અગ્નિપુરાણમ્

વાગ્મી પ્રગલ્ભશ્ચક્ષુષ્માનુત્સાહી પ્રતિપત્તિમાન્ । સ્તમ્ભ્ચાપલહીનશ્ચ મૈત્રઃ ક્લેશસહઃ શુચિઃ ।। ૨૩૯.

વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, તિક્ષ્ણ દૃષ્ટિ ધરાવતો, ઉત્સાહી, સમજદાર, અડિયાળપણું અને ચંચળતા વિનાનો, મિત્રભાવથી ભરપૂર, મુશ્કેલી સહન કરી શકે અને શુદ્ધ—

સત્યસત્ત્વધૃતિસ્થૈર્ય્યપ્રબાવારોગ્યસંયુતઃ । કૃતશિલ્પશ્ચ૭ દક્ષશ્ચ પ્રજ્ઞાવાન્ ધારણાન્વિતઃ ।। ૨૩૯.

સત્ય, બળ, સ્થિરતા, ધીરજ, પ્રભાવ અને આરોગ્યથી યુક્ત; કળામાં પારંગત, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને એકાગ્રતા ધરાવતો—

દૃઢભક્તિરકર્ત્તા ચ વૈરાણાં સચિવો ભવેત્ । સ્મૃતિસ્તત્પરતાર્થેષુ ચિત્તજ્ઞો જ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।। ૨૩૯.૧૫ દૃઢતા મન્ત્રગુપ્તિશ્ચ મન્ત્રિસમ્પત્ પ્રકીર્ત્તિતા । ત્રય્યાં ચ દણ્ડનીત્યાં ચ કુશલઃ સ્યાત્ પુરોહિતઃ ।। ૨૩૯.

મંત્રીએ દ્રઢ ભક્તિ રાખવી અને શત્રુતા ઊભી ન કરવી જોઈએ; જે વિષયમાં મન લગાવવું, મનની સમજ હોય અને જ્ઞાનમાં નિશ્ચિતતા હોવી જોઈએ.

અથર્વ્વવેદવિહિતં કુર્ય્યાચ્છાન્તિકપૌષ્ટિકં । સાધુતૈષામમાત્યાનાં તદ્વિદ્યૈઃ સહ બુદ્ધિમાન્ ।। ૨૩૯.

અથર્વવેદમાં જણાવ્યા મુજબ શાંતિ અને સમૃદ્ધિના વિધિઓ કરવી જોઈએ, અને એવા જ્ઞાની તથા કુશળ મંત્રીઓ સાથે એ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ચક્ષુષ્મત્તાં ચ શિલ્પઞ્ચ પરીક્ષએત ગુણદ્વયં । સ્વજનેભ્યો વિજાનીયાત્ કુલં સ્થાનમવગ્રહં ।। ૨૩૯.

તેને દૃષ્ટિની તીવ્રતા અને કળાની કુશળતા જેવી ગુણો તપાસવી જોઈએ, અને પોતાના લોકોમાં કુટુંબ અને સ્થાન ઓળખવું જોઈએ.

પરિકર્મ્મ્સુ દક્ષઞ્ચ વિજ્ઞાનં ધારયિષ્ણુતાં । ગુણત્રયં પરીક્ષેત પ્રાગલ્ભ્યં પ્રીતિતાં તથા ।। ૨૩૯.

કોઈની ફરજમાં કુશળતા, જ્ઞાન, યાદ રાખવાની ક્ષમતા, ત્રણ ગુણો, હિંમત અને પ્રેમ — આ બધું ધ્યાનપૂર્વક તપાસવું જોઈએ.

કથાયોગેષુ બુદ્ધ્યેત વાગ્‌મિત્વં સત્યવાદિતાં । ઉત્સાહં ચ પ્રભાવં ચ તથા ક્લેશસહિષ્ણુતાં ।। ૨૩૯.

વાતચીતમાં વક્તૃત્વ, સાચું બોલવું, ઉત્સાહ, પ્રભાવ અને મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ ઓળખવી જોઈએ.

ધૃતિં ચૈવાનુરાગં ચ સ્થૈર્ય્યઞ્ચાપદિ લક્ષ્યેત્ । ભક્તિં મૈત્રીં ચ શૌચં ચ જાનીયાદ્વ્યવહારતઃ ।। ૨૩૯.

કોઈની ધીરજ અને લાગણી, મુશ્કેલીમાં સ્થિરતા, ભક્તિ, મિત્રતા અને પવિત્રતા — આ બધું વર્તનથી સમજવું જોઈએ.

સંવાસિભ્યો બલં સત્ત્વમારોગ્યં શીલમેવ ચ । અસ્તવ્ધતામચાપલ્યં વૈરાણાં ચાપ્યકાર્ત્તનં ।। ૨૩૯.

સાથે રહેતા લોકોમાંથી બળ, સ્વભાવ, આરોગ્ય, સારા આચરણ, અઢળકપણા અને અવિરામતા, દુશ્મનાવટ ન હોવી — આ બધું જાણી શકાય છે.

