અગ્નિપુરાણમ્

હૃતદ્ર્વ્યકલત્રશ્ચ પૂજાર્હોઽપ્રતિપૂજિતઃ । એતાંસ્તુ ભેદયેચ્છત્રૌ સ્થિતાન્નિત્યાન્ સુશઙ્કિતાન્ ।। ૨૪૧.

જેની સંપત્તિ કે પત્ની છીનવાઈ છે, જે સન્માન લાયક છે પણ સન્માન મળ્યું નથી – આવા હંમેશા ચિંતિત લોકોને દુશ્મનની વચ્ચે ફૂટ પાડવી જોઈએ.

આગતાન્ પૂજયેત્ કામૈર્ન્નિજાંશ્ચ પ્રશમન્નયેત્ । સામદૃષ્ટાનુસન્ધાનમત્યુગ્રભયદર્શનં ।। ૨૪૧.

આવેલા લોકોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સન્માન આપવું અને પોતાના લોકોને શાંત કરવું; ભયજનક સ્થિતિમાં ખાસ કરીને સમાધાનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

પ્રધાનદાનમાનં ચ ભેદોપાયાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । મિત્રં હતં ક્કાષ્ઠમિવ ઘુણજગ્ધં વિશીર્ય્યતે ।। ૨૪૧.

મુખ્ય દાન અને સન્માનના પ્રકારો તથા ફૂટ પાડવાની રીતો કહેવામાં આવી; જે મિત્ર નષ્ટ થઈ જાય છે, તે કીડા ખાતા લાકડાની જેમ તૂટી પડે છે.

ત્રિશક્તિર્દ્દેશકાલજ્ઞો દણ્ડેનાસ્તં નયેદરીન્ । મૈત્રીપ્રધાનં કલ્યાણબુદ્ધિં સાન્ત્વેન સાધયેત્ ।। ૨૪૧.

જેને ત્રણ શક્તિ, સ્થાન અને સમયનું જ્ઞાન છે, તે દુશ્મનને દંડથી વશ કરે; જે મિત્રભાવ અને સારા મનનો છે, તેને સમાધાનથી જીતવો.

લુબ્ધં ક્ષીણઞ્ચ ચદાનેન મિત્રાનન્યોન્યશઙ્કયા । દણ્ડસ્ય દર્શનાદ્‌દુષ્ટાન્ પુત્રભ્રાતાદિ સામતઃ ।। ૨૪૧.

લોભી અને દુર્બળને દાનથી જીતવા, એકબીજાથી શંકા ધરાવતા મિત્રોને અને દુષ્ટો – જેમ કે પુત્ર કે ભાઈ – દંડના ભયથી કે સમાધાનથી વશ કરવું.

દાનભેદૈશ્ચમૂમુખ્યાન્ યોધાન્ જનપદાદિકાન્ । સામન્તાટવિકાન્ ભેદદણ્ડાભ્યામપરાદ્ધકાન્ ।। ૨૪૧.

દાન અને વિભાજનથી મુખ્ય સેનાપતિઓ, યોદ્ધાઓ, ગામના લોકો, સીમાના નેતાઓ અને જંગલમાં રહેતા લોકો પર અસર કરી શકાય છે; જ્યારે તેઓ ગુનાહ કરે ત્યારે વિભાજન અને દંડથી તેમને નિયંત્રિત કરવું જોઈએ.

દેવતાપ્રતિમાનાન્તુ પૂજયાન્તર્ગતૈર્ન્નરૈઃ । પુમાન્ સ્ત્રીવસ્ત્રસંવીતો નિશિ ચાદ્‌ભુતદર્શનઃ ।। ૨૪૧.

દેવતાઓની મૂર્તિઓની પૂજા એવા પુરુષો દ્વારા કરાય છે જે અંદર છુપાયેલા હોય, અને એક પુરુષ રાત્રે સ્ત્રીના વસ્ત્ર પહેરીને અદભુત રૂપે દેખાય છે.

વેતાલોલ્કાપિશાચાનાં શિવાનાં ચ સ્વરૂપિકી । કામતો રૂપધારિત્વં શસ્ત્રાગન્યશ્મામ્બુવર્ષણં ।। ૨૪૧.

વેટાળ, ઉલ્લૂ, પિશાચ અને શિવના રૂપને મનગમતી રીતે ધારણ કરી શકાય છે, અને વિવિધ રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ તથા શસ્ત્રો, અગ્નિ, પથ્થર અને પાણીની વરસાદ કરવાનું શક્તિ પણ મેળવી શકાય છે.

