાણમ્

મેઘાન્ધકારવૃષ્ટગ્નિપર્વતાદ્‌ભુતદર્શનં । દરસ્થાનં ચ સૈન્યાનાં દર્શનં ધ્વજશાલિનાં ।। ૨૪૧.

વાદળ, અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ અને પર્વતનું અદભુત દર્શન, તેમજ સેનાના સ્થળ અને ધ્વજધારી લોકોનું દર્શન.

છિન્નપાટિતભિન્નાનાં સંસૃતાનાં વ દર્શનં । ઇતીન્દ્રજાલં દ્વિષતામ્ભીત્યર્થમુપકલ્પયેત્ ।। ૨૪૧.

કાપેલા, ફાટેલા, તૂટી ગયેલા અને એકસાથે ભળેલા લોકોનું દર્શન; આવું ઇન્દ્રજાળ દુશ્મનોને ડરાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ રામોક્તોક્તા મથા નીતિઃ સ્ત્રીણાં રાજન્ નૃણાં વદે । લક્ષણં યત્સમુદ્રેણ ગર્ગાયોક્તં યથા પુરા ।। ૨૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: રામ દ્વારા કહેવાયેલી નીતિ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે એકસરખી છે, રાજા; સમુદ્ર અને ગર્ગાએ જે લક્ષણો પહેલાં જણાવ્યા હતા, તે જ છે.

સમુદ્ર ઉવાચ । પુંસાઞ્ચ લક્ષણં વક્ષ્યે સ્ત્રીણાઞ્ચૈવ શુભાશુભં । એકાધિકો દ્વિશુક્લશ્ચ ત્રિગમ્ભીરસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

સમુદ્રે કહ્યું: હું પુરુષોના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ લક્ષણો જણાવું છું: એક વધારે, બે સફેદ, ત્રણ ઊંડા અને એ જ રીતે.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બશ્ચ ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ યસ્તયા । ત્રિબલીમાંસ્ત્રિવિનતસ્ત્રિકાલજ્ઞશ્ચ સુવ્રત ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, અને જે ત્રણથી વ્યાપે છે; ત્રણ રેખાઓ, ત્રણ વળેલા, અને ત્રણ સમય જાણનારો, ઓ સદ્ગુણી.

પુરુષઃ સ્યાત્સુલક્ષણ્યો વિપુલશ્ચ તથા ત્રિષુ । ચતુર્લ્લેશસ્તથા યશ્ચ તથૈવ ચ ચતુઃસમઃ ।। ૨૪૩.

પુરુષ ત્રણ જગ્યાએ વિશાળ અને સુંદર લક્ષણો ધરાવે છે; ચાર લક્ષણો, અને ચાર રીતે સમાન હોય છે.

ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુર્દંશ્ચ સપ્તસ્નેહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલં ।। ૨૪૩.

ચાર જાંઘ, ચાર દાંત, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ષડુન્નતોઽષ્ટવંશશ્ચ સપ્તસ્નહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

છે ઊંચા, આઠ ભાગ, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વઃ ષોડશાક્ષશ્ચ શસ્યતે । ધર્માર્થકામસંયુક્તો ધર્મો હ્યેકાધિકો મતઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ સમાન જોડીઓ, સોળ આંખો પ્રશંસનીય છે; ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત, ધર્મ એક વધારે માનવામાં આવે છે.

તારકાભ્યાં વિના નેત્રે શુક્લદન્તો દ્વિશુક્લકઃ । ગામ્બીરસ્ત્રિશ્રવા નાભિઃ સત્ત્વઞ્ચૈકં ત્રિકં સ્મૃતં ।। ૨૪૩.

તારા વગરની આંખો, સફેદ દાંત, બે સફેદ, ઊંડા, ત્રણ કાન, નાભિ; એક ગુણ, ત્રણ યાદ કરવામાં આવે છે.

અનસૂયા દયા ક્ષાન્તિર્મઙ્ગલાચારયુક્તતા । શૌચં સ્પૃહા ત્વકાર્પણ્યમનાયાસશ્ચ શૌર્ય્યતા ।। ૨૪૩.

