અગ્નિપુરાણમ્

શસ્યાકરવતી પુણ્યા ખનિદ્રવ્યસમન્વિતા । ગોહિતા ભૂરિસલિલા પુન્યૈર્જનપદૈર્યુતા ।। ૨૩૯.

જે જમીન ઉપજાઉ, પુણ્યવાળી, ખનિજોથી ભરપૂર, ગાયોને લાભદાયી, વધારે પાણીવાળી અને સારા લોકો સાથે જોડાયેલી હોય, એ વખાણપાત્ર છે.

રમ્યા સકુઞ્જરબલા વારિસ્થલપથાન્વિતા । અદેવમાતૃકા ચેતિ શસ્યતે ભૂરિભૂતયે ।। ૨૩૯.

જે જમીન મનોહર, હાથીઓથી મજબૂત, પાણી, રસ્તા અને નૌકાથી સુસજ્જ, અને બીજાની માલિકીથી મુક્ત હોય, એ મોટી સમૃદ્ધિ માટે યોગ્ય કહેવાય છે.

શૂદ્રકારુવણિક્‌પ્રાયો મહારમ્ભઃ કૃષીબલઃ । સાનુરાગો રિપુદ્વેષી પીડ઼ાસહકરઃ પૃથુઃ ।। ૨૩૯.

જ્યાં શ્રમિકો, કારગરો અને વેપારીઓ વધારે હોય, મોટી ઉદ્યોગશક્તિ અને ખેતીની તાકાત હોય, લાગણી, દુશ્મનો પ્રત્યે દ્વેષ, મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ અને ભરપૂરતા હોય.

નાનાદેશ્યૈઃ સમાકીર્ણો ધાર્મ્મિકઃ પશુમાન્ બલી । ઈદૃક્‌જનપદઃ શસ્તોઽમૂર્ખવ્યસનિનાયકઃ।। ૨૩૯.

જે પ્રદેશમાં અનેક દેશોના લોકો વસે, ધર્મપ્રિય, પશુઓથી સમૃદ્ધ અને બળવાન હોય — એવો દેશ વખાણપાત્ર છે, જો તેનો નેતા neither મૂર્ખ હોય કે દુર્વ્યસની.

પૃથુસીમં મહાખાતમુચ્ચપ્રાકારતોરણં । પુરં સમાવસેચ્છૈલસરિન્મરુવનાશ્રયં ।। ૨૩૯.

વિસ્તૃત સીમાવાળી, ઊંડા ખાડા, ઊંચા કિલ્લા અને દરવાજા ધરાવતી, અને પર્વતો, નદીઓ અને જંગલની નજીક વસાવેલી નગર વસાવવી જોઈએ.

જલવદ્ધાન્યધનવદ્‌દુર્ગં કાલસહં મહત્ । ઔદકં પાર્વતં વાર્ક્ષમૈરિણં ધન્વિનં ચ ષટ્ ।। ૨૩૯.

કિલ્લો એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં પાણી, અનાજ અને ધન હોય, સમયની કસોટી સહન કરી શકે, અને તે છ પ્રકારનો હોય: જળવાળો, પર્વતીય, વનવાળો, રેતાળ, કાદવવાળો અને જંગલવાળો.

ઈપ્સિતદ્રવ્યસમ્પૂર્ણઃ પિતૃપૈતામ્હોચિતઃ । ધર્માર્જિતો વ્યયસહઃ કોષો ધર્માદિવૃદ્ધયે ।। ૨૩૯.

ધનભંડાર એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં ઇચ્છિત સંપત્તિ ભરપૂર હોય, પૂર્વજોથી મળેલો, ધર્મથી મેળવેલો, ખર્ચ સહન કરી શકે, અને ધર્મ વગેરે ગુણોથી વધતો જાય.

પિતૃપૈતામહો વશ્યઃ સંહતો દત્તવેતનઃ । વિખ્યાતપૌરુષો જન્યઃ કુશલઃ શકુનૈર્વૃતઃ ।। ૨૩૯.

જે વ્યક્તિ પૂર્વજોનું માન રાખે, એકતામાં રહે, યોગ્ય વેતન મેળવે, પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ હોય, સારા કુળમાં જન્મેલી, કુશળ અને શુભ સંકેતો સાથે હોય.

નાનાપ્રહરણોપેતો નાનાયુદ્ધવિશારદઃ । નાનાયોધસમાકીર્ણો નીરાજિતહયદ્વિપઃ ।। ૨૩૯.

જે અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ, વિવિધ યુદ્ધોમાં નિષ્ણાત, અનેક યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલ, અને ઘોડા-હાથીઓથી સન્માનિત હોય.

પ્રવાસાયાસદુઃખેષુ યુદ્ધેષુ ચ કૃતશ્રમઃ । અદ્વૈધક્ષત્રિયપયો દણ્ડો દણ્ડવતાં મતઃ ।। ૨૩૯.

