અગ્નિપુરાણમ્

આયવ્યયૌ દણ્ડનીતિરમિત્રપ્રતિતષેધનં । વ્યસનસ્ય પ્રતીકારો રાજ્યરાજાભિરક્ષણં ।। ૨૪૧.

આવક-ખર્ચ, દંડની નીતિ, શત્રુ અને સ્પર્ધકોને રોકવું—આ બધું આપત્તિથી બચવા અને રાજ્ય તથા રાજાની રક્ષા માટે જરૂરી છે.

ઇત્યમાત્યસ્ય કર્મ્મદં ઇન્તિ સવ્યસનાન્વિતઃ । હિરણ્યધાન્યવસ્ત્રાણિ વાહનં પ્રજયા ભવેત્ ।। ૨૪૧.

આ રીતે, મંત્રીના કામ—even આપત્તિ સમયે—વર્ણવાયા છે. તેને સોનુ, અનાજ, કપડાં, વાહન અને સંતાન હોવું જોઈએ.

તથાન્યે દ્રવ્યનિચયા હન્તિ સવ્યસના પ્રજા । પ્ર્જાનામાપદિસ્થાનાં રક્ષણં કોષદણ્ડયોઃ ।। ૨૪૧.

એ જ રીતે, અન્ય ધનનો સંગ્રહ પણ આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે. મુશ્કેલીમાં પડેલા પ્રજાની રક્ષા ખજાના અને દંડ પર આધાર રાખે છે.

પૌરાદ્યાશ્ચોપકુર્વન્તિ સંશ્રયાદિહ દુર્દ્દિનં । તૂષ્ણીં યુદ્ધં જનત્રાણં મિત્રામિત્રપરિગ્રહઃ ।। ૨૪૧.

નગરવાસીઓ અને અન્ય લોકો મુશ્કેલીના સમયે આશરો આપી મદદ કરે છે. મૌન યુદ્ધ, જનતાની રક્ષા અને મિત્ર-શત્રુની ઓળખ જરૂરી છે.

સામન્તાદિ કૃતે દોષે નશ્યેત્તદ્વ્યસનાચ્ચ તત્ । ભૃત્યાનાં ભરણં દાનં પ્ર્જામિત્રપરિગ્રહઃ ।। ૨૪૧.

જો સરહદી વડા દ્વારા ભૂલ થાય તો તે આપત્તિથી નાશ પામે છે. નોકરોનું પાલન, દાન અને પ્રજામાં મિત્ર-શત્રુની ઓળખ જરૂરી છે.

ધર્મ્મકામાદિભેદશ્ચ દુર્ગસંસ્કારભૂષણં । કોષાત્તદ્વ્યસનાદ્ધન્તિ કોષમૂલો હિ ભૂપતિઃ ।। ૨૪૧.

ધર્મ, કામ વગેરેના ભેદ અને કિલ્લાની મજબૂતી—આ બધું ખજાના ગુમાવવાથી નષ્ટ થાય છે, કારણ કે રાજા ખજાનામાં જ આધારિત છે.

મિત્રામિત્રાવનીહેમસાધનં રિપુમર્દ્દનં । દૂરકાર્ય્યાશુકારિત્વં દણ્ડાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્ર-શત્રુ સાથે વ્યવહાર, ધન, શત્રુનો નાશ અને દૂરના કાર્યો ઝડપથી કરવાનું સાધન—આ બધું દંડની આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે.

સંસ્તમ્ભયતિ મિત્રાણિ અમિત્રં નાશયત્યપિ । ધનાદ્યૈરુપકારિત્વં મિત્રાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્રોને મજબૂત બનાવે છે અને શત્રુઓને નાશ કરે છે; ધન અને અન્ય લાભ મિત્રોની આપત્તિથી ગુમાય છે.

રાજાચ સવ્યસની હન્યાદ્રાજકાર્ય્યાણિ યાનિ ચ । વાગ્દણ્ડયોશ્ચ પારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ।। ૨૪૧.

આપત્તિગ્રસ્ત રાજા રાજકાજને નષ્ટ કરે છે; વાણી અને દંડમાં કઠોરતા તથા ધનની ભ્રષ્ટતા પણ થાય છે.

પાનં સ્ત્રી મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનાનિ મહીપતેઃ । આલસ્યં સ્તબ્ધતા દર્પઃ પ્રમાદો દ્વૈધકારિતા ।। ૨૪૧.

પાન, સ્ત્રીઓ, શિકાર અને જુગાર—આ બધું રાજાના મોટા દુર્ગુણ છે. સાથે જ આળસ, જિદ્દ, અહંકાર, બેદરકારી અને ફૂટ પાડવી એ પણ રાજાના દુર્ગુણ ગણાય છે.