પ્રત્યક્ષતો વિજાનીયાદ ભદ્રતાં ક્ષુદ્રતામપિ । ફલાનુમેયાઃ સર્વત્ર પરોક્ષગુણવૃત્તયઃ ।। ૨૩૯.

સામે જોઈને ભલાઈ અને નીચતા બંને ઓળખવી જોઈએ; છુપાયેલા ગુણ અને વર્તન તો ફળ પરથી સમજવા.

શસ્યાકરવતી પુણ્યા ખનિદ્રવ્યસમન્વિતા । ગોહિતા ભૂરિસલિલા પુન્યૈર્જનપદૈર્યુતા ।। ૨૩૯.

જે જમીન ઉપજાઉ, પુણ્યવાળી, ખનિજોથી ભરપૂર, ગાયોને લાભદાયી, વધારે પાણીવાળી અને સારા લોકો સાથે જોડાયેલી હોય, એ વખાણપાત્ર છે.

રમ્યા સકુઞ્જરબલા વારિસ્થલપથાન્વિતા । અદેવમાતૃકા ચેતિ શસ્યતે ભૂરિભૂતયે ।। ૨૩૯.

જે જમીન મનોહર, હાથીઓથી મજબૂત, પાણી, રસ્તા અને નૌકાથી સુસજ્જ, અને બીજાની માલિકીથી મુક્ત હોય, એ મોટી સમૃદ્ધિ માટે યોગ્ય કહેવાય છે.

શૂદ્રકારુવણિક્‌પ્રાયો મહારમ્ભઃ કૃષીબલઃ । સાનુરાગો રિપુદ્વેષી પીડ઼ાસહકરઃ પૃથુઃ ।। ૨૩૯.

જ્યાં શ્રમિકો, કારગરો અને વેપારીઓ વધારે હોય, મોટી ઉદ્યોગશક્તિ અને ખેતીની તાકાત હોય, લાગણી, દુશ્મનો પ્રત્યે દ્વેષ, મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ અને ભરપૂરતા હોય.

નાનાદેશ્યૈઃ સમાકીર્ણો ધાર્મ્મિકઃ પશુમાન્ બલી । ઈદૃક્‌જનપદઃ શસ્તોઽમૂર્ખવ્યસનિનાયકઃ।। ૨૩૯.

જે પ્રદેશમાં અનેક દેશોના લોકો વસે, ધર્મપ્રિય, પશુઓથી સમૃદ્ધ અને બળવાન હોય — એવો દેશ વખાણપાત્ર છે, જો તેનો નેતા neither મૂર્ખ હોય કે દુર્વ્યસની.

પૃથુસીમં મહાખાતમુચ્ચપ્રાકારતોરણં । પુરં સમાવસેચ્છૈલસરિન્મરુવનાશ્રયં ।। ૨૩૯.

વિસ્તૃત સીમાવાળી, ઊંડા ખાડા, ઊંચા કિલ્લા અને દરવાજા ધરાવતી, અને પર્વતો, નદીઓ અને જંગલની નજીક વસાવેલી નગર વસાવવી જોઈએ.

જલવદ્ધાન્યધનવદ્‌દુર્ગં કાલસહં મહત્ । ઔદકં પાર્વતં વાર્ક્ષમૈરિણં ધન્વિનં ચ ષટ્ ।। ૨૩૯.

કિલ્લો એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં પાણી, અનાજ અને ધન હોય, સમયની કસોટી સહન કરી શકે, અને તે છ પ્રકારનો હોય: જળવાળો, પર્વતીય, વનવાળો, રેતાળ, કાદવવાળો અને જંગલવાળો.

ઈપ્સિતદ્રવ્યસમ્પૂર્ણઃ પિતૃપૈતામ્હોચિતઃ । ધર્માર્જિતો વ્યયસહઃ કોષો ધર્માદિવૃદ્ધયે ।। ૨૩૯.

ધનભંડાર એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં ઇચ્છિત સંપત્તિ ભરપૂર હોય, પૂર્વજોથી મળેલો, ધર્મથી મેળવેલો, ખર્ચ સહન કરી શકે, અને ધર્મ વગેરે ગુણોથી વધતો જાય.

પિતૃપૈતામહો વશ્યઃ સંહતો દત્તવેતનઃ । વિખ્યાતપૌરુષો જન્યઃ કુશલઃ શકુનૈર્વૃતઃ ।। ૨૩૯.

જે વ્યક્તિ પૂર્વજોનું માન રાખે, એકતામાં રહે, યોગ્ય વેતન મેળવે, પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ હોય, સારા કુળમાં જન્મેલી, કુશળ અને શુભ સંકેતો સાથે હોય.

નાનાપ્રહરણોપેતો નાનાયુદ્ધવિશારદઃ । નાનાયોધસમાકીર્ણો નીરાજિતહયદ્વિપઃ ।। ૨૩૯.

જે અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ, વિવિધ યુદ્ધોમાં નિષ્ણાત, અનેક યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલ, અને ઘોડા-હાથીઓથી સન્માનિત હોય.