પ્રવાસ અને યુદ્ધમાં કષ્ટ સહન કર્યા પછી, ક્ષત્રિયોને મળતી સજા ત્યારે યોગ્ય ગણાય છે જ્યારે તે નિષ્પક્ષ હોય.

યોગવિજ્ઞાનસત્ત્વાઢ્યં મહાપક્ષં પ્રિયમ્બદં । આયતિક્ષમમદ્વૈધં મિત્રં કુર્વીત સત્કુલ ।। ૨૩૯.

યોગજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ, મજબૂત મનવાળો, મોટો આધાર આપનાર, પ્રેમથી બોલનાર, ધીરજવાન, સ્થિર અને અડગ — એવો સારા કુળનો મિત્ર બનાવવો.

દૂરાદેવાભિગમનં સ્પષ્ટાર્થહૃદયાનુગા । વાક્‌ સત્કૃત્ય પ્રદાનઞ્ચ ત્રિવિધો મિત્રસઙ્ગ્રહઃ ।। ૨૩૯.

મિત્રતા ત્રણ રીતે થાય છે: દૂરથી મળવાથી, સ્પષ્ટ અર્થ અને દિલથી જોડાયેલી વાતચીતથી, અને સન્માનપૂર્વક આપવાથી.

ધર્મકામાર્થસંયોગો મિત્રાત્તુ ત્રિવિધં ફલં । ઔરસં તત્ર સન્નદ્ધં૧૬ તથા વંશક્રમાગતં ।। ૨૩૯.

મિત્રતામાંથી ત્રણ પ્રકારના ફળ મળે છે: ધર્મ, કામ અને અર્થ સંબંધિત; તેમાં સ્વાભાવિક, મજબૂત અને વંશપરંપરાગત બંધન આવે છે.

રક્ષઇતં વ્સસનેભ્યશ્ચ મિત્રં જ્ઞેયં ચતુર્વિધં । મિત્રે ગુણાઃ સત્યતાદ્યાઃ સમાનસુખદુઃખતા ।। ૨૩૯.

મિત્ર ચાર પ્રકારના હોય છે અને તે આપત્તિથી બચાવે છે, એ જાણવું જોઈએ. સારા મિત્રમાં સત્યવાદિતા અને સુખ-દુઃખમાં સમાન ભાગીદારી જેવા ગુણો હોય છે.

વક્ષ્યેઽનુજીવિનાં વૃત્તં સેવી સેવેત ભૂપતિં । દક્ષતા ભદ્રતા દાર્ઢ્ય ક્ષાન્તિઃ ક્લેશસહિષ્ણુતા ।। ૨૩૯.

હું આધારિત વ્યક્તિઓનું વર્તન કહું છું: સેવકએ રાજાને સેવા કરવી જોઈએ. કુશળતા, સારા સ્વભાવ, દૃઢતા, સહનશીલતા અને મુશ્કેલી સહન કરવાની ક્ષમતા જરૂરી છે.

સન્તોષઃ શીલભુત્સાહો મણ્ડયત્યનુજીવિનં । યથાકાલમુપાસીત રાજાનં સેવકો નયાત્ ।। ૨૩૯.

સંતોષ, સારા આચરણ અને ઉત્સાહ આધારિત વ્યક્તિને શોભાવે છે. સેવકએ યોગ્ય સમયે રાજાની સેવા નીતિ મુજબ કરવી જોઈએ.

પરસ્થાનગમં ક્રૌર્ય્યમૌદ્ધત્યં મત્સરન્ત્યજેત્ । વિગૃહ્ય કથનં ભૃત્યો ન કુર્ય્યાજ્ જ્યાયસા સહ ।। ૨૩૯.

સેવકએ બીજાની પાસે જવું, ક્રૂરતા, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા છોડવી જોઈએ. મોટા માણસ સાથે ઝઘડો કે વાદ-વિવાદ ન કરવો જોઈએ.

ગુહ્યં મર્મ્મ ચ મન્ત્રઞ્ચ ન ચ ભર્ત્તુઃ પ્રકાશયેત્ । રક્તાદ્ વૃત્તિં સમીહેત્ વિરક્તં સન્ત્યજેન્નૃપં ।। ૨૩૯.

સેવકએ રાજાના ગુપ્ત, નબળા અને સલાહના મુદ્દા બહાર ન પાડવા જોઈએ. જે રાજા તેને પ્રેમ કરે છે, તેની પાસે રોજગાર શોધવો અને જે ઉદાસીન છે, તેને છોડવો.

આજીવ્યઃ સર્વ્વસત્ત્વાનાં રાજા પર્જન્યવદ્ભવેત્ । આયદ્વારેષુ ચાપ્ત્યર્થં ધનં ચાદદતીતિ ચ ।। ૨૩૯.

રાજા બધા જીવનો પોષક, મેઘ જેવો હોવો જોઈએ. યોગ્ય માર્ગે ધન એકત્ર કરી, કાર્ય સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

કુર્ય્યાદુદ્યોગસમ્પન્નાનધ્યક્ષઆન્ સર્વકર્મ્મસુ । કૃષિર્વ્વણિક્પથો દુર્ગં સેતુઃ કુઞ્જરબન્ધનં ।। ૨૩૯.

