અગ્નિપુરાણમ્

યોગવિજ્ઞાનસત્ત્વાઢ્યં મહાપક્ષં પ્રિયમ્બદં । આયતિક્ષમમદ્વૈધં મિત્રં કુર્વીત સત્કુલ ।। ૨૩૯.

યોગજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ, મજબૂત મનવાળો, મોટો આધાર આપનાર, પ્રેમથી બોલનાર, ધીરજવાન, સ્થિર અને અડગ — એવો સારા કુળનો મિત્ર બનાવવો.

દૂરાદેવાભિગમનં સ્પષ્ટાર્થહૃદયાનુગા । વાક્‌ સત્કૃત્ય પ્રદાનઞ્ચ ત્રિવિધો મિત્રસઙ્ગ્રહઃ ।। ૨૩૯.

મિત્રતા ત્રણ રીતે થાય છે: દૂરથી મળવાથી, સ્પષ્ટ અર્થ અને દિલથી જોડાયેલી વાતચીતથી, અને સન્માનપૂર્વક આપવાથી.

ધર્મકામાર્થસંયોગો મિત્રાત્તુ ત્રિવિધં ફલં । ઔરસં તત્ર સન્નદ્ધં૧૬ તથા વંશક્રમાગતં ।। ૨૩૯.

મિત્રતામાંથી ત્રણ પ્રકારના ફળ મળે છે: ધર્મ, કામ અને અર્થ સંબંધિત; તેમાં સ્વાભાવિક, મજબૂત અને વંશપરંપરાગત બંધન આવે છે.

રક્ષઇતં વ્સસનેભ્યશ્ચ મિત્રં જ્ઞેયં ચતુર્વિધં । મિત્રે ગુણાઃ સત્યતાદ્યાઃ સમાનસુખદુઃખતા ।। ૨૩૯.

મિત્ર ચાર પ્રકારના હોય છે અને તે આપત્તિથી બચાવે છે, એ જાણવું જોઈએ. સારા મિત્રમાં સત્યવાદિતા અને સુખ-દુઃખમાં સમાન ભાગીદારી જેવા ગુણો હોય છે.

વક્ષ્યેઽનુજીવિનાં વૃત્તં સેવી સેવેત ભૂપતિં । દક્ષતા ભદ્રતા દાર્ઢ્ય ક્ષાન્તિઃ ક્લેશસહિષ્ણુતા ।। ૨૩૯.

હું આધારિત વ્યક્તિઓનું વર્તન કહું છું: સેવકએ રાજાને સેવા કરવી જોઈએ. કુશળતા, સારા સ્વભાવ, દૃઢતા, સહનશીલતા અને મુશ્કેલી સહન કરવાની ક્ષમતા જરૂરી છે.

સન્તોષઃ શીલભુત્સાહો મણ્ડયત્યનુજીવિનં । યથાકાલમુપાસીત રાજાનં સેવકો નયાત્ ।। ૨૩૯.

સંતોષ, સારા આચરણ અને ઉત્સાહ આધારિત વ્યક્તિને શોભાવે છે. સેવકએ યોગ્ય સમયે રાજાની સેવા નીતિ મુજબ કરવી જોઈએ.

પરસ્થાનગમં ક્રૌર્ય્યમૌદ્ધત્યં મત્સરન્ત્યજેત્ । વિગૃહ્ય કથનં ભૃત્યો ન કુર્ય્યાજ્ જ્યાયસા સહ ।। ૨૩૯.

સેવકએ બીજાની પાસે જવું, ક્રૂરતા, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા છોડવી જોઈએ. મોટા માણસ સાથે ઝઘડો કે વાદ-વિવાદ ન કરવો જોઈએ.

ગુહ્યં મર્મ્મ ચ મન્ત્રઞ્ચ ન ચ ભર્ત્તુઃ પ્રકાશયેત્ । રક્તાદ્ વૃત્તિં સમીહેત્ વિરક્તં સન્ત્યજેન્નૃપં ।। ૨૩૯.

સેવકએ રાજાના ગુપ્ત, નબળા અને સલાહના મુદ્દા બહાર ન પાડવા જોઈએ. જે રાજા તેને પ્રેમ કરે છે, તેની પાસે રોજગાર શોધવો અને જે ઉદાસીન છે, તેને છોડવો.

આજીવ્યઃ સર્વ્વસત્ત્વાનાં રાજા પર્જન્યવદ્ભવેત્ । આયદ્વારેષુ ચાપ્ત્યર્થં ધનં ચાદદતીતિ ચ ।। ૨૩૯.

રાજા બધા જીવનો પોષક, મેઘ જેવો હોવો જોઈએ. યોગ્ય માર્ગે ધન એકત્ર કરી, કાર્ય સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

કુર્ય્યાદુદ્યોગસમ્પન્નાનધ્યક્ષઆન્ સર્વકર્મ્મસુ । કૃષિર્વ્વણિક્પથો દુર્ગં સેતુઃ કુઞ્જરબન્ધનં ।। ૨૩૯.

