અગ્નિપુરાણમ્

અવિસંવાદિતા સત્યં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા । દૈવસમ્પન્નતા બુદ્ધિરક્ષુદ્રપરિવારતા ।। ૨૩૯.

સત્યવાદિતા, વિશ્વાસપાત્રતા, વડીલોની સેવા, કૃતજ્ઞતા, શુભ ભાગ્ય, બુદ્ધિ અને નિકૃષ્ટ સંગથી દૂર રહેવું—

દીર્ઘદર્શિત્વમુત્સાહઃ શુચિતા સ્થૂલલક્ષિતા ।। ૨૩૯.

દૂરદ્રષ્ટિ, ઉત્સાહ, પવિત્રતા અને મહત્વના મુદ્દાઓને ઓળખવાની ક્ષમતા—

વિનીતત્વં ધાર્મિકતા સાધોશ્ચ નૃપતેર્ગુણાઃ । પ્રખ્યાતવંશમક્રૂરં લોકસઙ્‌ગ્રાહિણં શુચિં ।। ૨૩૯.

વિનમ્રતા, ધર્મનિષ્ઠા અને સારા રાજાના ગુણો: પ્રસિદ્ધ વંશ, સૌમ્યતા, લોકોમાં એકતા લાવવાની ક્ષમતા અને પવિત્રતા—

કુર્વ્વીતાત્મહિતાકાઙ્ક્ષી પરિચારં મહીપતિઃ । વાગ્મી પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાનુદગ્રો બલવાન્ વશી ।। ૨૩૯.

રાજાએ પોતાના હિત માટે એવા સેવકો રાખવા જોઈએ કે જે વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, સ્મૃતિશક્તિ ધરાવતા, અહંકાર વિના, બળવાન અને આત્મસંયમી હોય—

નેતા દણ્ડસ્ય નિપુણઃ કૃતશિલ્પપરિગ્રહઃ । પરાભિયોગપ્રસહઃ સર્વદુષ્ટપ્રતિક્રિયા ।। ૨૩૯.

દંડ આપવામાં કુશળ, કળાઓ અને સંપત્તિ મેળવવામાં નિપુણ, દુશ્મનના હુમલાનો સામનો કરી શકે અને બધા દુષ્ટો સામે પગલાં લઈ શકે એવો નેતા—

પરવૃત્તાન્વવેક્ષી ચ સન્ધિવિગ્રહતત્તવવિત્ । ગૂઢમન્ત્રપ્રચારજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્ ।। ૨૩૯.

બીજાના વર્તન પર નજર રાખે, સંધી અને વિગ્રહના તત્ત્વ જાણે, ગુપ્ત સલાહમાં નિષ્ણાત અને સ્થાન-સમયની સમજ ધરાવે—

આદાતા સમ્યગર્થાનાં વિનિયોક્તા ચ પાત્રવિત્ । ક્રોધલોભભયદ્રોહદમ્ભચાપલવર્જ્જિતઃ ।। ૨૩૯.

સંપત્તિ યોગ્ય રીતે એકત્ર કરે, યોગ્ય લોકોને વહેંચે, ક્રોધ, લોભ, ભય, દ્રોહ, કપટ અને ચંચળતા થી મુક્ત હોય—

પરોપતાપપૈશૂન્યમાત્સર્યેર્ષાનૃતાતિગઃ । વૃદ્ધોપદેશસમ્પન્નઃ શક્તો મધુરદર્શનઃ ।। ૨૩૯.

બીજાને નુકસાન ન પહોંચાડે, ખાલીપો, ઈર્ષ્યા, અસત્ય અને અતિક્રમણથી દૂર રહે; વડીલોની સલાહથી યુક્ત, સક્ષમ અને સૌમ્ય દેખાવ ધરાવે—

ગુણાનુરાગસ્થિતિમાનાત્મસમ્પદ્‌ગુણા સ્મૃતાઃ । સુલીનાઃ શુચયઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તોઽનુરાગિણઃ ।। ૨૩૯.

ગુણોમાં પ્રીતિથી સ્થિર, પોતાની કમાયેલી ગુણવત્તા ધરાવે; સૌમ્ય, શુદ્ધ, બહાદુર, વિદ્વાન અને પ્રેમાળ—

દણ્ડનીતેઃ પ્રયોક્તારઃ સચિવાઃ સ્યુર્મ્મહીપતેઃ । સુવિગ્રહો જાનપદઃ કુલશીલકલાન્વિતઃ ।। ૨૩૯.

દંડની વ્યવસ્થા કરનારા રાજાના મંત્રી હોય છે; પ્રજાએ પણ કુટુંબ, સ્વભાવ અને કળામાં સમૃદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત હોવી જોઈએ—

વાગ્મી પ્રગલ્ભશ્ચક્ષુષ્માનુત્સાહી પ્રતિપત્તિમાન્ । સ્તમ્ભ્ચાપલહીનશ્ચ મૈત્રઃ ક્લેશસહઃ શુચિઃ ।। ૨૩૯.

વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, તિક્ષ્ણ દૃષ્ટિ ધરાવતો, ઉત્સાહી, સમજદાર, અડિયાળપણું અને ચંચળતા વિનાનો, મિત્રભાવથી ભરપૂર, મુશ્કેલી સહન કરી શકે અને શુદ્ધ—

સત્યસત્ત્વધૃતિસ્થૈર્ય્યપ્રબાવારોગ્યસંયુતઃ । કૃતશિલ્પશ્ચ૭ દક્ષશ્ચ પ્રજ્ઞાવાન્ ધારણાન્વિતઃ ।। ૨૩૯.

સત્ય, બળ, સ્થિરતા, ધીરજ, પ્રભાવ અને આરોગ્યથી યુક્ત; કળામાં પારંગત, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને એકાગ્રતા ધરાવતો—

દૃઢભક્તિરકર્ત્તા ચ વૈરાણાં સચિવો ભવેત્ । સ્મૃતિસ્તત્પરતાર્થેષુ ચિત્તજ્ઞો જ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।। ૨૩૯.૧૫ દૃઢતા મન્ત્રગુપ્તિશ્ચ મન્ત્રિસમ્પત્ પ્રકીર્ત્તિતા । ત્રય્યાં ચ દણ્ડનીત્યાં ચ કુશલઃ સ્યાત્ પુરોહિતઃ ।। ૨૩૯.

મંત્રીએ દ્રઢ ભક્તિ રાખવી અને શત્રુતા ઊભી ન કરવી જોઈએ; જે વિષયમાં મન લગાવવું, મનની સમજ હોય અને જ્ઞાનમાં નિશ્ચિતતા હોવી જોઈએ.

અથર્વ્વવેદવિહિતં કુર્ય્યાચ્છાન્તિકપૌષ્ટિકં । સાધુતૈષામમાત્યાનાં તદ્વિદ્યૈઃ સહ બુદ્ધિમાન્ ।। ૨૩૯.

અથર્વવેદમાં જણાવ્યા મુજબ શાંતિ અને સમૃદ્ધિના વિધિઓ કરવી જોઈએ, અને એવા જ્ઞાની તથા કુશળ મંત્રીઓ સાથે એ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ચક્ષુષ્મત્તાં ચ શિલ્પઞ્ચ પરીક્ષએત ગુણદ્વયં । સ્વજનેભ્યો વિજાનીયાત્ કુલં સ્થાનમવગ્રહં ।। ૨૩૯.

તેને દૃષ્ટિની તીવ્રતા અને કળાની કુશળતા જેવી ગુણો તપાસવી જોઈએ, અને પોતાના લોકોમાં કુટુંબ અને સ્થાન ઓળખવું જોઈએ.

પરિકર્મ્મ્સુ દક્ષઞ્ચ વિજ્ઞાનં ધારયિષ્ણુતાં । ગુણત્રયં પરીક્ષેત પ્રાગલ્ભ્યં પ્રીતિતાં તથા ।। ૨૩૯.

કોઈની ફરજમાં કુશળતા, જ્ઞાન, યાદ રાખવાની ક્ષમતા, ત્રણ ગુણો, હિંમત અને પ્રેમ — આ બધું ધ્યાનપૂર્વક તપાસવું જોઈએ.

કથાયોગેષુ બુદ્ધ્યેત વાગ્‌મિત્વં સત્યવાદિતાં । ઉત્સાહં ચ પ્રભાવં ચ તથા ક્લેશસહિષ્ણુતાં ।। ૨૩૯.

વાતચીતમાં વક્તૃત્વ, સાચું બોલવું, ઉત્સાહ, પ્રભાવ અને મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ ઓળખવી જોઈએ.

ધૃતિં ચૈવાનુરાગં ચ સ્થૈર્ય્યઞ્ચાપદિ લક્ષ્યેત્ । ભક્તિં મૈત્રીં ચ શૌચં ચ જાનીયાદ્વ્યવહારતઃ ।। ૨૩૯.

કોઈની ધીરજ અને લાગણી, મુશ્કેલીમાં સ્થિરતા, ભક્તિ, મિત્રતા અને પવિત્રતા — આ બધું વર્તનથી સમજવું જોઈએ.

સંવાસિભ્યો બલં સત્ત્વમારોગ્યં શીલમેવ ચ । અસ્તવ્ધતામચાપલ્યં વૈરાણાં ચાપ્યકાર્ત્તનં ।। ૨૩૯.

સાથે રહેતા લોકોમાંથી બળ, સ્વભાવ, આરોગ્ય, સારા આચરણ, અઢળકપણા અને અવિરામતા, દુશ્મનાવટ ન હોવી — આ બધું જાણી શકાય છે.

પ્રત્યક્ષતો વિજાનીયાદ ભદ્રતાં ક્ષુદ્રતામપિ । ફલાનુમેયાઃ સર્વત્ર પરોક્ષગુણવૃત્તયઃ ।। ૨૩૯.

