અગ્નિપુરાણમ્

તતઃ સાધુતરઃ કાર્યો દુર્જનાય શિવાથિંના । પ્રિયમેવાભિઘાતવ્યં સત્સુ નિત્યં દ્વિષત્સુ ચ ।। ૨૩૮.

તેથી દુર્જનો પ્રત્યે પણ વધુ સારા થવું જોઈએ, શુભ ભાવથી વર્તવું; સારા અને દુશ્મન બંને પ્રત્યે હંમેશા પ્રેમથી વર્તવું જોઈએ.

દેવાસ્તે પ્રિયવક્તારઃ પશવઃ ક્રૂરવાદિનઃ । શુચિરાસ્તિક્યપૂતાત્મા પૂજયેદ્દેવતાઃ સદા ।। ૨૩૮.

મીઠું બોલનારા દેવતા સમાન છે; કઠોર બોલનારા પશુ સમાન છે. જેનું મન પવિત્ર અને શ્રદ્ધાળુ છે, તેને હંમેશા દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

દેવતાવદ્ ગુરુજનમાત્મવચ્ચ સુહૃજ્જનં । પ્રણિપાતેન હિ ગુરું સતોઽમૃષાનુચેષ્ટિતૈઃ ।। ૨૩૮.

દેવતાઓ, ગુરુઓ અને મિત્રોનું પોતાનાં જેવું જ સન્માન કરવું; ગુરુને શ્રદ્ધાથી અને ખોટા વર્તન વિના વંદન કરવું જોઈએ.

કુર્વ્વીતાભિમુખાન્ ભૃત્યૈર્દ્દવાન્ સુકૃતકર્મ્મણા । મદ્‌ભાવેન હરેન્મિત્રં સમ્ભ્રમેણ ચ બાન્ધવાન્ ।। ૨૩૮.

ભૃત્યોના સારા કામ માટે તેમને પ્રેમથી મળવું, મિત્રો સાથે સ્નેહથી વર્તવું અને સંબંધીઓ સાથે માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.

સ્ત્રીભૃત્યાન્ પ્રેમ્દાનાભ્યાં દાક્ષિણ્યેનેતરં જનં । અનિન્દા પરકૃત્યેષુ સ્વધર્મ્મપરિપાલનં ।। ૨૩૮.

સ્ત્રીઓ અને ભૃત્યો પ્રત્યે પ્રેમ અને દાન બતાવવું, બીજાઓ સાથે સૌજન્ય રાખવું; બીજાના કામની ટીકા ન કરવી અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવું.

કૃપણેષુ દયાલુત્વં સર્વત્ર મધુરા ગિરઃ । પ્રાણૈરપ્યપકારિત્વં મિત્રાયાવ્યભિચારિણે ।। ૨૩૮.

દુઃખી લોકો પ્રત્યે દયાળુ રહેવું, સૌ સાથે મીઠું બોલવું અને મિત્ર માટે—even પોતાના પ્રાણ જાય તો પણ—અટૂટ વિશ્વાસ રાખવો.

ગૃહાગતે પરિષ્વઙ્ગઃ સક્ત્યા દાનં સહિષ્ણુતા । સ્વસમૃદ્ધિષ્વનુત્સેકઃ પરરવૃદ્ધિષ્વમત્સરઃ ।। ૨૩૮.

મહેમાન આવે ત્યારે તેમને ભેટ આપવી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું, સહનશીલ રહેવું; પોતાની સમૃદ્ધિમાં અહંકાર ન રાખવો અને બીજાની સફળતા જોઈને ઈર્ષ્યા ન કરવી.

અપરોપતાપિ વચનં મૌનવ્રતચરિષ્ણુતા । બન્ધુભિર્બદ્ધસંયોગઃ સ્વજને ચતુરશ્રતા ।। ૨૩૮.

પ્રત્યક્ષ વિરોધ ન હોય ત્યારે પણ, મૌનવ્રત પાળવું, સંબંધીઓ સાથે જોડાણ, અને પોતાના લોકોમાં ચતુરાઈ રાખવી—આ બધું મહત્વનું છે.

રામ ઉવાચ સ્વામ્યમાત્યઞ્ચ રાષ્ટ્રઞ્ચ દુર્ગં કોષો બલં સુહૃતં । પરસ્પરોપકારીદં સપ્તાઙ્ગં રાકજ્યમુચ્ય્તે ।। ૨૩૯.

રામે કહ્યું: રાજાનું સાત અંગ છે—માલિક, મંત્રી, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેનાદળ અને મિત્ર. આ બધા પરસ્પર મદદરૂપ બને છે.

રાજ્યાઙ્ગાનાં વરં રાષ્ટ્રં સાધનં પાલયેત્ સદા । કુલં શીલં વયઃ સત્ત્વં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા ।। ૨૩૯.