રાજાએ દરેક કામ માટે મહેનતી અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી જોઈએ: ખેતી, વેપારના રસ્તા, કિલ્લા, પુલ અને હાથી બાંધવાની વ્યવસ્થા.

ખન્યાકરબલાદાનં શુન્યાનાં ચ નિવેશનં । અષ્ટવર્ગમિમં રાજા સાધુવૃત્તોઽનુપાલયેત્ ।। ૨૩૯.

ખાણો, કર વસૂલાત અને ખાલી પડેલા પ્રદેશોની વસાહત જેવી આઠ બાબતોનું સારા સ્વભાવવાળા રાજાએ યોગ્ય રીતે પાલન કરવું જોઈએ.

આમુક્તિકેભ્યશ્ચૌરેભ્યઃ પૌરેબ્યો રાજવલ્લભાત્ । પૃથિવીપતિલોભાચ્ચ ચપ્રજાનાં પઞ્ચધા ભયં ।। ૨૩૯.

છુપાયેલા ચોરો, લૂંટારૂઓ, નગરવાસીઓ, રાજાના પ્રિયજન અને રાજાની લાલચ—આ પાંચથી પ્રજાને ભય રહે છે.

અવેક્ષ્યૈતદ્ભ્યં કાલે આદદીત કરં નૃપઃ । અભ્યન્તરં શરીરં સ્વં વાહ્યં રાષ્ટ્રઞ્ચ રક્ષયેત્ ।। ૨૩૯.

રાજાએ યોગ્ય સમયે કર વસૂલવો જોઈએ અને પોતાનું શરીર, આંતરિક લોકો અને રાજ્યને બહારના ભયથી સુરક્ષિત રાખવું જોઈએ.

દડ્યાંસ્તુ દણ્ડયેદ્રાજા સ્વં રક્ષેચ્ચઃવિષાદિતઃ । સ્ત્રિયઃ પુત્રાંશ્ચ શત્રુભ્યો વિશ્વસેન્ન કદાચન ।। ૨૩૯.

રાજાએ દોષિતોને દંડ આપવો અને પોતાને ઝેરથી બચાવવો જોઈએ. સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને દુશ્મનો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો.

રામ ઉવાચ પ્રભાવોત્સાહશક્તિભ્‌યાં મન્ત્રશક્તિઃ પ્રશસ્યતે । પ્રભાવોત્સાહવાન્ કાવ્યો જિતો દેવપુરોધસા ।। ૨૪૧.

રામે કહ્યું: બળ અને ઉત્સાહ સાથે જોડાયેલી સલાહની શક્તિ પ્રશંસનીય છે. બળ અને ઉત્સાહ ધરાવતો કવિ દેવોના પુરોહિતને જીત્યો હતો.

મન્ત્રયેતેહ કાર્ય્યાણિ નાનાપ્તૈર્ન્નાબિપશ્ચિતા । અશક્યારમ્ભવૃત્તીનાં કુતઃ ક્લેશાદૃતે ફલં ।। ૨૪૧.

અહીં કામની ચર્ચા જ્ઞાની લોકો સાથે થાય છે, અજ્ઞાની સાથે નહીં. અશક્ય કાર્ય શરૂ કરનારા માટે પ્રયત્ન વિના ફળ કેવી રીતે મળે?

અવિજ્ઞાતસ્ય વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતસ્ય ચ નિશ્ચયઃ । અર્થદ્વૈધસ્ય સન્દેહચ્છેદનં શેષદર્શનં ।। ૨૪૧.

અજાણ્યાનું જ્ઞાન, જાણીતી વસ્તુમાં નિશ્ચય, વિવાદાસ્પદ બાબતમાં શંકાનું નિવારણ અને બાકી રહેલું સમજવું—આ બધું સલાહથી મળે છે.

સહાયાઃ સાધનોપાયા વિભાગો દેશકાલયોઃ । વિપત્તેશ્ચ પ્રતીકારઃ પઞઢ્ચાન્નો મન્ત્ર ઇષ્યતે ।। ૨૪૧.

મિત્રો, સાધન, સ્થાન અને સમય પ્રમાણે વિભાજન, અને આપત્તિમાં ઉપાય—આ પાંચ સલાહના મુખ્ય અંગ ગણાય છે.

મનઃપ્રસાદઃ શ્રદ્ધા ચ તથા કરણપાટવં । સહાયોત્થાનસમ્પચ્ચ કર્મ્મણાં સિદ્ધિલક્ષણં ।। ૨૪૧.

મનનો પ્રસન્નતા, શ્રદ્ધા, કામમાં કુશળતા, સાથીઓનો પ્રયાસ અને કાર્યમાં સફળતા—આ સિદ્ધિના લક્ષણો છે.

મદઃ પ્રમાદઃ કામશ્ચ સુપ્તપ્રલપિતાનિ ચ । ભિન્દન્તિ મન્ત્રં પ્રચ્છન્નાઃ કામિન્યો રમતાન્તથા ।। ૨૪૧.

