અગ્નિપુરાણમ્

ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં સ્વધા સ્વાહા સુધા ત્વં લોકપાવનિ । સન્ધ્યા રાત્રિઃ પ્રભા ભૂતિર્મ્મેધા શ્રદ્ધા સરસ્વતી ।। ૨૩૭.

તમે સિદ્ધિ છો, તમે સ્વધા છો, તમે સ્વાહા છો, તમે અમૃત છો, તમે લોકશુદ્ધિ આપો છો; તમે સંધ્યા, રાત્રિ, પ્રકાશ, ભુતિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો.

યજ્ઞવિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભને । આત્મવિદ્યા ચ દેવિ ત્વં વિમુક્તિફલદાયિની ।। ૨૩૭.

હે સુંદર દેવી, તમે યજ્ઞની વિદ્યા, મહાન વિદ્યા, ગુપ્ત વિદ્યા અને આત્માની વિદ્યા છો; તમે મુક્તિ આપનાર છો.

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિસ્ત્વમેવ ચ । સૌમ્યા સૌમ્યૈર્જગદ્રૂપૈસ્ત્વયૈતદ્દેવિ પૂરિતં ।। ૨૩૭.

હે સૌમ્ય સ્વરૂપે દેવી, તમે જ વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજનીતિ છો; તમારા સૌમ્ય રૂપોથી આખું જગત ભરેલું છે.

કા ત્વન્યા ત્વામૃતે દેવિ સર્વયજ્ઞમયં વપુઃ । અધ્યાસ્તે દેવ દેવસ્ય યોગિચિન્ત્યં ગદાભૃતઃ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, તમારી સિવાય બીજું કોણ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી બનેલું રૂપ ધરાવે છે, જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે અને જે ગદાધારી ભગવાનનું શરીર છે?

ત્વયા દેવિ પરિત્યક્તં સકલં ભુવનત્રયં । વિનષ્ટપ્રાયમભવત્ ત્વયેદાનીં સમેધિતં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જ્યારે તમે ત્રણેય લોકને ત્યજી દીધા, ત્યારે બધું નાશ પામવા લાગ્યું; હવે તમારી હાજરીથી બધું ફરીથી ફૂલ્યું છે.

દારાઃ પુત્રાસ્તથાગારં સુહૃદ્ધાન્યઘનાદિકં । ભવત્યેતન્મહાભાગો નિત્યં ત્વદ્વીક્ષણાન્ નૃણાં ।। ૨૩૭.

પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્ર, અનાજ, ધન અને બીજા બધા સુખો મહાભાગ્યશાળી લોકોને હંમેશા તમારા દર્શનથી મળે છે, હે દેવી.

શરીરારોગ્યમૈશ્વર્યમરિપક્ષક્ષયઃ સુખં । દેવિ ત્વદ્‌દૃષ્ટિદૃષ્ટાનાં પુરુષાણાં ન દુર્લ્લભં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમને તમારું દર્શન થાય છે, તેમને શરીરનું આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, દુશ્મનોનો નાશ અને સુખ મેળવવું ક્યારેય મુશ્કેલ નથી.

ત્વમમ્બા સર્વભૂતાનાં દેવદેવો હરિઃ પિતા । ત્વયૈતદ્વિષ્ણુના ચામ્બ જગદ્વ્યાપ્તં ચરાચરં ।। ૨૩૭.

તમે સર્વ જીવોની માતા છો અને હરિ દેવોનો પિતા છે; હે મા, તમે અને વિષ્ણુએ મળીને ચાલતું અને અચળ બધું જગત વ્યાપ્યું છે.

માનં કોષં તથા કોષ્ઠં મા ગૃહં મા પરિચ્છદં । મા શરીરં કલત્રઞ્ચ ત્યજેથાઃ સર્વ્વપાવનિ ।। ૨૩૭.

હે સર્વ પાવન દેવી, તમે ક્યારેય માન, ધન, ભંડાર, ઘર, સામાન, શરીર કે પત્નીને છોડશો નહીં.

મા પુત્રાન્માસુહૃદ્વર્ગાન્મા પશૂન્મા વિભૂષણં । મમ દેવસ્ય વિષ્ણોર્વક્ષઃસ્થલાલયે ।। ૨૩૭.

પુત્રો, મિત્રો, પશુઓ કે આભૂષણો પણ છોડશો નહીં, કેમ કે તમે મારા ભગવાન વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરો છો, હે દેવી.

