અગ્નિપુરાણમ્

ગજાદ્યૈશ્ચ ગજાદ્યાશ્ચ ન હન્તવ્યાઃ પલાયિનઃ । ન પ્રેક્ષકાઃ પ્રવિષ્ટાશ્ચ અશસ્ત્રાઃ પતિતાદયઃ ।। ૨૩૬.

હાથી વગેરે, ભાગી ગયેલા, દર્શક, અંદર પ્રવેશેલા, નિઃશસ્ત્ર અને પડી ગયેલા — એ બધાને મારવું નહીં.

શાન્તે નિદ્રાભિભૂતે ચ અર્દ્ધોત્તીર્ણે નદીવને । દુર્દ્દિને કૂટયુદ્ધાનિ શત્રુનાશાર્થમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

શત્રુ શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, નદી કે જંગલ અડધા પાર કર્યા હોય, કે ખરાબ હવામાનમાં હોય ત્યારે, શત્રુના વિનાશ માટે કપટયુક્ત યુદ્ધ કરવું.

બાહૂ પ્રગૃહ્ય વિક્રોશેદ્ભગ્ના ભગ્નાઃ પરે ઇતિ। પ્રાપ્તં મિત્રં બલં ભૂરિ નાયકોઽત્ર નિપાતિતઃ ।। ૨૩૬.

બાહુ પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું, 'અમે તૂટી ગયા, અમારો પરાજય થયો!' જો મિત્ર કે મોટું દળ આવી જાય, તો અહીંના નેતાને મારવામાં આવે.

સેનાનીર્નિહતશ્ચાયં ભૂપતિશ્ચાપિ વિપ્લુતઃ । વિદ્રુતાનાન્તુ યોધાનાં સુખં ધાતો વિધીયતે ।। ૨૩૬.

સેનાપતિ મારાય છે અને રાજા પણ હારી જાય છે; ભાગી ગયેલા યોદ્ધાઓ માટે સલામત પલાયનનો માર્ગ બનાવવામાં આવે છે.

ધૂપશ્ચ દેયા ધર્મ્મજ્ઞ તથા ચ પરમોહનાઃ । પતાકાશ્ચૈવ સમ્ભારો વાદિત્રાણાં ભયાવહઃ ।। ૨૩૬.

ધર્મજ્ઞ, ધૂપ અર્પણ કરવો જોઈએ, તેમજ શક્તિશાળી મંત્રો પણ; ધ્વજ અને ભય પેદા કરનારા વાદ્યયંત્રોની વ્યવસ્થા કરવી.

સમ્પ્રાપ્ય વિજયં યુદ્ધે દેવાન્વિપ્રાંશ્ચ સંયજેત્ । રત્નાનિ રાજગામીનિ અમાત્યેન કૃતે રણે ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને હવન કરવું; યુદ્ધમાં મળેલી રત્નો અને રાજધન મંત્રી દ્વારા વહેંચાવા જોઈએ.

તસ્ય સ્ત્રિયો ન કસ્યાપિ રક્ષ્યાસ્તાશ્ચ પરસ્ય ચ । શત્રું પ્રાપ્ય રણે મુક્તં પુત્રવત્ પરિપાલયેત્ ।। ૨૩૬.

પરાજિતની સ્ત્રીઓ કે વિજેતાની સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું, તેમને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડવું; યુદ્ધમાં પકડાયેલા શત્રુનું પુત્રની જેમ રક્ષણ કરવું.

પુનસ્તેન ન યોદ્ધવ્યં દેશાચારાદિ પાલયેત્ । તતશ્ચ સ્વપુરં પ્રાપ્ય ધ્રુવે ભે પ્રવિશેદ્ ગૃહં ।। ૨૩૬.

પછી એ સાથે ફરી યુદ્ધ ન કરવું; દેશના આચારનું પાલન કરવું. પછી પોતાના શહેરમાં પહોંચી, ચોક્કસપણે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશવું.

પુષ્કર ઉવાચ રાજ્યલક્ષ્મીસ્થિરત્વાય યથેન્દ્રેણ પુરા શ્રિયઃ । સ્તુતિઃ કૃતા તથા રાજા જયાર્થં સ્તુતિમાચરેત્ ।। ૨૩૭.