અહંકાર, બેદરકારી, ઇચ્છા અને ઊંઘમાં બોલવું—આ છુપાયેલા દોષો સલાહને નષ્ટ કરે છે, તેમજ ભોગમાં રત સ્ત્રીઓ પણ.

પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાન્વાગ્મી શસ્ત્રે શાસ્ત્રે ચ નિષ્ઠિતઃ । અબ્યસ્તકર્મ્માં નૃપતેર્દૂતો ભવિતુમર્હતિ ।। ૨૪૧.

જે બહાદુર, સ્મૃતિશક્તિવાન, વાક્પટુ અને શસ્ત્ર તથા શાસ્ત્રમાં નિપુણ છે અને પોતાના કામમાં ક્યારેય બેદરકાર નથી, એવો માણસ રાજાનો દૂત બનવા યોગ્ય છે.

સામર્થ્યાત્ પાદતો હીનો દૂતસ્તુ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૪૧.

દૂતને તેની ક્ષમતા અને કઈ રીતે તે કોઈ બાબતમાં અધૂરો છે, તેના આધારે ત્રણ પ્રકારનો માનવામાં આવે છે.

નાવિજ્ઞાતં પુરં શત્રોઃ પ્રવિશેચ્ચ ન શંસદં। કાલમીક્ષેત કાર્ય્યાર્થમનુજ્ઞાતશ્ચ નિષ્પતેત્ ।। ૨૪૧.

શત્રુના શહેરમાં યોગ્ય તપાસ વિના પ્રવેશવું નહીં, અને ગુપ્ત માહિતી આપનાર પાસે જવું નહીં. કામ માટે યોગ્ય સમય જોઈને, અને મંજૂરી મળ્યા પછી જ બહાર જવું જોઈએ.

છિદ્રઞ્ચ શત્રોર્જાનીયાત્ કોષમિત્રબલાનિ ચ । રાગાપરાગૌ જાનીયાદ્ દૃષ્ટિગાત્રવિચેષ્ટિતૈઃ ।। ૨૪૧.

શત્રુના દુર્બળતા, ખજાનો, મિત્રો અને સૈન્ય વિશે જાણવું જોઈએ. આંખો, શરીર અને હાવભાવ જોઈને તેની લાગણી અને દ્વેષને ઓળખવું જોઈએ.

કુર્ય્યાચ્ચતુર્વિધં સ્તોત્રં પક્ષયોરુભયોરપિ । તપસ્વિવ્યઞ્જનોપેતૈઃ સુચરૈઃ સહ સંવસેત્ ।। ૨૪૧.

બન્ને પક્ષો વિશે ચાર પ્રકારના અહેવાલ તૈયાર કરવા જોઈએ. યોગ્ય લક્ષણ ધરાવતા વિશ્વાસુ તપસ્વીઓ સાથે રહેવું જોઈએ.

ચરઃ પ્રકાશો દૂતઃ સ્યાદપ્ર્કાશશ્ચરો દ્વિધા । બણિક્ કૃષીબલો લિઙ્ગી બિક્ષુકાદ્યાત્મકાશ્ચરાઃ ।। ૨૪૧.

ચર (ગુપ્તચર) ખુલ્લો કે ગુપ્ત હોય છે. ગુપ્તચર બે પ્રકારના હોય છે: વેપારી, ખેડૂત, મજૂર, તપસ્વી, ભિક્ષુક અને અન્ય લોકો પણ ગુપ્તચર તરીકે કામ કરે છે.

યાયાદરિં વ્યસનિનં નિષ્ફલે દૂતચેષ્ટિતે । પ્રકૃતિવ્યસનં યત્સ્યાત્તત્ સમીક્ષ્ય સમુત્પતેત્ ।। ૨૪૧.

જ્યારે દૂતની કોશિશ નિષ્ફળ જાય ત્યારે દુઃખી શત્રુ પાસે જવું જોઈએ. કુદરતી આપત્તિ જોઈને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું જોઈએ.

અનયાદ્વ્યસ્યતિ શ્રેયસ્તસ્માત્તદ્વ્યસનં સ્મૃતં । હુતાશનો જલં વ્યાધિર્દુર્ભિક્ષં મરકં તથા ।। ૨૪૧.

જેthing વિનાશ લાવે તેને દુર્ભાગ્ય કહેવાય છે: અગ્નિ, પાણી, રોગ, દુર્ભિક્ષ અને મહામારી.

ઇતિ પઞ્ચવિધં દૈવં વ્યસનં માનુષં પરં। દૈવં પુરુષકારેણ શાન્ત્યા ચ પ્રશમન્નયેત્ ।। ૨૪૧.

આ રીતે, પાંચ પ્રકારની આપત્તિઓ માનવામાં આવે છે: દૈવી અને માનવીય. દૈવી આપત્તિને પુરુષાર્થ અને શાંતિથી શમાવી શકાય છે.