અગ્નિપુરાણમ્

કૃષ્ણોક્તોથાર્જુનોઽયુધ્યદ્રથસ્થો વાદ્યશબ્દવાન્। ભીષ્મઃ સેનાપતિરભૂદાદૌ દૌર્યોધને બલે

શ્રીકૃષ્ણના કહેવા પર અર્જુને રથમાં બેઠો બગળ વગાડતો યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; દુર્યોધનના સેના તરફથી શરૂઆતમાં ભીષ્મ સેનાપતિ બન્યો.

પાણ્ડવાનાં શિખણ્ડી ચ તયોર્યુદ્ધં બભૂવ હ। ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાઃ પાણ્ડવાંશ્ચ જઘ્નુર્યુદ્ધે સભીષ્મકાઃ

પાંડવોમાં શિખંડી પણ યુદ્ધમાં જોડાયો; બંને પક્ષો વચ્ચે યુદ્ધ થયું. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને પાંડવો ભીષ્મ સાથે યુદ્ધમાં એકબીજાને ઘાયલ કરતા.

ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાન્ શિખણ્ડ્યાદ્યાઃ પાણ્ડવા જઘ્નુરાહેવે। દેવાસુરસમં યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ

પાંડવો, શિખંડીની આગેવાનીમાં, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારતા; કુરુ અને પાંડવોની સેના વચ્ચેનું યુદ્ધ દેવ-દાનવોની લડાઈ જેવું જ ભયાનક હતું.

બભૂવ સ્વઃ સ્થદેવાનાં પશ્યતાં પ્રીતિબર્દ્ધનમ્। ભીષ્મોસ્ત્રૈઃ પાણ્ડવં સૈન્યં દશાહોભિર્ન્યપાતયત્

આ યુદ્ધ સ્વર્ગના દેવતાઓ માટે જોવા જેવું અને આનંદ વધારનારું બન્યું; ભીષ્મે પોતાની શસ્ત્રકલા વડે પાંડવોની સેના દસ દિવસમાં પછાડી.

દશમે હ્યર્જુનૌ બાણૈર્ભિષ્મં વીરં વવર્ષ હ। શિખણ્ડી દ્રુપદોત્તોઽસ્ત્રૈર્વવર્ષ જલદો યથા

દસમા દિવસે અર્જુને ભીષ્મ પર તીરોની વરસાત કરી; દ્રુપદના પુત્ર શિખંડીયે મેઘ જેવો શસ્ત્રવર્ષા કર્યો.

હસ્ત્યશ્વરથપાદાતમન્યોન્યાસ્ત્રનિપાતિતમ્ । ભીષ્મઃ સ્વચ્છન્દમૃત્યુશ્ચ યુદ્ધમાર્ગં પ્રદર્શ્ય ચ

હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળ એકબીજાના શસ્ત્રોથી પડી રહ્યા હતા; પોતે મરવાનો સમય પસંદ કરનાર ભીષ્મે યુદ્ધનો માર્ગ બતાવ્યો.

વસૂક્તો વસુલોકાય શરશય્યાગતઃ સ્થિતઃ। ઉત્તરાયણમીક્ષંશ્ચ ધ્યાયન્ વિષ્ણુંસ્તુવન્ સ્થિતઃ

વસુઓએ જેની સ્તુતિ કરી, એવો ભીષ્મ તીરોની શૈયા પર વસુઓના લોક માટે પડ્યો; ઉત્તરાયણની રાહ જોતો, વિષ્ણુનું ધ્યાન અને સ્તુતિ કરતો રહ્યો.

દુર્યોધને તુ શોકાર્ત્તે દ્રોણઃ સેનાપતિસ્ત્વભૂત્। પાણ્ડવે હર્ષિતે સૈન્યે ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચમૂપતિઃ

જ્યારે દુર્યોધન દુઃખી થયો ત્યારે દ્રોણ સેનાપતિ બન્યો; પાંડવોની સેના આનંદિત થઈ ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તેના મુખ્ય બન્યા.

તયોર્યુદ્ધં બભૂવોગ્રં યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્। વિરાટદ્રુપદાદ્યાશ્ચ નિમગ્ના દ્રોણસાગરે

બન્ને પક્ષો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જે યમરાજના રાજ્યને વધારનારું હતું; વિરાટ, દ્રુપદ અને અન્ય દ્રોણના સાગરમાં ડૂબી ગયા.

દૌર્યોધની મહાસેના હસ્ત્યશ્વરથપત્તિની। ધૃષ્ટદ્યુમ્નાધિપતિતા દ્રોણઃ કાલ ઇવાબભૌ

દુર્યોધનની મહાસેના, જેમાં હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળ હતાં, ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વમાં હતી; દ્રોણ તો સમયદેવ જેવો લાગતો હતો.

