અગ્નિપુરાણમ્

ચતુર્વિધં સ્મૃતં સામ ઉપકારાનુકીર્ત્તનાત્ । મિથઃસમ્બન્ધકથનં મૃદુપૂર્વ્વં ચ ભાષણં ।। ૨૪૧.

સમાધાન ચાર પ્રકારનું કહેવાય છે: અગાઉના ઉપકારોની વાત કરવી, પરસ્પર સંબંધોની ચર્ચા કરવી અને શરૂઆતમાં નરમ શબ્દો બોલવા.

આયાતે દર્શનં વાચા તવાહમિતિ ચાર્પણં । યઃ સમ્પ્રાપ્તધનોત્સર્ગ ઉત્તમાધમમધ્યમઃ ।। ૨૪૧.

કોઈ આવે ત્યારે તેને બોલીને અને 'હું તારો છું' એમ કહીને સ્વાગત કરવું; પ્રાપ્ત થયેલી સંપત્તિ આપવી તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ.

પ્રતિદાનં તદા તસ્ય ગૃહીતસ્યાનુમોદનં । દ્રવ્યદાનમપૂર્વ્વં ચ સ્વયઙ્ગ્રાહપ્રવર્ત્તનં ।। ૨૪૧.

એ સમયે આપેલા દાનનું પ્રતિદાન કરવું, મળેલી વસ્તુનું સ્વીકાર કરવું, નવી ભેટ આપવી અને પોતે આગળ વધીને લેવાનું શરૂ કરવું.

દેયશ્ચ ચપ્રતિમોક્ષશ્ચ દાનં પઞ્ચવિધં સ્મૃતં । સ્નેહરાગાપનયનસંહર્ષોત્પાદનં તથા ।। ૨૪૧.

આપવું, મુક્ત કરવું અને દાન – આ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે: સ્નેહ અને આસક્તિ દૂર કરવી અને આનંદ ઉત્પન્ન કરવો પણ તેમાં આવે છે.

મિથો ભેદશ્ચ ભેદજ્ઞૈર્ભેદશ્ચ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ । બધોઽર્થહરણં ચૈવ પરિક્લેશસ્ત્રિધા દમઃ ।। ૨૪૧.

ફૂટ પાડવી તે નિષ્ણાતો અનુસાર ત્રણ પ્રકારની હોય છે: અલગ પાડવું, સંપત્તિ છીનવી લેવી અને દુઃખ આપવું – દંડના આ ત્રણ પ્રકાર છે.

પ્રકાશશ્ચાપ્ર્કાશશ્ચ લોકદ્વિષ્ટાન્ પ્રકાશતઃ । ઉદ્વિજેત હતૈર્લ્લોકસ્તેષુ પિણ્ડઃ પ્રશસ્યતે ।। ૨૪૧.

ખુલ્લા અને ગુપ્ત કામ – જે લોકો disliked છે તેમને ખુલ્લેઆમ દંડ આપવો જોઈએ; લોકોમાં ભય પેદા કરવા માટે મૃત્યુદંડ આપવો અને આવા સમયે ઇનામ આપવું પ્રશંસનીય છે.

વિશેષેણોપનિષદ્યોગૈર્હન્યાચ્છસ્ત્રાદિના દ્વિષઃ । જાતિમાત્રં દ્વિજં નૈવ હન્યાત્ સામોત્તરં વશે ।। ૨૪૧.

ખાસ કરીને, દુશ્મનોને ગુપ્ત રીતે કે શસ્ત્ર વડે મારવા જોઈએ; પણ માત્ર જન્મના કારણે દ્વિજને ન મારવો – તેને સમાધાનથી વશ કરવો.

પ્રલિમ્પન્નિવ ચેતાંસિ દૃષ્ટ્વાસાધુ પિબન્નિવ । ગ્રસન્નિવામૃતં સામ પ્રયુઞ્જીત પ્રિયં વચઃ ।। ૨૪૧.

મનને શાંત કરે એવા, જાણે લિપ્ત કરે, અમૃત પીવે તેમ કે ગળી જાય તેમ લાગતા મીઠા અને મનપસંદ શબ્દો હંમેશા વાપરવા જોઈએ.

મિથ્યાભિશસ્તઃ શ્રીકામ આહૂયાપ્રતિમાનિતઃ । રાજદ્વેષી ચાતિકર આત્મસમ્બાવિતસ્તથા ।। ૨૪૧.

જે ખોટી રીતે આરોપિત થયો છે, વૈભવ ઈચ્છે છે, બોલાવાયો પણ સન્માન ન મળ્યો છે, રાજાને દ્વેષ કરે છે, અનિયમિત વર્તે છે અથવા પોતાને મોટો માને છે—

વિચ્છિન્નધર્મ્મકામાર્થઃ ક્રુદ્ધો માની વિમાનિતઃ । અકારણાત્ પરિત્યક્તઃ કૃતવૈરોઽપિ સાન્ત્વિતઃ ।। ૨૪૧.

