અગ્નિપુરાણમ્

સત્ત્વેન સત્યશૌચાભ્યાં તથા શીલાદિભિર્ગુણૈઃ । ત્યજ્યન્તે તે નરા સદ્યઃ સન્ત્યક્તા યે ત્વયામલે ।। ૨૩૭.

હે પવિત્ર દેવી, જેમને તમે ત્યજી દો છો, એવા પુરુષોને સત્વ, સત્ય, શુદ્ધિ અને સારા ગુણ તરત જ છોડી જાય છે.

ત્વયાવલોકિતાઃ સદ્યઃ શીલાદ્યૈરખિલૈર્ગુણેઃ । કુલૈશ્વર્ય્યૈશ્ચ યુજ્યન્તે પુરુષા નિર્ગણા અપિ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમ પર તમે કૃપાદૃષ્ટિ કરો છો, તેઓ તુરંત જ સારા ગુણો અને કુટુંબના ઐશ્વર્યથી યુક્ત થાય છે, ભલે તેઓમાં ગુણ ન હોય.

સશ્લાઘ્યઃ સ ગુણી ધન્યઃ સ કુલીનઃ સ બુદ્ધિમાન્ । સ શૂરઃ સ ચ વિક્રાન્તો યસ્ત્વયા દેવિ વીક્ષિતઃ ।। ૨૩૭.

જે પુરુષ પર તમે દયાદૃષ્ટિ કરો છો, હે દેવી, એ જ વખાણવા લાયક, ગુણવાન, ધન્ય, ઉન્નત કુળવાળું, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને પરાક્રમી બને છે.

સદ્યો વૈગુણ્યમાયાન્તિ શીલાદ્યાઃ સકલા ગુણાઃ । પરામુઙ્‌મુખી જગદ્ધાત્રી યસ્ય ત્વં વિષ્ણુવલ્લભે ।। ૨૩૭.

હે વિશ્વના આધાર, હે વિષ્ણુપ્રિય, જેમને તમે મુખ ફેરવો છો, તેમના બધા સારા ગુણો અને આચાર તરત જ દૂર થઈ જાય છે.

ન તે વર્ણયિતું શક્તા ગુણાન્ જિહ્વાપિ વેધસઃ । પ્રસીદ દેવિ પદ્માક્ષિ નાસ્માંસ્ત્યાક્ષઈઃ કદાચન ।। ૨૩૭.

હે કમળનેત્ર દેવી, બ્રહ્માજીની જીભ પણ તમારા ગુણો વર્ણવી શકતી નથી; કૃપા કરો, અમને ક્યારેય છોડશો નહીં.

પુષ્કર ઉવાચ । એવં સ્તુતા દદૌ શ્રીશ્ચ વરમિન્દ્રાય ચેપ્સિતં । સુસ્થિરત્વં ચરાજ્યસ્ય સઙ્‌ગ્રામવિજયાદિકં ।। ૨૩૭.

પુષ્કર કહે છે: આમ સ્તુતિ થતાં શ્રીએ ઇન્દ્રને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું—રાજ્યની સ્થિરતા, યુદ્ધમાં વિજય અને અન્ય સુખો.

સ્વસ્તોત્રપાઠશ્રવણકર્તૄણાં ભુક્તિમુક્તિદં । શ્રીસ્તોત્રં તસ્માત્ પઠેચ્ચ શ્રૃણુયાન્નરઃ ।। ૨૩૭.

આથી, જે આ શ્રીની સ્તુતિનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે; તેથી દરેકે આ સ્તોત્રનું પાઠન અને શ્રવણ કરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ નીતિસ્તે પુષ્કરોક્તા તુ રામોક્તા લક્ષ્મણાય યા । જયાય તાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ ધર્મ્માદિવર્દ્ધનીં ।। ૨૩૮.

અગ્નિ કહે છે: પુષ્કરે જે નીતિ કહી અને રામે જે લક્ષ્મણને વિજય માટે કહી, એ ધર્મ વગેરે વધારનારી નીતિ હવે હું કહું છું, સાંભળો.

રામ ઉવાચ ન્યાયેનાર્જ્જનમર્થસ્ય વર્દ્ધનં રક્ષણં ચરેત્ । સત્પાત્રપ્રતિપત્તિશ્ચ રાજવૃત્તં ચતુર્વિધં ।। ૨૩૮.

રામ કહે છે: ધનને યોગ્ય રીતે મેળવવું, વધારવું, રક્ષણ કરવું અને સારા લોકોને આપવું—આ રાજાના ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય છે.

નયસ્ય વિનયો મૂલં વિનયઃ શાસ્ત્રનિશ્ચયાત્ । વિનયો હીન્દ્રિયજયસ્તૈર્યુક્તઃ પાલયેન્મહીં ।। ૨૩૮.