સત્ત્વેન સત્યશૌચાભ્યાં તથા શીલાદિભિર્ગુણૈઃ । ત્યજ્યન્તે તે નરા સદ્યઃ સન્ત્યક્તા યે ત્વયામલે ।। ૨૩૭.

હે પવિત્ર દેવી, જેમને તમે ત્યજી દો છો, એવા પુરુષોને સત્વ, સત્ય, શુદ્ધિ અને સારા ગુણ તરત જ છોડી જાય છે.

ત્વયાવલોકિતાઃ સદ્યઃ શીલાદ્યૈરખિલૈર્ગુણેઃ । કુલૈશ્વર્ય્યૈશ્ચ યુજ્યન્તે પુરુષા નિર્ગણા અપિ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમ પર તમે કૃપાદૃષ્ટિ કરો છો, તેઓ તુરંત જ સારા ગુણો અને કુટુંબના ઐશ્વર્યથી યુક્ત થાય છે, ભલે તેઓમાં ગુણ ન હોય.

સશ્લાઘ્યઃ સ ગુણી ધન્યઃ સ કુલીનઃ સ બુદ્ધિમાન્ । સ શૂરઃ સ ચ વિક્રાન્તો યસ્ત્વયા દેવિ વીક્ષિતઃ ।। ૨૩૭.

જે પુરુષ પર તમે દયાદૃષ્ટિ કરો છો, હે દેવી, એ જ વખાણવા લાયક, ગુણવાન, ધન્ય, ઉન્નત કુળવાળું, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને પરાક્રમી બને છે.

સદ્યો વૈગુણ્યમાયાન્તિ શીલાદ્યાઃ સકલા ગુણાઃ । પરામુઙ્‌મુખી જગદ્ધાત્રી યસ્ય ત્વં વિષ્ણુવલ્લભે ।। ૨૩૭.

હે વિશ્વના આધાર, હે વિષ્ણુપ્રિય, જેમને તમે મુખ ફેરવો છો, તેમના બધા સારા ગુણો અને આચાર તરત જ દૂર થઈ જાય છે.

ન તે વર્ણયિતું શક્તા ગુણાન્ જિહ્વાપિ વેધસઃ । પ્રસીદ દેવિ પદ્માક્ષિ નાસ્માંસ્ત્યાક્ષઈઃ કદાચન ।। ૨૩૭.

હે કમળનેત્ર દેવી, બ્રહ્માજીની જીભ પણ તમારા ગુણો વર્ણવી શકતી નથી; કૃપા કરો, અમને ક્યારેય છોડશો નહીં.

પુષ્કર ઉવાચ । એવં સ્તુતા દદૌ શ્રીશ્ચ વરમિન્દ્રાય ચેપ્સિતં । સુસ્થિરત્વં ચરાજ્યસ્ય સઙ્‌ગ્રામવિજયાદિકં ।। ૨૩૭.

પુષ્કર કહે છે: આમ સ્તુતિ થતાં શ્રીએ ઇન્દ્રને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું—રાજ્યની સ્થિરતા, યુદ્ધમાં વિજય અને અન્ય સુખો.

સ્વસ્તોત્રપાઠશ્રવણકર્તૄણાં ભુક્તિમુક્તિદં । શ્રીસ્તોત્રં તસ્માત્ પઠેચ્ચ શ્રૃણુયાન્નરઃ ।। ૨૩૭.

આથી, જે આ શ્રીની સ્તુતિનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે; તેથી દરેકે આ સ્તોત્રનું પાઠન અને શ્રવણ કરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ નીતિસ્તે પુષ્કરોક્તા તુ રામોક્તા લક્ષ્મણાય યા । જયાય તાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ ધર્મ્માદિવર્દ્ધનીં ।। ૨૩૮.

અગ્નિ કહે છે: પુષ્કરે જે નીતિ કહી અને રામે જે લક્ષ્મણને વિજય માટે કહી, એ ધર્મ વગેરે વધારનારી નીતિ હવે હું કહું છું, સાંભળો.

રામ ઉવાચ ન્યાયેનાર્જ્જનમર્થસ્ય વર્દ્ધનં રક્ષણં ચરેત્ । સત્પાત્રપ્રતિપત્તિશ્ચ રાજવૃત્તં ચતુર્વિધં ।। ૨૩૮.

રામ કહે છે: ધનને યોગ્ય રીતે મેળવવું, વધારવું, રક્ષણ કરવું અને સારા લોકોને આપવું—આ રાજાના ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય છે.

નયસ્ય વિનયો મૂલં વિનયઃ શાસ્ત્રનિશ્ચયાત્ । વિનયો હીન્દ્રિયજયસ્તૈર્યુક્તઃ પાલયેન્મહીં ।। ૨૩૮.

