અગ્નિપુરાણમ્

પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાન્વાગ્મી શસ્ત્રે શાસ્ત્રે ચ નિષ્ઠિતઃ । અબ્યસ્તકર્મ્માં નૃપતેર્દૂતો ભવિતુમર્હતિ ।। ૨૪૧.

જે બહાદુર, સ્મૃતિશક્તિવાન, વાક્પટુ અને શસ્ત્ર તથા શાસ્ત્રમાં નિપુણ છે અને પોતાના કામમાં ક્યારેય બેદરકાર નથી, એવો માણસ રાજાનો દૂત બનવા યોગ્ય છે.

સામર્થ્યાત્ પાદતો હીનો દૂતસ્તુ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૪૧.

દૂતને તેની ક્ષમતા અને કઈ રીતે તે કોઈ બાબતમાં અધૂરો છે, તેના આધારે ત્રણ પ્રકારનો માનવામાં આવે છે.

નાવિજ્ઞાતં પુરં શત્રોઃ પ્રવિશેચ્ચ ન શંસદં। કાલમીક્ષેત કાર્ય્યાર્થમનુજ્ઞાતશ્ચ નિષ્પતેત્ ।। ૨૪૧.

શત્રુના શહેરમાં યોગ્ય તપાસ વિના પ્રવેશવું નહીં, અને ગુપ્ત માહિતી આપનાર પાસે જવું નહીં. કામ માટે યોગ્ય સમય જોઈને, અને મંજૂરી મળ્યા પછી જ બહાર જવું જોઈએ.

છિદ્રઞ્ચ શત્રોર્જાનીયાત્ કોષમિત્રબલાનિ ચ । રાગાપરાગૌ જાનીયાદ્ દૃષ્ટિગાત્રવિચેષ્ટિતૈઃ ।। ૨૪૧.

શત્રુના દુર્બળતા, ખજાનો, મિત્રો અને સૈન્ય વિશે જાણવું જોઈએ. આંખો, શરીર અને હાવભાવ જોઈને તેની લાગણી અને દ્વેષને ઓળખવું જોઈએ.

કુર્ય્યાચ્ચતુર્વિધં સ્તોત્રં પક્ષયોરુભયોરપિ । તપસ્વિવ્યઞ્જનોપેતૈઃ સુચરૈઃ સહ સંવસેત્ ।। ૨૪૧.

બન્ને પક્ષો વિશે ચાર પ્રકારના અહેવાલ તૈયાર કરવા જોઈએ. યોગ્ય લક્ષણ ધરાવતા વિશ્વાસુ તપસ્વીઓ સાથે રહેવું જોઈએ.

ચરઃ પ્રકાશો દૂતઃ સ્યાદપ્ર્કાશશ્ચરો દ્વિધા । બણિક્ કૃષીબલો લિઙ્ગી બિક્ષુકાદ્યાત્મકાશ્ચરાઃ ।। ૨૪૧.

ચર (ગુપ્તચર) ખુલ્લો કે ગુપ્ત હોય છે. ગુપ્તચર બે પ્રકારના હોય છે: વેપારી, ખેડૂત, મજૂર, તપસ્વી, ભિક્ષુક અને અન્ય લોકો પણ ગુપ્તચર તરીકે કામ કરે છે.

યાયાદરિં વ્યસનિનં નિષ્ફલે દૂતચેષ્ટિતે । પ્રકૃતિવ્યસનં યત્સ્યાત્તત્ સમીક્ષ્ય સમુત્પતેત્ ।। ૨૪૧.

જ્યારે દૂતની કોશિશ નિષ્ફળ જાય ત્યારે દુઃખી શત્રુ પાસે જવું જોઈએ. કુદરતી આપત્તિ જોઈને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું જોઈએ.

અનયાદ્વ્યસ્યતિ શ્રેયસ્તસ્માત્તદ્વ્યસનં સ્મૃતં । હુતાશનો જલં વ્યાધિર્દુર્ભિક્ષં મરકં તથા ।। ૨૪૧.

જેthing વિનાશ લાવે તેને દુર્ભાગ્ય કહેવાય છે: અગ્નિ, પાણી, રોગ, દુર્ભિક્ષ અને મહામારી.

ઇતિ પઞ્ચવિધં દૈવં વ્યસનં માનુષં પરં। દૈવં પુરુષકારેણ શાન્ત્યા ચ પ્રશમન્નયેત્ ।। ૨૪૧.

આ રીતે, પાંચ પ્રકારની આપત્તિઓ માનવામાં આવે છે: દૈવી અને માનવીય. દૈવી આપત્તિને પુરુષાર્થ અને શાંતિથી શમાવી શકાય છે.

ઉત્થાપિતેન નીત્યા ચ માનુષં વ્યસનં હરેત્ । મન્ત્રો મન્ત્રફલાવાપ્તિઃ કાર્ય્યાનુષ્ઠાનમાયતિઃ ।। ૨૪૧.

