અગ્નિપુરાણમ્

ગ્રભાવઃ શુચિતા મૈત્રી ત્યાગઃ સત્યં કૃતજ્ઞતા । કુલં શીલં દમશ્ચેતિ ગુણાઃ સમ્પત્તિહેતવઃ ।। ૨૩૮.

ઉત્તમ કુળ, પવિત્રતા, મિત્રતા, દાનશીલતા, સચ્ચાઈ, કૃતજ્ઞતા, કુટુંબ, સારા સ્વભાવ અને આત્મસંયમ—આ બધા ગુણો સમૃદ્ધિના કારણ છે.

પ્રકીર્ણવિષયારણ્યે ધાવન્તં વિપ્રમાથિનં । જ્ઞાનાઙ્કુશેન કુર્વ્વીત વશ્યમિન્દ્રિયદન્તિનં ।। ૨૩૮.

વિષયોની જંગલમાં મન ઉગ્ર અને અશાંત બની દોડે છે; જ્ઞાનના અંકુશથી ઇન્દ્રિયરૂપી હાથીને કાબૂમાં લાવવું જોઈએ.

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો હર્ષો માનો મદસ્તથા । ષડ્‌વર્ગમુતસૃજેદેનમસ્મિંસ્ત્યક્તે સુખી નૃપઃ ।। ૨૩૮.

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, આનંદ, અભિમાન અને અહંકાર—આ છને ત્યાગવા જોઈએ; જે રાજા એમ કરે છે, તે સુખી રહે છે.

આન્વીક્ષિકીં ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ચ પાર્થિવઃ । તદ્વિદ્યૈસ્તત્‌ક્રિયોપૈતૈશ્ચિન્તયેદ્વિનયાન્વિતઃ ।। ૨૩૮.

રાજાએ શિસ્તપૂર્વક વિચારવું જોઈએ—વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદો, વેપાર અને શાસનશાસ્ત્ર—અને દરેકની જાણકારી અને રીતોને અપનાવવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિક્યાર્થવિજ્ઞાનં ધર્મ્માધર્મૌ ત્રયીસ્થિતૌ । અર્થાનર્થૌ તુ વાર્ત્તાયાં દણ્ડનીત્યાં નયાનયૌ ।। ૨૩૮.

વિચારશક્તિથી અર્થની સમજ મળે છે; ધર્મ અને અધર્મ ત્રણેય વેદોમાં છે; લાભ અને નુકસાન વેપારમાં છે; અને યોગ્ય-અયોગ્ય નીતિ શાસનશાસ્ત્રમાં છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યં શૌચં દયા ક્ષમા । વણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ્મ ઉચ્યતે ।। ૨૩૮.

અહિંસા, મીઠી વાણી, સચ્ચાઈ, પવિત્રતા, દયા અને ક્ષમા—આ બધું ગૃહસ્થ અને ત્યાગી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ ગણાય છે.

પ્રજાઃ સમનુગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાદાચારસંસ્થિતિં । વાક્‌ સૂનૃતા દયા દાનં હિનોપગતરક્ષણં ।। ૨૩૮.

તેને પ્રજાની સંભાળ લેવી, સારા આચરણની સ્થાપના કરવી, મીઠું બોલવું, દયા બતાવવી, દાન આપવું અને દુઃખી લોકોને રક્ષા કરવી જોઈએ.

ઇતિ વૃત્તં સતાં સાધુહિતં સત્પુરુષવ્રતં । આધિવ્યાધિપરીતાય અદ્ય શ્વો વા વિનાશિને ।। ૨૩૮.

આવો વ્યવહાર સજ્જનોનો વ્રત છે, સારા લોકો માટે હિતકારક છે; દુઃખ અને રોગથી પીડિતોને, આજે કે કાલે, એ આધારરૂપ છે.

કો હિ રાજા શરીરાય ધર્મ્માપેતં સમાચરેત્ । ન હિ સ્વસુખમન્વિચ્છન્ પીડયેત્ કૃપણં જનં ।। ૨૩૮.

કયો રાજા પોતાના શરીર માટે અધર્મ કરે? પોતાના સુખ માટે તેને દુઃખી લોકોને ક્યારેય પીડવા ન જોઈએ.

કૃપણઃ પીડ્યમાનો હિ મન્યુના ઇન્તિ પાર્થિવં । ક્રિયતેઽભ્યર્હણીયાય સ્વજનાય યથાઞ્જલિઃ ।। ૨૩૮.

જ્યારે દુઃખી લોકો પીડાય છે, ત્યારે તેઓ રાજા પર ક્રોધ કરે છે, જેમ પોતાના પરિવારમાં યોગ્ય વ્યક્તિને માન આપીએ છીએ તેમ.