ઇતિ પૂર્વ્વેપદિષ્ટઞ્ચ સચિવવ્યસનં સ્મૃતં । અનાવૃષ્ટિશ્ચ પીડાદી રાષ્ટ્રવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

આ રીતે જે પહેલાં જણાવાયું છે તે મંત્રીના દુર્ગુણ તરીકે ઓળખાય છે. અનાવૃષ્ટિ અને પ્રજાને પીડાવવી એ રાજ્યના દુઃખ કહેવાય છે.

વિશીર્ણયન્ત્રપ્રાકારપરિખાત્વમશસ્ત્રતા । ક્ષીણયા સેનયા નદ્ધં દુર્ગવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

યંત્ર, કિલ્લાની દીવાલો અને ખાઈ તૂટી ગઈ હોય, હથિયારો ન હોય, અને સેના ઘટી ગઈ હોય—તો તેને કિલ્લાનું દુઃખ કહેવાય છે.

વ્યયીકૃતઃ પરિક્ષિપ્તોઽપ્રજિતોઽસઞ્ચિતસ્તથા । દષિતો દરસંસ્થશ્ચ કોષવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

ધનખજાનો ખર્ચાઈ ગયો હોય, ઘેરાવાયો હોય, જીતાયો ન હોય, ભેગો ન થયો હોય, લૂંટાયો હોય, કે દુશ્મનના હાથમાં ગયો હોય—તો તેને ખજાનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

ઉપરુદ્ધં પરિક્ષિપ્તોઽપ્તમમાનિતવિમાનિતં । અભૂતં વ્યાધિતં શ્રાન્તં દૂરાયાતન્નવાગતં ।। ૨૪૧.

સેના ઘેરાવાઈ ગઈ હોય, ચારેબાજુથી ઘેરી લેવાઈ હોય, મિત્રોથી માન મળતું ન હોય, અપમાનિત થઈ હોય, અસ્તિત્વમાં ન હોય, રોગગ્રસ્ત હોય, થાકી ગઈ હોય, દૂરથી આવી હોય કે નવી જ આવી હોય—

પરિક્ષીણં પ્રતિહતં પ્રહતાગ્રતરન્તથા । આશાનિર્વેદભૂયિષ્ઠમનૃતપ્રાપ્તમેવ ચ ।। ૨૪૧.

ઘટતી જાય, પાછી ધકેલાઈ જાય, આગળની પંક્તિઓ પર આઘાત થયો હોય, આશા છીનવાઈ ગઈ હોય, નિરાશા છવાઈ ગઈ હોય, કે ખોટી ખબર આવી હોય—

કલત્રગર્ભન્નિક્ષિપ્તમન્તઃશલ્પં તથૈવ ચ । વિચ્છિન્નવીવધાસારં શૂન્યમૂલં તથૈવ ચ ।। ૨૪૧.

સ્ત્રીઓ અને બાળકોના કારણે વિખેરાઈ ગઈ હોય, અંદરના ઝઘડામાં ફસાઈ ગઈ હોય, મતભેદથી વહેંચાઈ ગઈ હોય, કે મૂળ ગુમાવી બેઠી હોય—

અસ્વામ્યસંહતં વાપિ ભિન્નકૂટં તથૈવ ચ । દુષ્પાર્ષ્ણિગ્રાહમર્થઞ્ચ બલવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

માલિક વગર હોય, એકતા ન હોય, પંક્તિઓ તૂટી ગઈ હોય, સંભાળવી મુશ્કેલ હોય, કે બીજાના હિત માટે પકડી લેવાઈ હોય—તો તેને સેનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

દૈવોપપીડિતં મિત્રં ગ્રસ્તં શત્રુવલેન ચ । કામકોધાદિસંયુક્તમુત્સાહાદરિભિર્ભવેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્ર પર દૈવનું દુઃખ આવ્યું હોય, દુશ્મનની શક્તિએ કબજે કર્યો હોય, કામ, ક્રોધ વગેરે દુર્ગુણો વશ થઈ ગયા હોય, કે દુશ્મનોથી મનોબળ તૂટી ગયું હોય—

અર્થસ્ય દૂષણં ક્રોધાત્ પારુષ્યં વાક્યદણ્ડયોઃ । કામજં મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનં પાનકં સ્ત્રિયઃ ।। ૨૪૧.

ધનનો બગાડ ગુસ્સાથી થાય છે, વાણી કે દંડમાં કઠોરતા આવે છે, કામથી શિકાર અને જુગાર થાય છે, પાન અને સ્ત્રીઓ—આ બધું દુર્ગુણ છે.

વાક્‌પારુષ્યં પરં લોકે ઉદ્વેજનમનર્થકં । અસિદ્ધસાધનં દણ્ડસ્યં યુક્ત્યાવનયોન્નૃપઃ ।। ૨૪૧.