શાસનનું મૂળ શિસ્ત છે, અને શિસ્ત શાસ્ત્રોમાં વિશ્વાસથી આવે છે. સાચી શિસ્ત એ ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવી છે. જે આ ગુણોથી યુક્ત હોય, તે પૃથ્વીનું શાસન કરવું જોઈએ.

ગ્રભાવઃ શુચિતા મૈત્રી ત્યાગઃ સત્યં કૃતજ્ઞતા । કુલં શીલં દમશ્ચેતિ ગુણાઃ સમ્પત્તિહેતવઃ ।। ૨૩૮.

ઉત્તમ કુળ, પવિત્રતા, મિત્રતા, દાનશીલતા, સચ્ચાઈ, કૃતજ્ઞતા, કુટુંબ, સારા સ્વભાવ અને આત્મસંયમ—આ બધા ગુણો સમૃદ્ધિના કારણ છે.

પ્રકીર્ણવિષયારણ્યે ધાવન્તં વિપ્રમાથિનં । જ્ઞાનાઙ્કુશેન કુર્વ્વીત વશ્યમિન્દ્રિયદન્તિનં ।। ૨૩૮.

વિષયોની જંગલમાં મન ઉગ્ર અને અશાંત બની દોડે છે; જ્ઞાનના અંકુશથી ઇન્દ્રિયરૂપી હાથીને કાબૂમાં લાવવું જોઈએ.

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો હર્ષો માનો મદસ્તથા । ષડ્‌વર્ગમુતસૃજેદેનમસ્મિંસ્ત્યક્તે સુખી નૃપઃ ।। ૨૩૮.

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, આનંદ, અભિમાન અને અહંકાર—આ છને ત્યાગવા જોઈએ; જે રાજા એમ કરે છે, તે સુખી રહે છે.

આન્વીક્ષિકીં ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ચ પાર્થિવઃ । તદ્વિદ્યૈસ્તત્‌ક્રિયોપૈતૈશ્ચિન્તયેદ્વિનયાન્વિતઃ ।। ૨૩૮.

રાજાએ શિસ્તપૂર્વક વિચારવું જોઈએ—વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદો, વેપાર અને શાસનશાસ્ત્ર—અને દરેકની જાણકારી અને રીતોને અપનાવવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિક્યાર્થવિજ્ઞાનં ધર્મ્માધર્મૌ ત્રયીસ્થિતૌ । અર્થાનર્થૌ તુ વાર્ત્તાયાં દણ્ડનીત્યાં નયાનયૌ ।। ૨૩૮.

વિચારશક્તિથી અર્થની સમજ મળે છે; ધર્મ અને અધર્મ ત્રણેય વેદોમાં છે; લાભ અને નુકસાન વેપારમાં છે; અને યોગ્ય-અયોગ્ય નીતિ શાસનશાસ્ત્રમાં છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યં શૌચં દયા ક્ષમા । વણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ્મ ઉચ્યતે ।। ૨૩૮.

અહિંસા, મીઠી વાણી, સચ્ચાઈ, પવિત્રતા, દયા અને ક્ષમા—આ બધું ગૃહસ્થ અને ત્યાગી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ ગણાય છે.

પ્રજાઃ સમનુગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાદાચારસંસ્થિતિં । વાક્‌ સૂનૃતા દયા દાનં હિનોપગતરક્ષણં ।। ૨૩૮.

તેને પ્રજાની સંભાળ લેવી, સારા આચરણની સ્થાપના કરવી, મીઠું બોલવું, દયા બતાવવી, દાન આપવું અને દુઃખી લોકોને રક્ષા કરવી જોઈએ.

ઇતિ વૃત્તં સતાં સાધુહિતં સત્પુરુષવ્રતં । આધિવ્યાધિપરીતાય અદ્ય શ્વો વા વિનાશિને ।। ૨૩૮.

આવો વ્યવહાર સજ્જનોનો વ્રત છે, સારા લોકો માટે હિતકારક છે; દુઃખ અને રોગથી પીડિતોને, આજે કે કાલે, એ આધારરૂપ છે.

કો હિ રાજા શરીરાય ધર્મ્માપેતં સમાચરેત્ । ન હિ સ્વસુખમન્વિચ્છન્ પીડયેત્ કૃપણં જનં ।। ૨૩૮.

કયો રાજા પોતાના શરીર માટે અધર્મ કરે? પોતાના સુખ માટે તેને દુઃખી લોકોને ક્યારેય પીડવા ન જોઈએ.

કૃપણઃ પીડ્યમાનો હિ મન્યુના ઇન્તિ પાર્થિવં । ક્રિયતેઽભ્યર્હણીયાય સ્વજનાય યથાઞ્જલિઃ ।। ૨૩૮.