તતઃ સાધુતરઃ કાર્યો દુર્જનાય શિવાથિંના । પ્રિયમેવાભિઘાતવ્યં સત્સુ નિત્યં દ્વિષત્સુ ચ ।। ૨૩૮.

તેથી દુર્જનો પ્રત્યે પણ વધુ સારા થવું જોઈએ, શુભ ભાવથી વર્તવું; સારા અને દુશ્મન બંને પ્રત્યે હંમેશા પ્રેમથી વર્તવું જોઈએ.

દેવાસ્તે પ્રિયવક્તારઃ પશવઃ ક્રૂરવાદિનઃ । શુચિરાસ્તિક્યપૂતાત્મા પૂજયેદ્દેવતાઃ સદા ।। ૨૩૮.

મીઠું બોલનારા દેવતા સમાન છે; કઠોર બોલનારા પશુ સમાન છે. જેનું મન પવિત્ર અને શ્રદ્ધાળુ છે, તેને હંમેશા દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

દેવતાવદ્ ગુરુજનમાત્મવચ્ચ સુહૃજ્જનં । પ્રણિપાતેન હિ ગુરું સતોઽમૃષાનુચેષ્ટિતૈઃ ।। ૨૩૮.

દેવતાઓ, ગુરુઓ અને મિત્રોનું પોતાનાં જેવું જ સન્માન કરવું; ગુરુને શ્રદ્ધાથી અને ખોટા વર્તન વિના વંદન કરવું જોઈએ.

કુર્વ્વીતાભિમુખાન્ ભૃત્યૈર્દ્દવાન્ સુકૃતકર્મ્મણા । મદ્‌ભાવેન હરેન્મિત્રં સમ્ભ્રમેણ ચ બાન્ધવાન્ ।। ૨૩૮.

ભૃત્યોના સારા કામ માટે તેમને પ્રેમથી મળવું, મિત્રો સાથે સ્નેહથી વર્તવું અને સંબંધીઓ સાથે માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.

સ્ત્રીભૃત્યાન્ પ્રેમ્દાનાભ્યાં દાક્ષિણ્યેનેતરં જનં । અનિન્દા પરકૃત્યેષુ સ્વધર્મ્મપરિપાલનં ।। ૨૩૮.

સ્ત્રીઓ અને ભૃત્યો પ્રત્યે પ્રેમ અને દાન બતાવવું, બીજાઓ સાથે સૌજન્ય રાખવું; બીજાના કામની ટીકા ન કરવી અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવું.

કૃપણેષુ દયાલુત્વં સર્વત્ર મધુરા ગિરઃ । પ્રાણૈરપ્યપકારિત્વં મિત્રાયાવ્યભિચારિણે ।। ૨૩૮.

દુઃખી લોકો પ્રત્યે દયાળુ રહેવું, સૌ સાથે મીઠું બોલવું અને મિત્ર માટે—even પોતાના પ્રાણ જાય તો પણ—અટૂટ વિશ્વાસ રાખવો.

ગૃહાગતે પરિષ્વઙ્ગઃ સક્ત્યા દાનં સહિષ્ણુતા । સ્વસમૃદ્ધિષ્વનુત્સેકઃ પરરવૃદ્ધિષ્વમત્સરઃ ।। ૨૩૮.

મહેમાન આવે ત્યારે તેમને ભેટ આપવી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું, સહનશીલ રહેવું; પોતાની સમૃદ્ધિમાં અહંકાર ન રાખવો અને બીજાની સફળતા જોઈને ઈર્ષ્યા ન કરવી.

અપરોપતાપિ વચનં મૌનવ્રતચરિષ્ણુતા । બન્ધુભિર્બદ્ધસંયોગઃ સ્વજને ચતુરશ્રતા ।। ૨૩૮.

પ્રત્યક્ષ વિરોધ ન હોય ત્યારે પણ, મૌનવ્રત પાળવું, સંબંધીઓ સાથે જોડાણ, અને પોતાના લોકોમાં ચતુરાઈ રાખવી—આ બધું મહત્વનું છે.

રામ ઉવાચ સ્વામ્યમાત્યઞ્ચ રાષ્ટ્રઞ્ચ દુર્ગં કોષો બલં સુહૃતં । પરસ્પરોપકારીદં સપ્તાઙ્ગં રાકજ્યમુચ્ય્તે ।। ૨૩૯.

રામે કહ્યું: રાજાનું સાત અંગ છે—માલિક, મંત્રી, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેનાદળ અને મિત્ર. આ બધા પરસ્પર મદદરૂપ બને છે.