રાજાના અંગોમાં દેશ શ્રેષ્ઠ છે; તેને હંમેશા યોગ્ય સાધનોથી જાળવવો જોઈએ. કુટુંબ, સ્વભાવ, ઉંમર, બળ, દયાળુપણું અને ઝડપથી કામ કરવું—

અવિસંવાદિતા સત્યં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા । દૈવસમ્પન્નતા બુદ્ધિરક્ષુદ્રપરિવારતા ।। ૨૩૯.

સત્યવાદિતા, વિશ્વાસપાત્રતા, વડીલોની સેવા, કૃતજ્ઞતા, શુભ ભાગ્ય, બુદ્ધિ અને નિકૃષ્ટ સંગથી દૂર રહેવું—

દીર્ઘદર્શિત્વમુત્સાહઃ શુચિતા સ્થૂલલક્ષિતા ।। ૨૩૯.

દૂરદ્રષ્ટિ, ઉત્સાહ, પવિત્રતા અને મહત્વના મુદ્દાઓને ઓળખવાની ક્ષમતા—

વિનીતત્વં ધાર્મિકતા સાધોશ્ચ નૃપતેર્ગુણાઃ । પ્રખ્યાતવંશમક્રૂરં લોકસઙ્‌ગ્રાહિણં શુચિં ।। ૨૩૯.

વિનમ્રતા, ધર્મનિષ્ઠા અને સારા રાજાના ગુણો: પ્રસિદ્ધ વંશ, સૌમ્યતા, લોકોમાં એકતા લાવવાની ક્ષમતા અને પવિત્રતા—

કુર્વ્વીતાત્મહિતાકાઙ્ક્ષી પરિચારં મહીપતિઃ । વાગ્મી પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાનુદગ્રો બલવાન્ વશી ।। ૨૩૯.

રાજાએ પોતાના હિત માટે એવા સેવકો રાખવા જોઈએ કે જે વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, સ્મૃતિશક્તિ ધરાવતા, અહંકાર વિના, બળવાન અને આત્મસંયમી હોય—

નેતા દણ્ડસ્ય નિપુણઃ કૃતશિલ્પપરિગ્રહઃ । પરાભિયોગપ્રસહઃ સર્વદુષ્ટપ્રતિક્રિયા ।। ૨૩૯.

દંડ આપવામાં કુશળ, કળાઓ અને સંપત્તિ મેળવવામાં નિપુણ, દુશ્મનના હુમલાનો સામનો કરી શકે અને બધા દુષ્ટો સામે પગલાં લઈ શકે એવો નેતા—

પરવૃત્તાન્વવેક્ષી ચ સન્ધિવિગ્રહતત્તવવિત્ । ગૂઢમન્ત્રપ્રચારજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્ ।। ૨૩૯.

બીજાના વર્તન પર નજર રાખે, સંધી અને વિગ્રહના તત્ત્વ જાણે, ગુપ્ત સલાહમાં નિષ્ણાત અને સ્થાન-સમયની સમજ ધરાવે—

આદાતા સમ્યગર્થાનાં વિનિયોક્તા ચ પાત્રવિત્ । ક્રોધલોભભયદ્રોહદમ્ભચાપલવર્જ્જિતઃ ।। ૨૩૯.

સંપત્તિ યોગ્ય રીતે એકત્ર કરે, યોગ્ય લોકોને વહેંચે, ક્રોધ, લોભ, ભય, દ્રોહ, કપટ અને ચંચળતા થી મુક્ત હોય—

પરોપતાપપૈશૂન્યમાત્સર્યેર્ષાનૃતાતિગઃ । વૃદ્ધોપદેશસમ્પન્નઃ શક્તો મધુરદર્શનઃ ।। ૨૩૯.

બીજાને નુકસાન ન પહોંચાડે, ખાલીપો, ઈર્ષ્યા, અસત્ય અને અતિક્રમણથી દૂર રહે; વડીલોની સલાહથી યુક્ત, સક્ષમ અને સૌમ્ય દેખાવ ધરાવે—

ગુણાનુરાગસ્થિતિમાનાત્મસમ્પદ્‌ગુણા સ્મૃતાઃ । સુલીનાઃ શુચયઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તોઽનુરાગિણઃ ।। ૨૩૯.

ગુણોમાં પ્રીતિથી સ્થિર, પોતાની કમાયેલી ગુણવત્તા ધરાવે; સૌમ્ય, શુદ્ધ, બહાદુર, વિદ્વાન અને પ્રેમાળ—

દણ્ડનીતેઃ પ્રયોક્તારઃ સચિવાઃ સ્યુર્મ્મહીપતેઃ । સુવિગ્રહો જાનપદઃ કુલશીલકલાન્વિતઃ ।। ૨૩૯.

દંડની વ્યવસ્થા કરનારા રાજાના મંત્રી હોય છે; પ્રજાએ પણ કુટુંબ, સ્વભાવ અને કળામાં સમૃદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત હોવી જોઈએ—

વાગ્મી પ્રગલ્ભશ્ચક્ષુષ્માનુત્સાહી પ્રતિપત્તિમાન્ । સ્તમ્ભ્ચાપલહીનશ્ચ મૈત્રઃ ક્લેશસહઃ શુચિઃ ।। ૨૩૯.

વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, તિક્ષ્ણ દૃષ્ટિ ધરાવતો, ઉત્સાહી, સમજદાર, અડિયાળપણું અને ચંચળતા વિનાનો, મિત્રભાવથી ભરપૂર, મુશ્કેલી સહન કરી શકે અને શુદ્ધ—

સત્યસત્ત્વધૃતિસ્થૈર્ય્યપ્રબાવારોગ્યસંયુતઃ । કૃતશિલ્પશ્ચ૭ દક્ષશ્ચ પ્રજ્ઞાવાન્ ધારણાન્વિતઃ ।। ૨૩૯.

સત્ય, બળ, સ્થિરતા, ધીરજ, પ્રભાવ અને આરોગ્યથી યુક્ત; કળામાં પારંગત, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને એકાગ્રતા ધરાવતો—

દૃઢભક્તિરકર્ત્તા ચ વૈરાણાં સચિવો ભવેત્ । સ્મૃતિસ્તત્પરતાર્થેષુ ચિત્તજ્ઞો જ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।। ૨૩૯.૧૫ દૃઢતા મન્ત્રગુપ્તિશ્ચ મન્ત્રિસમ્પત્ પ્રકીર્ત્તિતા । ત્રય્યાં ચ દણ્ડનીત્યાં ચ કુશલઃ સ્યાત્ પુરોહિતઃ ।। ૨૩૯.

મંત્રીએ દ્રઢ ભક્તિ રાખવી અને શત્રુતા ઊભી ન કરવી જોઈએ; જે વિષયમાં મન લગાવવું, મનની સમજ હોય અને જ્ઞાનમાં નિશ્ચિતતા હોવી જોઈએ.

અથર્વ્વવેદવિહિતં કુર્ય્યાચ્છાન્તિકપૌષ્ટિકં । સાધુતૈષામમાત્યાનાં તદ્વિદ્યૈઃ સહ બુદ્ધિમાન્ ।। ૨૩૯.

અથર્વવેદમાં જણાવ્યા મુજબ શાંતિ અને સમૃદ્ધિના વિધિઓ કરવી જોઈએ, અને એવા જ્ઞાની તથા કુશળ મંત્રીઓ સાથે એ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ચક્ષુષ્મત્તાં ચ શિલ્પઞ્ચ પરીક્ષએત ગુણદ્વયં । સ્વજનેભ્યો વિજાનીયાત્ કુલં સ્થાનમવગ્રહં ।। ૨૩૯.

તેને દૃષ્ટિની તીવ્રતા અને કળાની કુશળતા જેવી ગુણો તપાસવી જોઈએ, અને પોતાના લોકોમાં કુટુંબ અને સ્થાન ઓળખવું જોઈએ.

પરિકર્મ્મ્સુ દક્ષઞ્ચ વિજ્ઞાનં ધારયિષ્ણુતાં । ગુણત્રયં પરીક્ષેત પ્રાગલ્ભ્યં પ્રીતિતાં તથા ।। ૨૩૯.

કોઈની ફરજમાં કુશળતા, જ્ઞાન, યાદ રાખવાની ક્ષમતા, ત્રણ ગુણો, હિંમત અને પ્રેમ — આ બધું ધ્યાનપૂર્વક તપાસવું જોઈએ.

કથાયોગેષુ બુદ્ધ્યેત વાગ્‌મિત્વં સત્યવાદિતાં । ઉત્સાહં ચ પ્રભાવં ચ તથા ક્લેશસહિષ્ણુતાં ।। ૨૩૯.

વાતચીતમાં વક્તૃત્વ, સાચું બોલવું, ઉત્સાહ, પ્રભાવ અને મુશ્કેલી સહન કરવાની શક્તિ ઓળખવી જોઈએ.

ધૃતિં ચૈવાનુરાગં ચ સ્થૈર્ય્યઞ્ચાપદિ લક્ષ્યેત્ । ભક્તિં મૈત્રીં ચ શૌચં ચ જાનીયાદ્વ્યવહારતઃ ।। ૨૩૯.

કોઈની ધીરજ અને લાગણી, મુશ્કેલીમાં સ્થિરતા, ભક્તિ, મિત્રતા અને પવિત્રતા — આ બધું વર્તનથી સમજવું જોઈએ.

સંવાસિભ્યો બલં સત્ત્વમારોગ્યં શીલમેવ ચ । અસ્તવ્ધતામચાપલ્યં વૈરાણાં ચાપ્યકાર્ત્તનં ।। ૨૩૯.

સાથે રહેતા લોકોમાંથી બળ, સ્વભાવ, આરોગ્ય, સારા આચરણ, અઢળકપણા અને અવિરામતા, દુશ્મનાવટ ન હોવી — આ બધું જાણી શકાય છે.