શાસનનું મૂળ શિસ્ત છે, અને શિસ્ત શાસ્ત્રોમાં વિશ્વાસથી આવે છે. સાચી શિસ્ત એ ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવી છે. જે આ ગુણોથી યુક્ત હોય, તે પૃથ્વીનું શાસન કરવું જોઈએ.

ગ્રભાવઃ શુચિતા મૈત્રી ત્યાગઃ સત્યં કૃતજ્ઞતા । કુલં શીલં દમશ્ચેતિ ગુણાઃ સમ્પત્તિહેતવઃ ।। ૨૩૮.

ઉત્તમ કુળ, પવિત્રતા, મિત્રતા, દાનશીલતા, સચ્ચાઈ, કૃતજ્ઞતા, કુટુંબ, સારા સ્વભાવ અને આત્મસંયમ—આ બધા ગુણો સમૃદ્ધિના કારણ છે.

પ્રકીર્ણવિષયારણ્યે ધાવન્તં વિપ્રમાથિનં । જ્ઞાનાઙ્કુશેન કુર્વ્વીત વશ્યમિન્દ્રિયદન્તિનં ।। ૨૩૮.

વિષયોની જંગલમાં મન ઉગ્ર અને અશાંત બની દોડે છે; જ્ઞાનના અંકુશથી ઇન્દ્રિયરૂપી હાથીને કાબૂમાં લાવવું જોઈએ.

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો હર્ષો માનો મદસ્તથા । ષડ્‌વર્ગમુતસૃજેદેનમસ્મિંસ્ત્યક્તે સુખી નૃપઃ ।। ૨૩૮.

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, આનંદ, અભિમાન અને અહંકાર—આ છને ત્યાગવા જોઈએ; જે રાજા એમ કરે છે, તે સુખી રહે છે.

આન્વીક્ષિકીં ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ચ પાર્થિવઃ । તદ્વિદ્યૈસ્તત્‌ક્રિયોપૈતૈશ્ચિન્તયેદ્વિનયાન્વિતઃ ।। ૨૩૮.

રાજાએ શિસ્તપૂર્વક વિચારવું જોઈએ—વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદો, વેપાર અને શાસનશાસ્ત્ર—અને દરેકની જાણકારી અને રીતોને અપનાવવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિક્યાર્થવિજ્ઞાનં ધર્મ્માધર્મૌ ત્રયીસ્થિતૌ । અર્થાનર્થૌ તુ વાર્ત્તાયાં દણ્ડનીત્યાં નયાનયૌ ।। ૨૩૮.

વિચારશક્તિથી અર્થની સમજ મળે છે; ધર્મ અને અધર્મ ત્રણેય વેદોમાં છે; લાભ અને નુકસાન વેપારમાં છે; અને યોગ્ય-અયોગ્ય નીતિ શાસનશાસ્ત્રમાં છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યં શૌચં દયા ક્ષમા । વણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ્મ ઉચ્યતે ।। ૨૩૮.

અહિંસા, મીઠી વાણી, સચ્ચાઈ, પવિત્રતા, દયા અને ક્ષમા—આ બધું ગૃહસ્થ અને ત્યાગી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ ગણાય છે.

પ્રજાઃ સમનુગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાદાચારસંસ્થિતિં । વાક્‌ સૂનૃતા દયા દાનં હિનોપગતરક્ષણં ।। ૨૩૮.

તેને પ્રજાની સંભાળ લેવી, સારા આચરણની સ્થાપના કરવી, મીઠું બોલવું, દયા બતાવવી, દાન આપવું અને દુઃખી લોકોને રક્ષા કરવી જોઈએ.

ઇતિ વૃત્તં સતાં સાધુહિતં સત્પુરુષવ્રતં । આધિવ્યાધિપરીતાય અદ્ય શ્વો વા વિનાશિને ।। ૨૩૮.

આવો વ્યવહાર સજ્જનોનો વ્રત છે, સારા લોકો માટે હિતકારક છે; દુઃખ અને રોગથી પીડિતોને, આજે કે કાલે, એ આધારરૂપ છે.

કો હિ રાજા શરીરાય ધર્મ્માપેતં સમાચરેત્ । ન હિ સ્વસુખમન્વિચ્છન્ પીડયેત્ કૃપણં જનં ।। ૨૩૮.

કયો રાજા પોતાના શરીર માટે અધર્મ કરે? પોતાના સુખ માટે તેને દુઃખી લોકોને ક્યારેય પીડવા ન જોઈએ.