રાજ્યાઙ્ગાનાં વરં રાષ્ટ્રં સાધનં પાલયેત્ સદા । કુલં શીલં વયઃ સત્ત્વં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા ।। ૨૩૯.

રાજાના અંગોમાં દેશ શ્રેષ્ઠ છે; તેને હંમેશા યોગ્ય સાધનોથી જાળવવો જોઈએ. કુટુંબ, સ્વભાવ, ઉંમર, બળ, દયાળુપણું અને ઝડપથી કામ કરવું—

અવિસંવાદિતા સત્યં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા । દૈવસમ્પન્નતા બુદ્ધિરક્ષુદ્રપરિવારતા ।। ૨૩૯.

સત્યવાદિતા, વિશ્વાસપાત્રતા, વડીલોની સેવા, કૃતજ્ઞતા, શુભ ભાગ્ય, બુદ્ધિ અને નિકૃષ્ટ સંગથી દૂર રહેવું—

દીર્ઘદર્શિત્વમુત્સાહઃ શુચિતા સ્થૂલલક્ષિતા ।। ૨૩૯.

દૂરદ્રષ્ટિ, ઉત્સાહ, પવિત્રતા અને મહત્વના મુદ્દાઓને ઓળખવાની ક્ષમતા—

વિનીતત્વં ધાર્મિકતા સાધોશ્ચ નૃપતેર્ગુણાઃ । પ્રખ્યાતવંશમક્રૂરં લોકસઙ્‌ગ્રાહિણં શુચિં ।। ૨૩૯.

વિનમ્રતા, ધર્મનિષ્ઠા અને સારા રાજાના ગુણો: પ્રસિદ્ધ વંશ, સૌમ્યતા, લોકોમાં એકતા લાવવાની ક્ષમતા અને પવિત્રતા—

કુર્વ્વીતાત્મહિતાકાઙ્ક્ષી પરિચારં મહીપતિઃ । વાગ્મી પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાનુદગ્રો બલવાન્ વશી ।। ૨૩૯.

રાજાએ પોતાના હિત માટે એવા સેવકો રાખવા જોઈએ કે જે વક્તૃત્વશાળી, નિર્ભય, સ્મૃતિશક્તિ ધરાવતા, અહંકાર વિના, બળવાન અને આત્મસંયમી હોય—

નેતા દણ્ડસ્ય નિપુણઃ કૃતશિલ્પપરિગ્રહઃ । પરાભિયોગપ્રસહઃ સર્વદુષ્ટપ્રતિક્રિયા ।। ૨૩૯.

દંડ આપવામાં કુશળ, કળાઓ અને સંપત્તિ મેળવવામાં નિપુણ, દુશ્મનના હુમલાનો સામનો કરી શકે અને બધા દુષ્ટો સામે પગલાં લઈ શકે એવો નેતા—

પરવૃત્તાન્વવેક્ષી ચ સન્ધિવિગ્રહતત્તવવિત્ । ગૂઢમન્ત્રપ્રચારજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્ ।। ૨૩૯.

બીજાના વર્તન પર નજર રાખે, સંધી અને વિગ્રહના તત્ત્વ જાણે, ગુપ્ત સલાહમાં નિષ્ણાત અને સ્થાન-સમયની સમજ ધરાવે—

આદાતા સમ્યગર્થાનાં વિનિયોક્તા ચ પાત્રવિત્ । ક્રોધલોભભયદ્રોહદમ્ભચાપલવર્જ્જિતઃ ।। ૨૩૯.

સંપત્તિ યોગ્ય રીતે એકત્ર કરે, યોગ્ય લોકોને વહેંચે, ક્રોધ, લોભ, ભય, દ્રોહ, કપટ અને ચંચળતા થી મુક્ત હોય—

પરોપતાપપૈશૂન્યમાત્સર્યેર્ષાનૃતાતિગઃ । વૃદ્ધોપદેશસમ્પન્નઃ શક્તો મધુરદર્શનઃ ।। ૨૩૯.

બીજાને નુકસાન ન પહોંચાડે, ખાલીપો, ઈર્ષ્યા, અસત્ય અને અતિક્રમણથી દૂર રહે; વડીલોની સલાહથી યુક્ત, સક્ષમ અને સૌમ્ય દેખાવ ધરાવે—

ગુણાનુરાગસ્થિતિમાનાત્મસમ્પદ્‌ગુણા સ્મૃતાઃ । સુલીનાઃ શુચયઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તોઽનુરાગિણઃ ।। ૨૩૯.

ગુણોમાં પ્રીતિથી સ્થિર, પોતાની કમાયેલી ગુણવત્તા ધરાવે; સૌમ્ય, શુદ્ધ, બહાદુર, વિદ્વાન અને પ્રેમાળ—