માનવીય દુઃખ નીતિ અને યોગ્ય કાર્યથી દૂર થાય છે. સલાહ, સલાહનું ફળ મેળવવું અને કામ યોગ્ય રીતે કરવું જરૂરી છે.

આયવ્યયૌ દણ્ડનીતિરમિત્રપ્રતિતષેધનં । વ્યસનસ્ય પ્રતીકારો રાજ્યરાજાભિરક્ષણં ।। ૨૪૧.

આવક-ખર્ચ, દંડની નીતિ, શત્રુ અને સ્પર્ધકોને રોકવું—આ બધું આપત્તિથી બચવા અને રાજ્ય તથા રાજાની રક્ષા માટે જરૂરી છે.

ઇત્યમાત્યસ્ય કર્મ્મદં ઇન્તિ સવ્યસનાન્વિતઃ । હિરણ્યધાન્યવસ્ત્રાણિ વાહનં પ્રજયા ભવેત્ ।। ૨૪૧.

આ રીતે, મંત્રીના કામ—even આપત્તિ સમયે—વર્ણવાયા છે. તેને સોનુ, અનાજ, કપડાં, વાહન અને સંતાન હોવું જોઈએ.

તથાન્યે દ્રવ્યનિચયા હન્તિ સવ્યસના પ્રજા । પ્ર્જાનામાપદિસ્થાનાં રક્ષણં કોષદણ્ડયોઃ ।। ૨૪૧.

એ જ રીતે, અન્ય ધનનો સંગ્રહ પણ આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે. મુશ્કેલીમાં પડેલા પ્રજાની રક્ષા ખજાના અને દંડ પર આધાર રાખે છે.

પૌરાદ્યાશ્ચોપકુર્વન્તિ સંશ્રયાદિહ દુર્દ્દિનં । તૂષ્ણીં યુદ્ધં જનત્રાણં મિત્રામિત્રપરિગ્રહઃ ।। ૨૪૧.

નગરવાસીઓ અને અન્ય લોકો મુશ્કેલીના સમયે આશરો આપી મદદ કરે છે. મૌન યુદ્ધ, જનતાની રક્ષા અને મિત્ર-શત્રુની ઓળખ જરૂરી છે.

સામન્તાદિ કૃતે દોષે નશ્યેત્તદ્વ્યસનાચ્ચ તત્ । ભૃત્યાનાં ભરણં દાનં પ્ર્જામિત્રપરિગ્રહઃ ।। ૨૪૧.

જો સરહદી વડા દ્વારા ભૂલ થાય તો તે આપત્તિથી નાશ પામે છે. નોકરોનું પાલન, દાન અને પ્રજામાં મિત્ર-શત્રુની ઓળખ જરૂરી છે.

ધર્મ્મકામાદિભેદશ્ચ દુર્ગસંસ્કારભૂષણં । કોષાત્તદ્વ્યસનાદ્ધન્તિ કોષમૂલો હિ ભૂપતિઃ ।। ૨૪૧.

ધર્મ, કામ વગેરેના ભેદ અને કિલ્લાની મજબૂતી—આ બધું ખજાના ગુમાવવાથી નષ્ટ થાય છે, કારણ કે રાજા ખજાનામાં જ આધારિત છે.

મિત્રામિત્રાવનીહેમસાધનં રિપુમર્દ્દનં । દૂરકાર્ય્યાશુકારિત્વં દણ્ડાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્ર-શત્રુ સાથે વ્યવહાર, ધન, શત્રુનો નાશ અને દૂરના કાર્યો ઝડપથી કરવાનું સાધન—આ બધું દંડની આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે.

સંસ્તમ્ભયતિ મિત્રાણિ અમિત્રં નાશયત્યપિ । ધનાદ્યૈરુપકારિત્વં મિત્રાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્રોને મજબૂત બનાવે છે અને શત્રુઓને નાશ કરે છે; ધન અને અન્ય લાભ મિત્રોની આપત્તિથી ગુમાય છે.

રાજાચ સવ્યસની હન્યાદ્રાજકાર્ય્યાણિ યાનિ ચ । વાગ્દણ્ડયોશ્ચ પારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ।। ૨૪૧.

આપત્તિગ્રસ્ત રાજા રાજકાજને નષ્ટ કરે છે; વાણી અને દંડમાં કઠોરતા તથા ધનની ભ્રષ્ટતા પણ થાય છે.

પાનં સ્ત્રી મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનાનિ મહીપતેઃ । આલસ્યં સ્તબ્ધતા દર્પઃ પ્રમાદો દ્વૈધકારિતા ।। ૨૪૧.

પાન, સ્ત્રીઓ, શિકાર અને જુગાર—આ બધું રાજાના મોટા દુર્ગુણ છે. સાથે જ આળસ, જિદ્દ, અહંકાર, બેદરકારી અને ફૂટ પાડવી એ પણ રાજાના દુર્ગુણ ગણાય છે.