જેનું ધર્મ, કામ કે અર્થ કાપી નાખવામાં આવ્યું છે, જે ગુસ્સે છે, અભિમાની છે, અપમાનિત થયો છે, કારણ વિના છોડી દેવાયો છે કે દુશ્મન બની ગયો છે – તેને પણ સમાધાનથી શાંત કરવો.

હૃતદ્ર્વ્યકલત્રશ્ચ પૂજાર્હોઽપ્રતિપૂજિતઃ । એતાંસ્તુ ભેદયેચ્છત્રૌ સ્થિતાન્નિત્યાન્ સુશઙ્કિતાન્ ।। ૨૪૧.

જેની સંપત્તિ કે પત્ની છીનવાઈ છે, જે સન્માન લાયક છે પણ સન્માન મળ્યું નથી – આવા હંમેશા ચિંતિત લોકોને દુશ્મનની વચ્ચે ફૂટ પાડવી જોઈએ.

આગતાન્ પૂજયેત્ કામૈર્ન્નિજાંશ્ચ પ્રશમન્નયેત્ । સામદૃષ્ટાનુસન્ધાનમત્યુગ્રભયદર્શનં ।। ૨૪૧.

આવેલા લોકોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સન્માન આપવું અને પોતાના લોકોને શાંત કરવું; ભયજનક સ્થિતિમાં ખાસ કરીને સમાધાનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

પ્રધાનદાનમાનં ચ ભેદોપાયાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । મિત્રં હતં ક્કાષ્ઠમિવ ઘુણજગ્ધં વિશીર્ય્યતે ।। ૨૪૧.

મુખ્ય દાન અને સન્માનના પ્રકારો તથા ફૂટ પાડવાની રીતો કહેવામાં આવી; જે મિત્ર નષ્ટ થઈ જાય છે, તે કીડા ખાતા લાકડાની જેમ તૂટી પડે છે.

ત્રિશક્તિર્દ્દેશકાલજ્ઞો દણ્ડેનાસ્તં નયેદરીન્ । મૈત્રીપ્રધાનં કલ્યાણબુદ્ધિં સાન્ત્વેન સાધયેત્ ।। ૨૪૧.

જેને ત્રણ શક્તિ, સ્થાન અને સમયનું જ્ઞાન છે, તે દુશ્મનને દંડથી વશ કરે; જે મિત્રભાવ અને સારા મનનો છે, તેને સમાધાનથી જીતવો.

લુબ્ધં ક્ષીણઞ્ચ ચદાનેન મિત્રાનન્યોન્યશઙ્કયા । દણ્ડસ્ય દર્શનાદ્‌દુષ્ટાન્ પુત્રભ્રાતાદિ સામતઃ ।। ૨૪૧.

લોભી અને દુર્બળને દાનથી જીતવા, એકબીજાથી શંકા ધરાવતા મિત્રોને અને દુષ્ટો – જેમ કે પુત્ર કે ભાઈ – દંડના ભયથી કે સમાધાનથી વશ કરવું.

દાનભેદૈશ્ચમૂમુખ્યાન્ યોધાન્ જનપદાદિકાન્ । સામન્તાટવિકાન્ ભેદદણ્ડાભ્યામપરાદ્ધકાન્ ।। ૨૪૧.

દાન અને વિભાજનથી મુખ્ય સેનાપતિઓ, યોદ્ધાઓ, ગામના લોકો, સીમાના નેતાઓ અને જંગલમાં રહેતા લોકો પર અસર કરી શકાય છે; જ્યારે તેઓ ગુનાહ કરે ત્યારે વિભાજન અને દંડથી તેમને નિયંત્રિત કરવું જોઈએ.

દેવતાપ્રતિમાનાન્તુ પૂજયાન્તર્ગતૈર્ન્નરૈઃ । પુમાન્ સ્ત્રીવસ્ત્રસંવીતો નિશિ ચાદ્‌ભુતદર્શનઃ ।। ૨૪૧.

દેવતાઓની મૂર્તિઓની પૂજા એવા પુરુષો દ્વારા કરાય છે જે અંદર છુપાયેલા હોય, અને એક પુરુષ રાત્રે સ્ત્રીના વસ્ત્ર પહેરીને અદભુત રૂપે દેખાય છે.

વેતાલોલ્કાપિશાચાનાં શિવાનાં ચ સ્વરૂપિકી । કામતો રૂપધારિત્વં શસ્ત્રાગન્યશ્મામ્બુવર્ષણં ।। ૨૪૧.

વેટાળ, ઉલ્લૂ, પિશાચ અને શિવના રૂપને મનગમતી રીતે ધારણ કરી શકાય છે, અને વિવિધ રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ તથા શસ્ત્રો, અગ્નિ, પથ્થર અને પાણીની વરસાદ કરવાનું શક્તિ પણ મેળવી શકાય છે.