તમોઽનિલોઽનલો મેવ ઇતિ માયા હ્યમાનુષી। જઘાન કીચકં ભીમ આસ્થિતઃ સ્ત્રીસ્વરૂપતાં ।। ૨૪૧.

અંધકાર, પવન, અગ્નિ અને માનવથી અલગ માયા — ભીમએ કીચકને મારવા માટે સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને આ બધાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

અન્યાયે વ્યસ્ને યુદ્ધે પ્રવૃત્તસ્યાનિવારણં । ઉપેક્ષેયં સ્મૃતા ભ્રાતોપેક્ષિતશ્ચ હિડિમ્બયા ।। ૨૪૧.

અન્યાય, દુઃખ અથવા યુદ્ધમાં, જ્યારે કોઈ રોકી શકાય નહીં, ત્યારે ઉદાસીન રહેવું જોઈએ; જેમ ભાઈની યાદ કરવામાં અને હિડીંબાએ ઉદાસીનતા બતાવી હતી.

મેઘાન્ધકારવૃષ્ટગ્નિપર્વતાદ્‌ભુતદર્શનં । દરસ્થાનં ચ સૈન્યાનાં દર્શનં ધ્વજશાલિનાં ।। ૨૪૧.

વાદળ, અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ અને પર્વતનું અદભુત દર્શન, તેમજ સેનાના સ્થળ અને ધ્વજધારી લોકોનું દર્શન.

છિન્નપાટિતભિન્નાનાં સંસૃતાનાં વ દર્શનં । ઇતીન્દ્રજાલં દ્વિષતામ્ભીત્યર્થમુપકલ્પયેત્ ।। ૨૪૧.

કાપેલા, ફાટેલા, તૂટી ગયેલા અને એકસાથે ભળેલા લોકોનું દર્શન; આવું ઇન્દ્રજાળ દુશ્મનોને ડરાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ રામોક્તોક્તા મથા નીતિઃ સ્ત્રીણાં રાજન્ નૃણાં વદે । લક્ષણં યત્સમુદ્રેણ ગર્ગાયોક્તં યથા પુરા ।। ૨૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: રામ દ્વારા કહેવાયેલી નીતિ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે એકસરખી છે, રાજા; સમુદ્ર અને ગર્ગાએ જે લક્ષણો પહેલાં જણાવ્યા હતા, તે જ છે.

સમુદ્ર ઉવાચ । પુંસાઞ્ચ લક્ષણં વક્ષ્યે સ્ત્રીણાઞ્ચૈવ શુભાશુભં । એકાધિકો દ્વિશુક્લશ્ચ ત્રિગમ્ભીરસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

સમુદ્રે કહ્યું: હું પુરુષોના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ લક્ષણો જણાવું છું: એક વધારે, બે સફેદ, ત્રણ ઊંડા અને એ જ રીતે.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બશ્ચ ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ યસ્તયા । ત્રિબલીમાંસ્ત્રિવિનતસ્ત્રિકાલજ્ઞશ્ચ સુવ્રત ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, અને જે ત્રણથી વ્યાપે છે; ત્રણ રેખાઓ, ત્રણ વળેલા, અને ત્રણ સમય જાણનારો, ઓ સદ્ગુણી.

પુરુષઃ સ્યાત્સુલક્ષણ્યો વિપુલશ્ચ તથા ત્રિષુ । ચતુર્લ્લેશસ્તથા યશ્ચ તથૈવ ચ ચતુઃસમઃ ।। ૨૪૩.

પુરુષ ત્રણ જગ્યાએ વિશાળ અને સુંદર લક્ષણો ધરાવે છે; ચાર લક્ષણો, અને ચાર રીતે સમાન હોય છે.

ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુર્દંશ્ચ સપ્તસ્નેહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલં ।। ૨૪૩.

ચાર જાંઘ, ચાર દાંત, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ષડુન્નતોઽષ્ટવંશશ્ચ સપ્તસ્નહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

છે ઊંચા, આઠ ભાગ, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વઃ ષોડશાક્ષશ્ચ શસ્યતે । ધર્માર્થકામસંયુક્તો ધર્મો હ્યેકાધિકો મતઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ સમાન જોડીઓ, સોળ આંખો પ્રશંસનીય છે; ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત, ધર્મ એક વધારે માનવામાં આવે છે.

તારકાભ્યાં વિના નેત્રે શુક્લદન્તો દ્વિશુક્લકઃ । ગામ્બીરસ્ત્રિશ્રવા નાભિઃ સત્ત્વઞ્ચૈકં ત્રિકં સ્મૃતં ।। ૨૪૩.