કઠોર વાણી દુનિયામાં દુઃખદાયક અને વ્યર્થ છે; યોગ્ય રીતે દંડ ન આપવો કે યોગ્ય રીત વગર દંડ આપવો, રાજાને પતન તરફ લઈ જાય છે.

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ દણ્ડપારુષ્યવાન્ નૃપઃ । ભૂતાન્યુદ્વેજ્યમાનાનિ દ્વિષતાં યાન્તિ સંશ્રયં ।। ૨૪૧.

જે રાજા દંડમાં કઠોર હોય છે, તે બધા જીવોને દુઃખ આપે છે; અને જ્યારે જીવો દુઃખી થાય છે, ત્યારે તેઓ રાજાના દુશ્મનો પાસે આશરો લે છે.

વિવૃદ્ધાઃ શત્રવશ્ચૈવ વિનાશાય ભવન્તિ તે । દૂષ્યસ્ય દૂષણાર્થઞ્ચ પરિત્યાગો મહીયસઃ ।। ૨૪૧.

જ્યારે દુશ્મનો વધે છે, ત્યારે વિનાશ લાવે છે; મોટા હિત માટે દુર્ગુણવાળાને છોડવું યોગ્ય છે.

અર્થસ્ય નીતિતત્ત્વજ્ઞૈરર્થદૂષણમુચ્યતે । પાનાત્ કાર્ય્યાદિનો જ્ઞાનં મૃગયાતોઽરિતઃ ।। ૨૪૧.

નીતિ જાણનારા વિદ્વાનો ધનના બગાડને દુર્ગુણ કહે છે; પાનથી સમજ ગુમાય છે, શિકારથી કર્તવ્યથી ભટકી જાય છે.

જિતશ્રમાર્થં મૃગયાં વિચરેદ્રક્ષિતે વને । ધર્મ્માર્થપ્રાણનાશાદિ દ્યૂતે સ્યાત્ કલહાદિકં ।। ૨૪૧.

થાક ઉતારવા માટે રાજા જંગલમાં શિકાર કરી શકે છે; પણ જુગારથી ધર્મ, ધન, પ્રાણનો નાશ થાય છે અને ઝઘડા ઊભા થાય છે.

કાલાતિપાતો ધર્મ્માર્થપીડા સ્ત્રીવ્યસનાદ્ભ્વેત્ । પાનદોષાત્ પ્રાણનાશઃ કાર્ય્યાકાર્યવિનિશ્ચયઃ ।। ૨૪૧.

સ્ત્રીઓના દુર્ગુણથી સમય બગડે છે, ધર્મ અને ધનને નુકસાન થાય છે; પાનના દોષથી પ્રાણ જાય છે અને શું કરવું શું ન કરવું એમાં ભ્રમ થાય છે.

સ્કન્ધાવારનિવેશજ્ઞો નિમિત્તજ્ઞો રિપું જયેત્ । સ્કન્ધાવારસ્ય મધ્યે તુ સકોષં નૃપતેર્ગૃહં ।। ૨૪૧.

શિબિર ગોઠવવામાં અને શુભ-અશુભ નિશાનીઓ ઓળખવામાં કુશળ હોય એ દુશ્મનને હરાવે; રાજાનું ઘર અને ખજાનો શિબિરના મધ્યમાં હોવું જોઈએ.

મૌલીભૂતં શ્રેણિસુહૃદ્‌દ્વિષદાટવિકં બલં । રાજહર્મ્યં સમાવૃત્ય ક્રમેણ વિનિવેશયેત્ ।। ૨૪૧.

મુખ્ય સેના—વણિકો, મિત્રો, દુશ્મનો અને જંગલવાસીઓ—આ બધાને ક્રમથી ગોઠવી, રાજમહેલને ઘેરી રાખવું જોઈએ.

સૈન્યૈકદેશઃ સન્નદ્ધઃ સેનાપતિપુરઃસરઃ । પરિભ્રમેચ્ચત્વરાંશ્ચ મણ્ડલેન વહિર્ન્નિશિ ।। ૨૪૧.

સેનાનો એક ભાગ, પૂરી રીતે હથિયારોથી સજ્જ અને સેનાપતિના નેતૃત્વ હેઠળ, રાત્રે ચોક પર ગોળમાં ફરતો રહે અને બહારથી ચક્કર લગાવે.

વાર્ત્તાઃ સ્વકા વિજાનીયાદ્દરસીમાન્તચારિણઃ । નિર્ગચ્છેત્ પ્રવિશેચ્ચૈવ સર્વ્વ એવોપલક્ષિતઃ ।। ૨૪૧.

સ્વજનોની ખબર સરહદ પર ફરતા લોકો પાસેથી જાણવી જોઈએ; જે પણ બહાર જાય કે અંદર આવે, દરેકને ધ્યાનપૂર્વક જોવું જોઈએ.