અગ્નિપુરાણમ્

ઇતિ પૂર્વ્વેપદિષ્ટઞ્ચ સચિવવ્યસનં સ્મૃતં । અનાવૃષ્ટિશ્ચ પીડાદી રાષ્ટ્રવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

આ રીતે જે પહેલાં જણાવાયું છે તે મંત્રીના દુર્ગુણ તરીકે ઓળખાય છે. અનાવૃષ્ટિ અને પ્રજાને પીડાવવી એ રાજ્યના દુઃખ કહેવાય છે.

વિશીર્ણયન્ત્રપ્રાકારપરિખાત્વમશસ્ત્રતા । ક્ષીણયા સેનયા નદ્ધં દુર્ગવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

યંત્ર, કિલ્લાની દીવાલો અને ખાઈ તૂટી ગઈ હોય, હથિયારો ન હોય, અને સેના ઘટી ગઈ હોય—તો તેને કિલ્લાનું દુઃખ કહેવાય છે.

વ્યયીકૃતઃ પરિક્ષિપ્તોઽપ્રજિતોઽસઞ્ચિતસ્તથા । દષિતો દરસંસ્થશ્ચ કોષવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

ધનખજાનો ખર્ચાઈ ગયો હોય, ઘેરાવાયો હોય, જીતાયો ન હોય, ભેગો ન થયો હોય, લૂંટાયો હોય, કે દુશ્મનના હાથમાં ગયો હોય—તો તેને ખજાનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

ઉપરુદ્ધં પરિક્ષિપ્તોઽપ્તમમાનિતવિમાનિતં । અભૂતં વ્યાધિતં શ્રાન્તં દૂરાયાતન્નવાગતં ।। ૨૪૧.

સેના ઘેરાવાઈ ગઈ હોય, ચારેબાજુથી ઘેરી લેવાઈ હોય, મિત્રોથી માન મળતું ન હોય, અપમાનિત થઈ હોય, અસ્તિત્વમાં ન હોય, રોગગ્રસ્ત હોય, થાકી ગઈ હોય, દૂરથી આવી હોય કે નવી જ આવી હોય—

પરિક્ષીણં પ્રતિહતં પ્રહતાગ્રતરન્તથા । આશાનિર્વેદભૂયિષ્ઠમનૃતપ્રાપ્તમેવ ચ ।। ૨૪૧.

ઘટતી જાય, પાછી ધકેલાઈ જાય, આગળની પંક્તિઓ પર આઘાત થયો હોય, આશા છીનવાઈ ગઈ હોય, નિરાશા છવાઈ ગઈ હોય, કે ખોટી ખબર આવી હોય—

કલત્રગર્ભન્નિક્ષિપ્તમન્તઃશલ્પં તથૈવ ચ । વિચ્છિન્નવીવધાસારં શૂન્યમૂલં તથૈવ ચ ।। ૨૪૧.

સ્ત્રીઓ અને બાળકોના કારણે વિખેરાઈ ગઈ હોય, અંદરના ઝઘડામાં ફસાઈ ગઈ હોય, મતભેદથી વહેંચાઈ ગઈ હોય, કે મૂળ ગુમાવી બેઠી હોય—

અસ્વામ્યસંહતં વાપિ ભિન્નકૂટં તથૈવ ચ । દુષ્પાર્ષ્ણિગ્રાહમર્થઞ્ચ બલવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

માલિક વગર હોય, એકતા ન હોય, પંક્તિઓ તૂટી ગઈ હોય, સંભાળવી મુશ્કેલ હોય, કે બીજાના હિત માટે પકડી લેવાઈ હોય—તો તેને સેનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

દૈવોપપીડિતં મિત્રં ગ્રસ્તં શત્રુવલેન ચ । કામકોધાદિસંયુક્તમુત્સાહાદરિભિર્ભવેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્ર પર દૈવનું દુઃખ આવ્યું હોય, દુશ્મનની શક્તિએ કબજે કર્યો હોય, કામ, ક્રોધ વગેરે દુર્ગુણો વશ થઈ ગયા હોય, કે દુશ્મનોથી મનોબળ તૂટી ગયું હોય—

અર્થસ્ય દૂષણં ક્રોધાત્ પારુષ્યં વાક્યદણ્ડયોઃ । કામજં મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનં પાનકં સ્ત્રિયઃ ।। ૨૪૧.

ધનનો બગાડ ગુસ્સાથી થાય છે, વાણી કે દંડમાં કઠોરતા આવે છે, કામથી શિકાર અને જુગાર થાય છે, પાન અને સ્ત્રીઓ—આ બધું દુર્ગુણ છે.

વાક્‌પારુષ્યં પરં લોકે ઉદ્વેજનમનર્થકં । અસિદ્ધસાધનં દણ્ડસ્યં યુક્ત્યાવનયોન્નૃપઃ ।। ૨૪૧.