તારા વગરની આંખો, સફેદ દાંત, બે સફેદ, ઊંડા, ત્રણ કાન, નાભિ; એક ગુણ, ત્રણ યાદ કરવામાં આવે છે.

અનસૂયા દયા ક્ષાન્તિર્મઙ્ગલાચારયુક્તતા । શૌચં સ્પૃહા ત્વકાર્પણ્યમનાયાસશ્ચ શૌર્ય્યતા ।। ૨૪૩.

ઈર્ષ્યા ન હોવી, દયા, ક્ષમા, શુભ વર્તન, શુદ્ધતા, ઇચ્છા, નમ્રતા, સરળતા અને શૌર્ય.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બઃ સ્યાદ્‌વૃષણો ભુજયોર્નરઃ । દિગ્દેશજાતિવર્ગાંશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, પુરુષના વૃષણ અને હાથ; દિશા, દેશ, જાતિ, વર્ગ — તેજ, યશ અને ધનથી.

વ્યાપ્નોતિ યસ્ત્રિકવ્યાપિ ત્રિબલીમાન્નરસ્ત્વસૌ । ઉદરે બલયસ્તિસ્ત્રો નરન્ત્રિવિનતં શ્રૃણુ ।। ૨૪૩.

જે ત્રણ રીતે વ્યાપે છે, ત્રણ રેખાઓ; પેટમાં ત્રણ બળ; અને ત્રણ રીતે વળેલા પુરુષ વિશે સાંભળો.

દેવતાનાં દ્વિજાનાઞ્ચ ગુરૂણાં પ્રણતસ્તુ યઃ । ધર્માર્થકામકાલજ્ઞસ્ત્રિકાલજ્ઞોઽભિધીયતે ।। ૨૪૩.

જે વ્યક્તિ દેવતાઓ, દ્વિજો અને ગુરુઓને વંદન કરે છે, અને ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના યોગ્ય સમય જાણે છે, તેને ત્રણ સમય જાણનાર કહેવાય છે.

ઉરો લલાટં વક્ત્રઞ્ચ ત્રિવસ્તીર્ણો વિલેખવાન્ । દ્વૌ પાણી દ્વૌ તથા પાદૌ ધ્વજચ્છત્રાદિભિર્યુતૌ ।। ૨૪૩.

જેનું છાતી, કપાળ અને મુખ પર ત્રણ રેખાઓ છે, અને બંને હાથ તથા પગ ધ્વજ, છત્રી વગેરેથી શોભાયમાન છે.

અઙ્ગુલ્યો હૃદયં પૃષ્ઠં કટિઃ શસ્તં ચતુઃસમં । ષણ્ણવત્યહ્ગુલોત્સેધશ્ચતુષ્કિષ્કુપ્રમાણતઃ ।। ૨૪૩.

આંગળીઓ, હૃદય, પીઠ અને કમર ચાર ભાગમાં છે; ઊંચાઈ છાણું નવ્વે આંગળી જેટલી અને માપ ચાર વિંટી જેટલું છે.

દ્રંષ્ટ્રાશ્ચતસ્રશ્ચન્દ્રાભાશ્ચતુઃકૃષ્ણં વદામિ તે । નેત્રતારૌ બ્રુવૌ શ્મશ્રુઃ કૃષ્ણાઃ કેશાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

ચાર દાંત ચાંદની જેવો તેજ ધરાવે છે અને ચાર કાળા છે; આંખના પોપટા, ભ્રૂ, દાઢી અને વાળ પણ કાળા છે.

નાસાયાં વદને સ્વેદે કક્ષયોર્વિડગન્ધકઃ । હ્રસ્વં લિઙ્ગં તથા ગ્રીવા જઙ્ઘે સ્યાદ્વેદહ્રસ્વકં ।। ૨૪૩.

નાક અને મુખ પર પસીનો, બગલમાં દુર્ગંધ; લિંગ અને ગળા ટૂંકા છે, અને પગની પિંડી પણ ટૂંકી છે.

સૂક્ષ્માણ્યહ્ગુલિપર્વાણિ નખકેશદ્વિજત્વચઃ । હનૂ નેત્રે લલાટે ચ નાસા દીર્ઘા સ્તનાન્તરં ।। ૨૪૩.

આંગળીઓના સાંધા સૂક્ષ્મ છે, નખ, વાળ, દાંત અને ત્વચા દ્વિજ છે; જડબાં, આંખો, કપાળ અને નાક લાંબા છે, અને સ્તન વચ્ચેનું સ્થાન પણ.