તમોઽનિલોઽનલો મેવ ઇતિ માયા હ્યમાનુષી। જઘાન કીચકં ભીમ આસ્થિતઃ સ્ત્રીસ્વરૂપતાં ।। ૨૪૧.

અંધકાર, પવન, અગ્નિ અને માનવથી અલગ માયા — ભીમએ કીચકને મારવા માટે સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને આ બધાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

અન્યાયે વ્યસ્ને યુદ્ધે પ્રવૃત્તસ્યાનિવારણં । ઉપેક્ષેયં સ્મૃતા ભ્રાતોપેક્ષિતશ્ચ હિડિમ્બયા ।। ૨૪૧.

અન્યાય, દુઃખ અથવા યુદ્ધમાં, જ્યારે કોઈ રોકી શકાય નહીં, ત્યારે ઉદાસીન રહેવું જોઈએ; જેમ ભાઈની યાદ કરવામાં અને હિડીંબાએ ઉદાસીનતા બતાવી હતી.

મેઘાન્ધકારવૃષ્ટગ્નિપર્વતાદ્‌ભુતદર્શનં । દરસ્થાનં ચ સૈન્યાનાં દર્શનં ધ્વજશાલિનાં ।। ૨૪૧.

વાદળ, અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ અને પર્વતનું અદભુત દર્શન, તેમજ સેનાના સ્થળ અને ધ્વજધારી લોકોનું દર્શન.

છિન્નપાટિતભિન્નાનાં સંસૃતાનાં વ દર્શનં । ઇતીન્દ્રજાલં દ્વિષતામ્ભીત્યર્થમુપકલ્પયેત્ ।। ૨૪૧.

કાપેલા, ફાટેલા, તૂટી ગયેલા અને એકસાથે ભળેલા લોકોનું દર્શન; આવું ઇન્દ્રજાળ દુશ્મનોને ડરાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ રામોક્તોક્તા મથા નીતિઃ સ્ત્રીણાં રાજન્ નૃણાં વદે । લક્ષણં યત્સમુદ્રેણ ગર્ગાયોક્તં યથા પુરા ।। ૨૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: રામ દ્વારા કહેવાયેલી નીતિ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે એકસરખી છે, રાજા; સમુદ્ર અને ગર્ગાએ જે લક્ષણો પહેલાં જણાવ્યા હતા, તે જ છે.

સમુદ્ર ઉવાચ । પુંસાઞ્ચ લક્ષણં વક્ષ્યે સ્ત્રીણાઞ્ચૈવ શુભાશુભં । એકાધિકો દ્વિશુક્લશ્ચ ત્રિગમ્ભીરસ્તથૈવ ચ ।। ૨૪૩.

સમુદ્રે કહ્યું: હું પુરુષોના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ લક્ષણો જણાવું છું: એક વધારે, બે સફેદ, ત્રણ ઊંડા અને એ જ રીતે.

ત્રિત્રિકસ્ત્રિપ્રલમ્બશ્ચ ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ યસ્તયા । ત્રિબલીમાંસ્ત્રિવિનતસ્ત્રિકાલજ્ઞશ્ચ સુવ્રત ।। ૨૪૩.

ત્રણ પ્રકાર, ત્રણ લટકતા, અને જે ત્રણથી વ્યાપે છે; ત્રણ રેખાઓ, ત્રણ વળેલા, અને ત્રણ સમય જાણનારો, ઓ સદ્ગુણી.

પુરુષઃ સ્યાત્સુલક્ષણ્યો વિપુલશ્ચ તથા ત્રિષુ । ચતુર્લ્લેશસ્તથા યશ્ચ તથૈવ ચ ચતુઃસમઃ ।। ૨૪૩.

પુરુષ ત્રણ જગ્યાએ વિશાળ અને સુંદર લક્ષણો ધરાવે છે; ચાર લક્ષણો, અને ચાર રીતે સમાન હોય છે.

ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુર્દંશ્ચ સપ્તસ્નેહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલં ।। ૨૪૩.

ચાર જાંઘ, ચાર દાંત, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ષડુન્નતોઽષ્ટવંશશ્ચ સપ્તસ્નહો નવામલઃ । દશપદ્મો દશવ્યૂહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।। ૨૪૩.

છે ઊંચા, આઠ ભાગ, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટ વૃક્ષ જેવો પરિધ.

ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વઃ ષોડશાક્ષશ્ચ શસ્યતે । ધર્માર્થકામસંયુક્તો ધર્મો હ્યેકાધિકો મતઃ ।। ૨૪૩.

ચૌદ સમાન જોડીઓ, સોળ આંખો પ્રશંસનીય છે; ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત, ધર્મ એક વધારે માનવામાં આવે છે.