કઠોર વાણી દુનિયામાં દુઃખદાયક અને વ્યર્થ છે; યોગ્ય રીતે દંડ ન આપવો કે યોગ્ય રીત વગર દંડ આપવો, રાજાને પતન તરફ લઈ જાય છે.

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ દણ્ડપારુષ્યવાન્ નૃપઃ । ભૂતાન્યુદ્વેજ્યમાનાનિ દ્વિષતાં યાન્તિ સંશ્રયં ।। ૨૪૧.

જે રાજા દંડમાં કઠોર હોય છે, તે બધા જીવોને દુઃખ આપે છે; અને જ્યારે જીવો દુઃખી થાય છે, ત્યારે તેઓ રાજાના દુશ્મનો પાસે આશરો લે છે.

વિવૃદ્ધાઃ શત્રવશ્ચૈવ વિનાશાય ભવન્તિ તે । દૂષ્યસ્ય દૂષણાર્થઞ્ચ પરિત્યાગો મહીયસઃ ।। ૨૪૧.

જ્યારે દુશ્મનો વધે છે, ત્યારે વિનાશ લાવે છે; મોટા હિત માટે દુર્ગુણવાળાને છોડવું યોગ્ય છે.

અર્થસ્ય નીતિતત્ત્વજ્ઞૈરર્થદૂષણમુચ્યતે । પાનાત્ કાર્ય્યાદિનો જ્ઞાનં મૃગયાતોઽરિતઃ ।। ૨૪૧.

નીતિ જાણનારા વિદ્વાનો ધનના બગાડને દુર્ગુણ કહે છે; પાનથી સમજ ગુમાય છે, શિકારથી કર્તવ્યથી ભટકી જાય છે.

જિતશ્રમાર્થં મૃગયાં વિચરેદ્રક્ષિતે વને । ધર્મ્માર્થપ્રાણનાશાદિ દ્યૂતે સ્યાત્ કલહાદિકં ।। ૨૪૧.

થાક ઉતારવા માટે રાજા જંગલમાં શિકાર કરી શકે છે; પણ જુગારથી ધર્મ, ધન, પ્રાણનો નાશ થાય છે અને ઝઘડા ઊભા થાય છે.

કાલાતિપાતો ધર્મ્માર્થપીડા સ્ત્રીવ્યસનાદ્ભ્વેત્ । પાનદોષાત્ પ્રાણનાશઃ કાર્ય્યાકાર્યવિનિશ્ચયઃ ।। ૨૪૧.

સ્ત્રીઓના દુર્ગુણથી સમય બગડે છે, ધર્મ અને ધનને નુકસાન થાય છે; પાનના દોષથી પ્રાણ જાય છે અને શું કરવું શું ન કરવું એમાં ભ્રમ થાય છે.

સ્કન્ધાવારનિવેશજ્ઞો નિમિત્તજ્ઞો રિપું જયેત્ । સ્કન્ધાવારસ્ય મધ્યે તુ સકોષં નૃપતેર્ગૃહં ।। ૨૪૧.

શિબિર ગોઠવવામાં અને શુભ-અશુભ નિશાનીઓ ઓળખવામાં કુશળ હોય એ દુશ્મનને હરાવે; રાજાનું ઘર અને ખજાનો શિબિરના મધ્યમાં હોવું જોઈએ.

મૌલીભૂતં શ્રેણિસુહૃદ્‌દ્વિષદાટવિકં બલં । રાજહર્મ્યં સમાવૃત્ય ક્રમેણ વિનિવેશયેત્ ।। ૨૪૧.

મુખ્ય સેના—વણિકો, મિત્રો, દુશ્મનો અને જંગલવાસીઓ—આ બધાને ક્રમથી ગોઠવી, રાજમહેલને ઘેરી રાખવું જોઈએ.

સૈન્યૈકદેશઃ સન્નદ્ધઃ સેનાપતિપુરઃસરઃ । પરિભ્રમેચ્ચત્વરાંશ્ચ મણ્ડલેન વહિર્ન્નિશિ ।। ૨૪૧.

સેનાનો એક ભાગ, પૂરી રીતે હથિયારોથી સજ્જ અને સેનાપતિના નેતૃત્વ હેઠળ, રાત્રે ચોક પર ગોળમાં ફરતો રહે અને બહારથી ચક્કર લગાવે.

વાર્ત્તાઃ સ્વકા વિજાનીયાદ્દરસીમાન્તચારિણઃ । નિર્ગચ્છેત્ પ્રવિશેચ્ચૈવ સર્વ્વ એવોપલક્ષિતઃ ।। ૨૪૧.

સ્વજનોની ખબર સરહદ પર ફરતા લોકો પાસેથી જાણવી જોઈએ; જે પણ બહાર જાય કે અંદર આવે, દરેકને ધ્યાનપૂર્વક જોવું જોઈએ.

સામદાનં ચ ભેદશ્ચ દણ્ડોપેક્ષેન્દ્રજાલકં । માયોપાયાઃ સપ્ત પરે નિક્ષિપેત્સાધનાય તાન્ ।। ૨૪૧.