હતોશ્વત્થામા ચેત્યુક્તે દ્રોણઃ શસ્ત્રાણિ ચાત્યજત્। ધૃષ્ટદ્યુમ્નશરાક્રાન્તઃ પતિતઃ સ મહીતલે

જ્યારે કહેવામાં આવ્યું કે અશ્વત્થામા મર્યો છે, ત્યારે દ્રોણે શસ્ત્ર મૂકી દીધાં; ધૃષ્ટદ્યુમ્નના તીરોને કારણે તે ધરતી પર પડી ગયો.

પઞ્ચમેહનિ દુર્દ્ધર્ષઃ સર્વક્ષત્રં પ્રમથ્ય ચ। દુર્યોધને તુ શોકાર્તે કર્ણઃ સેનાપતિસ્ત્વભૂત્

પાંચમા દિવસે અપરાજિત કર્ણે બધા ક્ષત્રિયોને હરાવી દીધાં; દુર્યોધન દુઃખી હતો ત્યારે કર્ણ સેનાપતિ બન્યો.

અર્જુનઃ પાણ્ડવાનાઞ્ચ તયોર્યુદ્ધં બભૂવ હ। શસ્ત્રશસ્ત્રિ મહારૌદ્રં દેવાસુરરણોપમમ્

અર્જુન અને પાંડવો એના સામે યુદ્ધ કરવા ઊભા રહ્યા; શસ્ત્રોથી ભરેલું એ યુદ્ધ દેવ-દાનવોની લડાઈ જેવું ભયાનક હતું.

કર્ણાર્જુનાખ્યે સઙ્‌પ્રામે કર્ણોરીનવધીચ્છરૈઃ। દ્વિતીયેહનિ કર્ણસ્તુ અર્જુનેન નિપાતિતઃ

કર્ણ અને અર્જુન વચ્ચેના યુદ્ધમાં કર્ણે અર્જુનને તીરો વડે ઘાયલ કર્યો; બીજે દિવસે અર્જુને કર્ણને પરાજય આપ્યો.

શલ્યો દિનાર્દ્ધં યુયુધે હ્યબધીત્તં યુધિષ્ઠિરઃ। યુયુધે ભીમસેનેન હતસૈન્યઃ સયોધનઃ

શલ્યે અડધો દિવસ યુદ્ધ કર્યું, પણ યુધિષ્ઠિરે તેને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો; પોતાની સેના નાશ પામી, તેણે ભીમસેન સાથે યુદ્ધ કર્યું અને દુર્યોધન સાથે મર્યો.

બહૂન્ હત્વા નરાદીંશ્ચ ભીમસેનમથાબ્રબીત્। ગદયા પ્રહરન્તં તુ ભીમસ્તન્તુ ન્યપાતયત્

ઘણા મનુષ્યો અને અન્ય શત્રુઓને મારીને ભીમસેને કહ્યું; ગદાથી પ્રહાર કરતાં ભીમે તેને નીચે પાડી દીધો.

ગદયાન્યાનુજાંસ્તસ્ય તસ્મિન્નષ્ટાદશેહનિ। રાત્રૌ સષુપ્તઞ્ચ બલં પાણ્ડવાનાં ન્યપાતયત્

ગદાથી તેણે દુર્યોધનના બાકી ભાઈઓને અઢારમા દિવસે માર્યા; રાત્રે પાંડવોની સુતેલી સેના પણ પછાડી.

અક્ષૌહિણીપ્રમાણન્તુ અશ્વત્થામા મહાબલઃ। દ્રૌપદેયાન્ સાપઞ્ચાલાન્ ધૃષ્ટદ્યુન્નઞ્ચ સોઽવધીત્

અશ્વત્થામા, જે મહાબળવાન હતો, એણે દ્રૌપદીના પુત્રો, પંચાલો અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને, આખી એક અક્ષૌહિણી જેટલા વીરોએ, મારી નાખ્યા.

પુત્રહીનાં દ્રૌપદીં તાં રુદન્તીમર્જુનસ્તતઃ। શિરોમણિં તુ જગ્રાહ ઐષિકાસ્ત્રેણ તસ્ય ચ

પુત્ર વિહોણી દ્રૌપદી રડતી હતી ત્યારે અર્જુને એ અશ્વત્થામાને ઇષીકાસ્ત્ર વડે હરાવી, તેના માથાનો તેજસ્વી મણિ લઈ લીધો.