રાજાએ દરેક કામ માટે મહેનતી અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી જોઈએ: ખેતી, વેપારના રસ્તા, કિલ્લા, પુલ અને હાથી બાંધવાની વ્યવસ્થા.

ખન્યાકરબલાદાનં શુન્યાનાં ચ નિવેશનં । અષ્ટવર્ગમિમં રાજા સાધુવૃત્તોઽનુપાલયેત્ ।। ૨૩૯.

ખાણો, કર વસૂલાત અને ખાલી પડેલા પ્રદેશોની વસાહત જેવી આઠ બાબતોનું સારા સ્વભાવવાળા રાજાએ યોગ્ય રીતે પાલન કરવું જોઈએ.

આમુક્તિકેભ્યશ્ચૌરેભ્યઃ પૌરેબ્યો રાજવલ્લભાત્ । પૃથિવીપતિલોભાચ્ચ ચપ્રજાનાં પઞ્ચધા ભયં ।। ૨૩૯.

છુપાયેલા ચોરો, લૂંટારૂઓ, નગરવાસીઓ, રાજાના પ્રિયજન અને રાજાની લાલચ—આ પાંચથી પ્રજાને ભય રહે છે.

અવેક્ષ્યૈતદ્ભ્યં કાલે આદદીત કરં નૃપઃ । અભ્યન્તરં શરીરં સ્વં વાહ્યં રાષ્ટ્રઞ્ચ રક્ષયેત્ ।। ૨૩૯.

રાજાએ યોગ્ય સમયે કર વસૂલવો જોઈએ અને પોતાનું શરીર, આંતરિક લોકો અને રાજ્યને બહારના ભયથી સુરક્ષિત રાખવું જોઈએ.

દડ્યાંસ્તુ દણ્ડયેદ્રાજા સ્વં રક્ષેચ્ચઃવિષાદિતઃ । સ્ત્રિયઃ પુત્રાંશ્ચ શત્રુભ્યો વિશ્વસેન્ન કદાચન ।। ૨૩૯.

રાજાએ દોષિતોને દંડ આપવો અને પોતાને ઝેરથી બચાવવો જોઈએ. સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને દુશ્મનો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો.

રામ ઉવાચ પ્રભાવોત્સાહશક્તિભ્‌યાં મન્ત્રશક્તિઃ પ્રશસ્યતે । પ્રભાવોત્સાહવાન્ કાવ્યો જિતો દેવપુરોધસા ।। ૨૪૧.

રામે કહ્યું: બળ અને ઉત્સાહ સાથે જોડાયેલી સલાહની શક્તિ પ્રશંસનીય છે. બળ અને ઉત્સાહ ધરાવતો કવિ દેવોના પુરોહિતને જીત્યો હતો.

મન્ત્રયેતેહ કાર્ય્યાણિ નાનાપ્તૈર્ન્નાબિપશ્ચિતા । અશક્યારમ્ભવૃત્તીનાં કુતઃ ક્લેશાદૃતે ફલં ।। ૨૪૧.

અહીં કામની ચર્ચા જ્ઞાની લોકો સાથે થાય છે, અજ્ઞાની સાથે નહીં. અશક્ય કાર્ય શરૂ કરનારા માટે પ્રયત્ન વિના ફળ કેવી રીતે મળે?

અવિજ્ઞાતસ્ય વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતસ્ય ચ નિશ્ચયઃ । અર્થદ્વૈધસ્ય સન્દેહચ્છેદનં શેષદર્શનં ।। ૨૪૧.

અજાણ્યાનું જ્ઞાન, જાણીતી વસ્તુમાં નિશ્ચય, વિવાદાસ્પદ બાબતમાં શંકાનું નિવારણ અને બાકી રહેલું સમજવું—આ બધું સલાહથી મળે છે.

સહાયાઃ સાધનોપાયા વિભાગો દેશકાલયોઃ । વિપત્તેશ્ચ પ્રતીકારઃ પઞઢ્ચાન્નો મન્ત્ર ઇષ્યતે ।। ૨૪૧.

મિત્રો, સાધન, સ્થાન અને સમય પ્રમાણે વિભાજન, અને આપત્તિમાં ઉપાય—આ પાંચ સલાહના મુખ્ય અંગ ગણાય છે.

મનઃપ્રસાદઃ શ્રદ્ધા ચ તથા કરણપાટવં । સહાયોત્થાનસમ્પચ્ચ કર્મ્મણાં સિદ્ધિલક્ષણં ।। ૨૪૧.

મનનો પ્રસન્નતા, શ્રદ્ધા, કામમાં કુશળતા, સાથીઓનો પ્રયાસ અને કાર્યમાં સફળતા—આ સિદ્ધિના લક્ષણો છે.