સામે જોઈને ભલાઈ અને નીચતા બંને ઓળખવી જોઈએ; છુપાયેલા ગુણ અને વર્તન તો ફળ પરથી સમજવા.

શસ્યાકરવતી પુણ્યા ખનિદ્રવ્યસમન્વિતા । ગોહિતા ભૂરિસલિલા પુન્યૈર્જનપદૈર્યુતા ।। ૨૩૯.

જે જમીન ઉપજાઉ, પુણ્યવાળી, ખનિજોથી ભરપૂર, ગાયોને લાભદાયી, વધારે પાણીવાળી અને સારા લોકો સાથે જોડાયેલી હોય, એ વખાણપાત્ર છે.

રમ્યા સકુઞ્જરબલા વારિસ્થલપથાન્વિતા । અદેવમાતૃકા ચેતિ શસ્યતે ભૂરિભૂતયે ।। ૨૩૯.

જે જમીન મનોહર, હાથીઓથી મજબૂત, પાણી, રસ્તા અને નૌકાથી સુસજ્જ, અને બીજાની માલિકીથી મુક્ત હોય, એ મોટી સમૃદ્ધિ માટે યોગ્ય કહેવાય છે.

શૂદ્રકારુવણિક્‌પ્રાયો મહારમ્ભઃ કૃષીબલઃ । સાનુરાગો રિપુદ્વેષી પીડ઼ાસહકરઃ પૃથુઃ ।। ૨૩૯.

જ્યાં શ્રમિકો, કારગરો અને વેપારીઓ વધારે હોય, મોટી ઉદ્યોગશક્તિ અને ખેતીની તાકાત હોય, લાગણી, દુશ્મનો પ્રત્યે દ્વેષ, મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ અને ભરપૂરતા હોય.

નાનાદેશ્યૈઃ સમાકીર્ણો ધાર્મ્મિકઃ પશુમાન્ બલી । ઈદૃક્‌જનપદઃ શસ્તોઽમૂર્ખવ્યસનિનાયકઃ।। ૨૩૯.

જે પ્રદેશમાં અનેક દેશોના લોકો વસે, ધર્મપ્રિય, પશુઓથી સમૃદ્ધ અને બળવાન હોય — એવો દેશ વખાણપાત્ર છે, જો તેનો નેતા neither મૂર્ખ હોય કે દુર્વ્યસની.

પૃથુસીમં મહાખાતમુચ્ચપ્રાકારતોરણં । પુરં સમાવસેચ્છૈલસરિન્મરુવનાશ્રયં ।। ૨૩૯.

વિસ્તૃત સીમાવાળી, ઊંડા ખાડા, ઊંચા કિલ્લા અને દરવાજા ધરાવતી, અને પર્વતો, નદીઓ અને જંગલની નજીક વસાવેલી નગર વસાવવી જોઈએ.

જલવદ્ધાન્યધનવદ્‌દુર્ગં કાલસહં મહત્ । ઔદકં પાર્વતં વાર્ક્ષમૈરિણં ધન્વિનં ચ ષટ્ ।। ૨૩૯.

કિલ્લો એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં પાણી, અનાજ અને ધન હોય, સમયની કસોટી સહન કરી શકે, અને તે છ પ્રકારનો હોય: જળવાળો, પર્વતીય, વનવાળો, રેતાળ, કાદવવાળો અને જંગલવાળો.

ઈપ્સિતદ્રવ્યસમ્પૂર્ણઃ પિતૃપૈતામ્હોચિતઃ । ધર્માર્જિતો વ્યયસહઃ કોષો ધર્માદિવૃદ્ધયે ।। ૨૩૯.

ધનભંડાર એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં ઇચ્છિત સંપત્તિ ભરપૂર હોય, પૂર્વજોથી મળેલો, ધર્મથી મેળવેલો, ખર્ચ સહન કરી શકે, અને ધર્મ વગેરે ગુણોથી વધતો જાય.

પિતૃપૈતામહો વશ્યઃ સંહતો દત્તવેતનઃ । વિખ્યાતપૌરુષો જન્યઃ કુશલઃ શકુનૈર્વૃતઃ ।। ૨૩૯.

જે વ્યક્તિ પૂર્વજોનું માન રાખે, એકતામાં રહે, યોગ્ય વેતન મેળવે, પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ હોય, સારા કુળમાં જન્મેલી, કુશળ અને શુભ સંકેતો સાથે હોય.

નાનાપ્રહરણોપેતો નાનાયુદ્ધવિશારદઃ । નાનાયોધસમાકીર્ણો નીરાજિતહયદ્વિપઃ ।। ૨૩૯.

જે અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ, વિવિધ યુદ્ધોમાં નિષ્ણાત, અનેક યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલ, અને ઘોડા-હાથીઓથી સન્માનિત હોય.