અશ્વત્થામાસ્ત્રનિર્દ્દગ્ધં જીવયામાસ વૈ હરિઃ। ઉત્તરાયાસ્તતો ગર્ભં સ પરીક્ષિદભૂન્નૃપઃ

અશ્વત્થામાના શસ્ત્રથી દાઝાયેલા ઉત્તરા ના ગર્ભમાં રહેલા રાજકુમારને હરિએ જીવતો કર્યો; એ જ રીતે પરિક્ષિત રાજા બન્યો.

કૃતવર્મ્મા કૃપો દ્રૌણિસ્ત્રયો મુક્તાસ્તતો રણાત્ । પાણ્ડવાઃ સાત્યકિઃ કૃષ્ણઃ સપ્ત મુક્તા ન ચાપરે

કૃતવર્મા, કૃપાચાર્ય અને દ્રૌણપુત્ર—આ ત્રણ જણા યુદ્ધમાંથી બચી ગયા; પાંડવો, સાત્યકી અને કૃષ્ણ—આ સાત જણા જ જીવતા બચ્યા, બીજાં કોઈ નહીં.

સ્ત્રિયશ્ચાર્ત્તાઃ સમાશ્વાસ્ય ભીમાદ્યૈઃ સ યુધિષ્ઠિરઃ । સંસ્કૃત્ય પ્રહતાન્ વીરાન્ દત્તોદકધનાદિકઃ

યુધિષ્ઠિરે ભીમ અને બીજા સૌ સાથે મળીને દુઃખી સ્ત્રીઓને સાંત્વના આપી, પડેલા વીરોનાં સંસ્કાર કર્યા અને પાણી તથા ધનનું દાન આપ્યું.

ભીષ્માચ્છાન્તનવાચ્છ્રુત્વા ધર્મ્માન્ સર્વાંશ્ચ શાન્તિદાન્ । રાજધર્મ્માન્મોક્ષધર્ન્માન્દાનધર્મ્માન્ નૃપોઽભવત્

શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ પાસેથી બધા ધર્મ અને શાંતિના ઉપદેશો સાંભળી, રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ અને દાનધર્મ વગેરે રાજાએ શીખ્યા.

અશ્વમેધે દદૌ દાનં બ્રાહ્મણેભ્યોરિમર્દ્દનઃ। શ્રુત્વાર્જુનાન્મૌષલેયં યાદવાનાઞ્ચ સઙ્‌ક્ષયમ્

શત્રુઓને હરાવનારએ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યો અને બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું; પછી અર્જુન પાસેથી યાદવોના મૌસલ્ય વિનાશની વાત સાંભળી.

અગ્નિરુવાચ યુધિષ્ઠિરે તુ રાજ્યસ્થે આશ્રમાદાશ્રમાન્તરમ્। ધૃતરાષ્ટ્રો વનમગાદ્ ગાન્ધારી ચ પૃથા દ્વિચ

અગ્નિએ કહ્યું: જ્યારે યુધિષ્ઠિર રાજગાદી પર સ્થિર થયા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને પૃથા પોતાના આશ્રમમાંથી વન તરફ ગયા.

વિદુરસ્ત્વગ્નિના દગ્ધો વનજેન દિવઙ્ગતઃ। એવં વિષ્ણુર્ભુવો ભારમહરદ્દાનવાદિકમ્

વિદુર, જંગલની આગથી દાઝાઈને, સ્વર્ગે ગયા; એ રીતે વિષ્ણુએ પૃથ્વીનો ભાર, દાનવો સહિત, દૂર કર્યો.

ધર્મ્માયાધર્મ્મનાશાય નિમિત્તીકૃત્ય પાણ્ડવાન્। સ વિપ્રશાપવ્યાજેન મુષલેનાહરત્ કુલમ્

ધર્મની સ્થાપના અને અધર્મના નાશ માટે, પાંડવોને ઉપાય બનાવી, વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણના શાપના બહાને, મૌસલયુદ્ધથી વંશનો વિનાશ કર્યો.

યાદવાનાં ભારકરં વજ્રં રાજ્યેભ્યષેચયત્। દેવાદેશાત્ પ્રભાસે સ દેહં ત્યક્ત્વા સ્વયં હરિઃ

યાદવોના ભારવાહક વજ્રને રાજ્યો પર બેસાડ્યા; દેવોના આદેશથી, પ્રભાસ ખાતે હરિએ પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું.

ઇન્દ્રલોકે બ્રહ્મલોકે પૂજ્યતે સ્વર્ગવાસિભિઃ। બલભદ્રોનન્તમૂર્ત્તિઃ પાતાલસ્વર્ગમીયિવાન્

ઇન્દ્રલોક અને બ્રહ્માલોકમાં, સ્વર્ગવાસીઓએ તેમને પૂજ્યા; અનંતરૂપ બલભદ્ર પાતાળ અને સ્વર્ગે ગયા.