સમાધાન, ભેટ, ફૂટ પાડવી, દંડ, અવગણના, માયા અને છલ – આ સાત રીતો કામ સિદ્ધ કરવા માટે વાપરવી જોઈએ.

ચતુર્વિધં સ્મૃતં સામ ઉપકારાનુકીર્ત્તનાત્ । મિથઃસમ્બન્ધકથનં મૃદુપૂર્વ્વં ચ ભાષણં ।। ૨૪૧.

સમાધાન ચાર પ્રકારનું કહેવાય છે: અગાઉના ઉપકારોની વાત કરવી, પરસ્પર સંબંધોની ચર્ચા કરવી અને શરૂઆતમાં નરમ શબ્દો બોલવા.

આયાતે દર્શનં વાચા તવાહમિતિ ચાર્પણં । યઃ સમ્પ્રાપ્તધનોત્સર્ગ ઉત્તમાધમમધ્યમઃ ।। ૨૪૧.

કોઈ આવે ત્યારે તેને બોલીને અને 'હું તારો છું' એમ કહીને સ્વાગત કરવું; પ્રાપ્ત થયેલી સંપત્તિ આપવી તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ.

પ્રતિદાનં તદા તસ્ય ગૃહીતસ્યાનુમોદનં । દ્રવ્યદાનમપૂર્વ્વં ચ સ્વયઙ્ગ્રાહપ્રવર્ત્તનં ।। ૨૪૧.

એ સમયે આપેલા દાનનું પ્રતિદાન કરવું, મળેલી વસ્તુનું સ્વીકાર કરવું, નવી ભેટ આપવી અને પોતે આગળ વધીને લેવાનું શરૂ કરવું.

દેયશ્ચ ચપ્રતિમોક્ષશ્ચ દાનં પઞ્ચવિધં સ્મૃતં । સ્નેહરાગાપનયનસંહર્ષોત્પાદનં તથા ।। ૨૪૧.

આપવું, મુક્ત કરવું અને દાન – આ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે: સ્નેહ અને આસક્તિ દૂર કરવી અને આનંદ ઉત્પન્ન કરવો પણ તેમાં આવે છે.

મિથો ભેદશ્ચ ભેદજ્ઞૈર્ભેદશ્ચ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ । બધોઽર્થહરણં ચૈવ પરિક્લેશસ્ત્રિધા દમઃ ।। ૨૪૧.

ફૂટ પાડવી તે નિષ્ણાતો અનુસાર ત્રણ પ્રકારની હોય છે: અલગ પાડવું, સંપત્તિ છીનવી લેવી અને દુઃખ આપવું – દંડના આ ત્રણ પ્રકાર છે.

પ્રકાશશ્ચાપ્ર્કાશશ્ચ લોકદ્વિષ્ટાન્ પ્રકાશતઃ । ઉદ્વિજેત હતૈર્લ્લોકસ્તેષુ પિણ્ડઃ પ્રશસ્યતે ।। ૨૪૧.

ખુલ્લા અને ગુપ્ત કામ – જે લોકો disliked છે તેમને ખુલ્લેઆમ દંડ આપવો જોઈએ; લોકોમાં ભય પેદા કરવા માટે મૃત્યુદંડ આપવો અને આવા સમયે ઇનામ આપવું પ્રશંસનીય છે.

વિશેષેણોપનિષદ્યોગૈર્હન્યાચ્છસ્ત્રાદિના દ્વિષઃ । જાતિમાત્રં દ્વિજં નૈવ હન્યાત્ સામોત્તરં વશે ।। ૨૪૧.

ખાસ કરીને, દુશ્મનોને ગુપ્ત રીતે કે શસ્ત્ર વડે મારવા જોઈએ; પણ માત્ર જન્મના કારણે દ્વિજને ન મારવો – તેને સમાધાનથી વશ કરવો.

પ્રલિમ્પન્નિવ ચેતાંસિ દૃષ્ટ્વાસાધુ પિબન્નિવ । ગ્રસન્નિવામૃતં સામ પ્રયુઞ્જીત પ્રિયં વચઃ ।। ૨૪૧.

મનને શાંત કરે એવા, જાણે લિપ્ત કરે, અમૃત પીવે તેમ કે ગળી જાય તેમ લાગતા મીઠા અને મનપસંદ શબ્દો હંમેશા વાપરવા જોઈએ.

મિથ્યાભિશસ્તઃ શ્રીકામ આહૂયાપ્રતિમાનિતઃ । રાજદ્વેષી ચાતિકર આત્મસમ્બાવિતસ્તથા ।। ૨૪૧.

જે ખોટી રીતે આરોપિત થયો છે, વૈભવ ઈચ્છે છે, બોલાવાયો પણ સન્માન ન મળ્યો છે, રાજાને દ્વેષ કરે છે, અનિયમિત વર્તે છે અથવા પોતાને મોટો માને છે—