જ્યારે દુઃખી લોકો પીડાય છે, ત્યારે તેઓ રાજા પર ક્રોધ કરે છે, જેમ પોતાના પરિવારમાં યોગ્ય વ્યક્તિને માન આપીએ છીએ તેમ.

તતઃ સાધુતરઃ કાર્યો દુર્જનાય શિવાથિંના । પ્રિયમેવાભિઘાતવ્યં સત્સુ નિત્યં દ્વિષત્સુ ચ ।। ૨૩૮.

તેથી દુર્જનો પ્રત્યે પણ વધુ સારા થવું જોઈએ, શુભ ભાવથી વર્તવું; સારા અને દુશ્મન બંને પ્રત્યે હંમેશા પ્રેમથી વર્તવું જોઈએ.

દેવાસ્તે પ્રિયવક્તારઃ પશવઃ ક્રૂરવાદિનઃ । શુચિરાસ્તિક્યપૂતાત્મા પૂજયેદ્દેવતાઃ સદા ।। ૨૩૮.

મીઠું બોલનારા દેવતા સમાન છે; કઠોર બોલનારા પશુ સમાન છે. જેનું મન પવિત્ર અને શ્રદ્ધાળુ છે, તેને હંમેશા દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

દેવતાવદ્ ગુરુજનમાત્મવચ્ચ સુહૃજ્જનં । પ્રણિપાતેન હિ ગુરું સતોઽમૃષાનુચેષ્ટિતૈઃ ।। ૨૩૮.

દેવતાઓ, ગુરુઓ અને મિત્રોનું પોતાનાં જેવું જ સન્માન કરવું; ગુરુને શ્રદ્ધાથી અને ખોટા વર્તન વિના વંદન કરવું જોઈએ.

કુર્વ્વીતાભિમુખાન્ ભૃત્યૈર્દ્દવાન્ સુકૃતકર્મ્મણા । મદ્‌ભાવેન હરેન્મિત્રં સમ્ભ્રમેણ ચ બાન્ધવાન્ ।। ૨૩૮.

ભૃત્યોના સારા કામ માટે તેમને પ્રેમથી મળવું, મિત્રો સાથે સ્નેહથી વર્તવું અને સંબંધીઓ સાથે માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.

સ્ત્રીભૃત્યાન્ પ્રેમ્દાનાભ્યાં દાક્ષિણ્યેનેતરં જનં । અનિન્દા પરકૃત્યેષુ સ્વધર્મ્મપરિપાલનં ।। ૨૩૮.

સ્ત્રીઓ અને ભૃત્યો પ્રત્યે પ્રેમ અને દાન બતાવવું, બીજાઓ સાથે સૌજન્ય રાખવું; બીજાના કામની ટીકા ન કરવી અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવું.

કૃપણેષુ દયાલુત્વં સર્વત્ર મધુરા ગિરઃ । પ્રાણૈરપ્યપકારિત્વં મિત્રાયાવ્યભિચારિણે ।। ૨૩૮.

દુઃખી લોકો પ્રત્યે દયાળુ રહેવું, સૌ સાથે મીઠું બોલવું અને મિત્ર માટે—even પોતાના પ્રાણ જાય તો પણ—અટૂટ વિશ્વાસ રાખવો.

ગૃહાગતે પરિષ્વઙ્ગઃ સક્ત્યા દાનં સહિષ્ણુતા । સ્વસમૃદ્ધિષ્વનુત્સેકઃ પરરવૃદ્ધિષ્વમત્સરઃ ।। ૨૩૮.

મહેમાન આવે ત્યારે તેમને ભેટ આપવી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું, સહનશીલ રહેવું; પોતાની સમૃદ્ધિમાં અહંકાર ન રાખવો અને બીજાની સફળતા જોઈને ઈર્ષ્યા ન કરવી.

અપરોપતાપિ વચનં મૌનવ્રતચરિષ્ણુતા । બન્ધુભિર્બદ્ધસંયોગઃ સ્વજને ચતુરશ્રતા ।। ૨૩૮.

પ્રત્યક્ષ વિરોધ ન હોય ત્યારે પણ, મૌનવ્રત પાળવું, સંબંધીઓ સાથે જોડાણ, અને પોતાના લોકોમાં ચતુરાઈ રાખવી—આ બધું મહત્વનું છે.

રામ ઉવાચ સ્વામ્યમાત્યઞ્ચ રાષ્ટ્રઞ્ચ દુર્ગં કોષો બલં સુહૃતં । પરસ્પરોપકારીદં સપ્તાઙ્ગં રાકજ્યમુચ્ય્તે ।। ૨૩૯.

રામે કહ્યું: રાજાનું સાત અંગ છે—માલિક, મંત્રી, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેનાદળ અને મિત્ર. આ બધા પરસ્પર મદદરૂપ બને છે.