ઈર્ષ્યા ન હોવી, દયા, ક્ષમા, શુભ વર્તન, શુદ્ધતા, ઇચ્છા, નમ્રતા, સરળતા અને શૌર્ય.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બઃ સ્યાદ્‌વૃષણો ભુજયોર્નરઃ । દિગ્દેશજાતિવર્ગાંશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, પુરુષના વૃષણ અને હાથ; દિશા, દેશ, જાતિ, વર્ગ — તેજ, યશ અને ધનથી.

વ્યાપ્નોતિ યસ્ત્રિકવ્યાપિ ત્રિબલીમાન્નરસ્ત્વસૌ । ઉદરે બલયસ્તિસ્ત્રો નરન્ત્રિવિનતં શ્રૃણુ ।। ૨૪૩.

જે ત્રણ રીતે વ્યાપે છે, ત્રણ રેખાઓ; પેટમાં ત્રણ બળ; અને ત્રણ રીતે વળેલા પુરુષ વિશે સાંભળો.

દેવતાનાં દ્વિજાનાઞ્ચ ગુરૂણાં પ્રણતસ્તુ યઃ । ધર્માર્થકામકાલજ્ઞસ્ત્રિકાલજ્ઞોઽભિધીયતે ।। ૨૪૩.

જે વ્યક્તિ દેવતાઓ, દ્વિજો અને ગુરુઓને વંદન કરે છે, અને ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના યોગ્ય સમય જાણે છે, તેને ત્રણ સમય જાણનાર કહેવાય છે.

ઉરો લલાટં વક્ત્રઞ્ચ ત્રિવસ્તીર્ણો વિલેખવાન્ । દ્વૌ પાણી દ્વૌ તથા પાદૌ ધ્વજચ્છત્રાદિભિર્યુતૌ ।। ૨૪૩.

જેનું છાતી, કપાળ અને મુખ પર ત્રણ રેખાઓ છે, અને બંને હાથ તથા પગ ધ્વજ, છત્રી વગેરેથી શોભાયમાન છે.

અઙ્ગુલ્યો હૃદયં પૃષ્ઠં કટિઃ શસ્તં ચતુઃસમં । ષણ્ણવત્યહ્ગુલોત્સેધશ્ચતુષ્કિષ્કુપ્રમાણતઃ ।। ૨૪૩.

આંગળીઓ, હૃદય, પીઠ અને કમર ચાર ભાગમાં છે; ઊંચાઈ છાણું નવ્વે આંગળી જેટલી અને માપ ચાર વિંટી જેટલું છે.

દ્રંષ્ટ્રાશ્ચતસ્રશ્ચન્દ્રાભાશ્ચતુઃકૃષ્ણં વદામિ તે । નેત્રતારૌ બ્રુવૌ શ્મશ્રુઃ કૃષ્ણાઃ કેશાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

ચાર દાંત ચાંદની જેવો તેજ ધરાવે છે અને ચાર કાળા છે; આંખના પોપટા, ભ્રૂ, દાઢી અને વાળ પણ કાળા છે.

નાસાયાં વદને સ્વેદે કક્ષયોર્વિડગન્ધકઃ । હ્રસ્વં લિઙ્ગં તથા ગ્રીવા જઙ્ઘે સ્યાદ્વેદહ્રસ્વકં ।। ૨૪૩.

નાક અને મુખ પર પસીનો, બગલમાં દુર્ગંધ; લિંગ અને ગળા ટૂંકા છે, અને પગની પિંડી પણ ટૂંકી છે.

સૂક્ષ્માણ્યહ્ગુલિપર્વાણિ નખકેશદ્વિજત્વચઃ । હનૂ નેત્રે લલાટે ચ નાસા દીર્ઘા સ્તનાન્તરં ।। ૨૪૩.

આંગળીઓના સાંધા સૂક્ષ્મ છે, નખ, વાળ, દાંત અને ત્વચા દ્વિજ છે; જડબાં, આંખો, કપાળ અને નાક લાંબા છે, અને સ્તન વચ્ચેનું સ્થાન પણ.

વક્ષઃ કક્ષૌ ખા નાસોન્નતં વક્ત્રં કૃકાટિકા । સ્રિગ્ધાસ્ત્વક્કેશદન્તાશ્ચ લોમ દૃષ્ટિર્નખાશ્ચ વાક્ ।। ૨૪૩.

છાતી, બગલ, મોઢું અને નાક ઉંચા છે; મુખ ગોળ છે; ત્વચા, વાળ અને દાંત ચમકદાર છે; વાળ, નજર, નખ અને વાણી પણ.