ઇતિ પૂર્વ્વેપદિષ્ટઞ્ચ સચિવવ્યસનં સ્મૃતં । અનાવૃષ્ટિશ્ચ પીડાદી રાષ્ટ્રવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

આ રીતે જે પહેલાં જણાવાયું છે તે મંત્રીના દુર્ગુણ તરીકે ઓળખાય છે. અનાવૃષ્ટિ અને પ્રજાને પીડાવવી એ રાજ્યના દુઃખ કહેવાય છે.

વિશીર્ણયન્ત્રપ્રાકારપરિખાત્વમશસ્ત્રતા । ક્ષીણયા સેનયા નદ્ધં દુર્ગવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

યંત્ર, કિલ્લાની દીવાલો અને ખાઈ તૂટી ગઈ હોય, હથિયારો ન હોય, અને સેના ઘટી ગઈ હોય—તો તેને કિલ્લાનું દુઃખ કહેવાય છે.

વ્યયીકૃતઃ પરિક્ષિપ્તોઽપ્રજિતોઽસઞ્ચિતસ્તથા । દષિતો દરસંસ્થશ્ચ કોષવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

ધનખજાનો ખર્ચાઈ ગયો હોય, ઘેરાવાયો હોય, જીતાયો ન હોય, ભેગો ન થયો હોય, લૂંટાયો હોય, કે દુશ્મનના હાથમાં ગયો હોય—તો તેને ખજાનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

ઉપરુદ્ધં પરિક્ષિપ્તોઽપ્તમમાનિતવિમાનિતં । અભૂતં વ્યાધિતં શ્રાન્તં દૂરાયાતન્નવાગતં ।। ૨૪૧.

સેના ઘેરાવાઈ ગઈ હોય, ચારેબાજુથી ઘેરી લેવાઈ હોય, મિત્રોથી માન મળતું ન હોય, અપમાનિત થઈ હોય, અસ્તિત્વમાં ન હોય, રોગગ્રસ્ત હોય, થાકી ગઈ હોય, દૂરથી આવી હોય કે નવી જ આવી હોય—

પરિક્ષીણં પ્રતિહતં પ્રહતાગ્રતરન્તથા । આશાનિર્વેદભૂયિષ્ઠમનૃતપ્રાપ્તમેવ ચ ।। ૨૪૧.

ઘટતી જાય, પાછી ધકેલાઈ જાય, આગળની પંક્તિઓ પર આઘાત થયો હોય, આશા છીનવાઈ ગઈ હોય, નિરાશા છવાઈ ગઈ હોય, કે ખોટી ખબર આવી હોય—

કલત્રગર્ભન્નિક્ષિપ્તમન્તઃશલ્પં તથૈવ ચ । વિચ્છિન્નવીવધાસારં શૂન્યમૂલં તથૈવ ચ ।। ૨૪૧.

સ્ત્રીઓ અને બાળકોના કારણે વિખેરાઈ ગઈ હોય, અંદરના ઝઘડામાં ફસાઈ ગઈ હોય, મતભેદથી વહેંચાઈ ગઈ હોય, કે મૂળ ગુમાવી બેઠી હોય—

અસ્વામ્યસંહતં વાપિ ભિન્નકૂટં તથૈવ ચ । દુષ્પાર્ષ્ણિગ્રાહમર્થઞ્ચ બલવ્યસનમુચ્યતે ।। ૨૪૧.

માલિક વગર હોય, એકતા ન હોય, પંક્તિઓ તૂટી ગઈ હોય, સંભાળવી મુશ્કેલ હોય, કે બીજાના હિત માટે પકડી લેવાઈ હોય—તો તેને સેનાનું દુઃખ કહેવાય છે.

દૈવોપપીડિતં મિત્રં ગ્રસ્તં શત્રુવલેન ચ । કામકોધાદિસંયુક્તમુત્સાહાદરિભિર્ભવેત્ ।। ૨૪૧.

મિત્ર પર દૈવનું દુઃખ આવ્યું હોય, દુશ્મનની શક્તિએ કબજે કર્યો હોય, કામ, ક્રોધ વગેરે દુર્ગુણો વશ થઈ ગયા હોય, કે દુશ્મનોથી મનોબળ તૂટી ગયું હોય—

અર્થસ્ય દૂષણં ક્રોધાત્ પારુષ્યં વાક્યદણ્ડયોઃ । કામજં મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનં પાનકં સ્ત્રિયઃ ।। ૨૪૧.

ધનનો બગાડ ગુસ્સાથી થાય છે, વાણી કે દંડમાં કઠોરતા આવે છે, કામથી શિકાર અને જુગાર થાય છે, પાન અને સ્ત્રીઓ—આ બધું દુર્ગુણ છે.