પ્રવાસાયાસદુઃખેષુ યુદ્ધેષુ ચ કૃતશ્રમઃ । અદ્વૈધક્ષત્રિયપયો દણ્ડો દણ્ડવતાં મતઃ ।। ૨૩૯.

પ્રવાસ અને યુદ્ધમાં કષ્ટ સહન કર્યા પછી, ક્ષત્રિયોને મળતી સજા ત્યારે યોગ્ય ગણાય છે જ્યારે તે નિષ્પક્ષ હોય.

યોગવિજ્ઞાનસત્ત્વાઢ્યં મહાપક્ષં પ્રિયમ્બદં । આયતિક્ષમમદ્વૈધં મિત્રં કુર્વીત સત્કુલ ।। ૨૩૯.

યોગજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ, મજબૂત મનવાળો, મોટો આધાર આપનાર, પ્રેમથી બોલનાર, ધીરજવાન, સ્થિર અને અડગ — એવો સારા કુળનો મિત્ર બનાવવો.

દૂરાદેવાભિગમનં સ્પષ્ટાર્થહૃદયાનુગા । વાક્‌ સત્કૃત્ય પ્રદાનઞ્ચ ત્રિવિધો મિત્રસઙ્ગ્રહઃ ।। ૨૩૯.

મિત્રતા ત્રણ રીતે થાય છે: દૂરથી મળવાથી, સ્પષ્ટ અર્થ અને દિલથી જોડાયેલી વાતચીતથી, અને સન્માનપૂર્વક આપવાથી.

ધર્મકામાર્થસંયોગો મિત્રાત્તુ ત્રિવિધં ફલં । ઔરસં તત્ર સન્નદ્ધં૧૬ તથા વંશક્રમાગતં ।। ૨૩૯.

મિત્રતામાંથી ત્રણ પ્રકારના ફળ મળે છે: ધર્મ, કામ અને અર્થ સંબંધિત; તેમાં સ્વાભાવિક, મજબૂત અને વંશપરંપરાગત બંધન આવે છે.

રક્ષઇતં વ્સસનેભ્યશ્ચ મિત્રં જ્ઞેયં ચતુર્વિધં । મિત્રે ગુણાઃ સત્યતાદ્યાઃ સમાનસુખદુઃખતા ।। ૨૩૯.

મિત્ર ચાર પ્રકારના હોય છે અને તે આપત્તિથી બચાવે છે, એ જાણવું જોઈએ. સારા મિત્રમાં સત્યવાદિતા અને સુખ-દુઃખમાં સમાન ભાગીદારી જેવા ગુણો હોય છે.

વક્ષ્યેઽનુજીવિનાં વૃત્તં સેવી સેવેત ભૂપતિં । દક્ષતા ભદ્રતા દાર્ઢ્ય ક્ષાન્તિઃ ક્લેશસહિષ્ણુતા ।। ૨૩૯.

હું આધારિત વ્યક્તિઓનું વર્તન કહું છું: સેવકએ રાજાને સેવા કરવી જોઈએ. કુશળતા, સારા સ્વભાવ, દૃઢતા, સહનશીલતા અને મુશ્કેલી સહન કરવાની ક્ષમતા જરૂરી છે.

સન્તોષઃ શીલભુત્સાહો મણ્ડયત્યનુજીવિનં । યથાકાલમુપાસીત રાજાનં સેવકો નયાત્ ।। ૨૩૯.

સંતોષ, સારા આચરણ અને ઉત્સાહ આધારિત વ્યક્તિને શોભાવે છે. સેવકએ યોગ્ય સમયે રાજાની સેવા નીતિ મુજબ કરવી જોઈએ.

પરસ્થાનગમં ક્રૌર્ય્યમૌદ્ધત્યં મત્સરન્ત્યજેત્ । વિગૃહ્ય કથનં ભૃત્યો ન કુર્ય્યાજ્ જ્યાયસા સહ ।। ૨૩૯.

સેવકએ બીજાની પાસે જવું, ક્રૂરતા, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા છોડવી જોઈએ. મોટા માણસ સાથે ઝઘડો કે વાદ-વિવાદ ન કરવો જોઈએ.

ગુહ્યં મર્મ્મ ચ મન્ત્રઞ્ચ ન ચ ભર્ત્તુઃ પ્રકાશયેત્ । રક્તાદ્ વૃત્તિં સમીહેત્ વિરક્તં સન્ત્યજેન્નૃપં ।। ૨૩૯.

સેવકએ રાજાના ગુપ્ત, નબળા અને સલાહના મુદ્દા બહાર ન પાડવા જોઈએ. જે રાજા તેને પ્રેમ કરે છે, તેની પાસે રોજગાર શોધવો અને જે ઉદાસીન છે, તેને છોડવો.

આજીવ્યઃ સર્વ્વસત્ત્વાનાં રાજા પર્જન્યવદ્ભવેત્ । આયદ્વારેષુ ચાપ્ત્યર્થં ધનં ચાદદતીતિ ચ ।। ૨૩૯.

રાજા બધા જીવનો પોષક, મેઘ જેવો હોવો જોઈએ. યોગ્ય માર્ગે ધન એકત્ર કરી, કાર્ય સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.