જાન્વોરુર્વોશ્ચ પૃષ્ઠસ્થ વંશૌ દ્વૌ કરનાસયોઃ । નેત્રે નાસપુટૌ કર્ણૌ મેઢ્રં પાયુમુખેઽમલં ।। ૨૪૩.

ઘૂંટણ અને જાંઘની પીઠ પર બે વાંસ જેવા ભાગ છે; આંખ, નાસાપુટ, કાન, લિંગ અને ગુદા તેમના મુખ પર શુદ્ધ છે.

જિહ્વોષ્ઠે તાલુનેત્રે તુ હસ્તપાદૌ નખાસ્તથા । શિશ્નાગ્રવક્ત્રં શસ્યન્તે પદ્માભા દશ દેહિનાં ।। ૨૪૩.

જીભ, ઓઠ, તલુ, આંખો, હાથ, પગ અને નખ, તેમજ લિંગનો ટોચ અને મોઢું — આ દસ અંગો શરીરમાં કમળ જેવા ગણાય છે.

પાણિપાદં સુખં ગ્રીવા શ્રવણે હૃદયં શિરઃ । લલાટમુદરં પૃષ્ઠં વૃહન્તઃ પૂજિતા દશ ।। ૨૪૩.

હાથ અને પગ સુખદ છે, ગળા, કાન, હૃદય, માથું, કપાળ, પેટ અને પીઠ — આ દસ અંગો પૂજનીય છે.

પ્રસારિતભુજસ્યેહ મધ્યમાગ્રદ્વયાન્તરં । ઉચ્છ્રાયેણ સમં યસ્ય ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

જેની બાહો ફેલાવી હોય, તેના મધ્યમ આંગળીઓના ટોચ વચ્ચેનું અંતર તેની ઊંચાઈ જેટલું હોય છે, જે વટ વૃક્ષના ગોળાકાર જેવું છે.

પાદૌ ગુલ્ફૌ સ્ફિચૌ પર્શ્વૌ વઙ્ક્ષણૌ વૃષણૌ કુચૌ । કર્ણૌષ્ઠે સક્થિની જહ્ઘે હસ્તૌ બાહૂ તથાક્ષિણી ।। ૨૪૩.

પગ, ગાંઠ, હિપ, બાજુ, વાંક્ષણા, વૃશણ, સ્તન, કાન, ઓઠ, જાંઘ, પિંડી, હાથ, બાહ અને આંખ — આ બધાં.

ચતુર્દ્દશમદ્વન્દ્વ એતત્સામાન્યતો નરઃ । વિદ્યાશ્ચતુર્દ્દશ દ્વ્યક્ષૈઃ પશ્યેદ્યઃ ષોડશાક્ષકઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ જોડી સામાન્ય રીતે મનુષ્યમાં હોય છે; જે ચૌદ વિદ્યા બે અક્ષરથી જુએ, તે શોડશાક્ષર કહેવાય છે.

રૂક્ષં શિરાતતં ગાત્રમશુભં માંસવજિતં । દુર્ગન્ધિવિપરીતં યચ્છસ્તન્દૃષ્ટ્યા પ્રસન્નયા ।। ૨૪૩.

કઠોર, વિખેરાયેલું, અશુભ, માંસ વગરનું શરીર, દુર્ગંધ અને વિપરીત સુગંધ ધરાવતું, તે સ્પષ્ટ નજરથી જોવામાં પ્રશંસનીય છે.

ધઃયસ્ય મધુરા વાણી ગતિર્મ્મત્તેભસન્નિભા । એકકૂપભવં રોમ ભયે રક્ષા સકૃત્ સકૃત્ ।। ૨૪૩.

તેની વાણી મીઠી છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે; વાળ એક જ રંધ્રમાંથી ઉગે છે, ભયમાં રક્ષા મળે છે, વારંવાર.

સમુદ્ર ઉવાચ શસ્તા સ્ત્રી ચારુસર્વાઙ્ગી મત્તમાતઙ્ગગામિની । ગુરૂરુજઘના યા ચ મત્તપારાવતેક્ષણા ।। ૨૪૪.

સમુદ્રે કહ્યું: શુભ સ્ત્રી એ છે, જેના અંગો સુંદર છે, ચાલ ગર્વીલા હાથી જેવી છે, હિપ ભારે છે અને આંખો ગર્વીલા પોપટ જેવી છે.