પુષ્કર બોલ્યા: રાજલક્ષ્મી સ્થિર રહે તે માટે, જેમ ઇન્દ્રે પહેલા શ્રીની સ્તુતિ કરી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી.

ઇન્દ્ર ઉવાચ । નમસ્યે સર્વલોકાનાં જનનીમબ્ધિસમ્ભવાં । શ્રિયમુન્નિદ્રપદ્માક્ષીં વિષ્ણુવક્ષઃસ્થલસ્થિતાં ।। ૨૩૭.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: હું સર્વ લોકની માતા, સમુદ્રમાંથી જન્મેલી, ઉન્નત કમળ જેવી આંખો ધરાવતી અને વિષ્ણુના ઉર પર વસતી શ્રીને વંદન કરું છું.

ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં સ્વધા સ્વાહા સુધા ત્વં લોકપાવનિ । સન્ધ્યા રાત્રિઃ પ્રભા ભૂતિર્મ્મેધા શ્રદ્ધા સરસ્વતી ।। ૨૩૭.

તમે સિદ્ધિ છો, તમે સ્વધા છો, તમે સ્વાહા છો, તમે અમૃત છો, તમે લોકશુદ્ધિ આપો છો; તમે સંધ્યા, રાત્રિ, પ્રકાશ, ભુતિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો.

યજ્ઞવિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભને । આત્મવિદ્યા ચ દેવિ ત્વં વિમુક્તિફલદાયિની ।। ૨૩૭.

હે સુંદર દેવી, તમે યજ્ઞની વિદ્યા, મહાન વિદ્યા, ગુપ્ત વિદ્યા અને આત્માની વિદ્યા છો; તમે મુક્તિ આપનાર છો.

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિસ્ત્વમેવ ચ । સૌમ્યા સૌમ્યૈર્જગદ્રૂપૈસ્ત્વયૈતદ્દેવિ પૂરિતં ।। ૨૩૭.

હે સૌમ્ય સ્વરૂપે દેવી, તમે જ વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજનીતિ છો; તમારા સૌમ્ય રૂપોથી આખું જગત ભરેલું છે.

કા ત્વન્યા ત્વામૃતે દેવિ સર્વયજ્ઞમયં વપુઃ । અધ્યાસ્તે દેવ દેવસ્ય યોગિચિન્ત્યં ગદાભૃતઃ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, તમારી સિવાય બીજું કોણ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી બનેલું રૂપ ધરાવે છે, જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે અને જે ગદાધારી ભગવાનનું શરીર છે?

ત્વયા દેવિ પરિત્યક્તં સકલં ભુવનત્રયં । વિનષ્ટપ્રાયમભવત્ ત્વયેદાનીં સમેધિતં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જ્યારે તમે ત્રણેય લોકને ત્યજી દીધા, ત્યારે બધું નાશ પામવા લાગ્યું; હવે તમારી હાજરીથી બધું ફરીથી ફૂલ્યું છે.

દારાઃ પુત્રાસ્તથાગારં સુહૃદ્ધાન્યઘનાદિકં । ભવત્યેતન્મહાભાગો નિત્યં ત્વદ્વીક્ષણાન્ નૃણાં ।। ૨૩૭.

પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્ર, અનાજ, ધન અને બીજા બધા સુખો મહાભાગ્યશાળી લોકોને હંમેશા તમારા દર્શનથી મળે છે, હે દેવી.

શરીરારોગ્યમૈશ્વર્યમરિપક્ષક્ષયઃ સુખં । દેવિ ત્વદ્‌દૃષ્ટિદૃષ્ટાનાં પુરુષાણાં ન દુર્લ્લભં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમને તમારું દર્શન થાય છે, તેમને શરીરનું આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, દુશ્મનોનો નાશ અને સુખ મેળવવું ક્યારેય મુશ્કેલ નથી.

ત્વમમ્બા સર્વભૂતાનાં દેવદેવો હરિઃ પિતા । ત્વયૈતદ્વિષ્ણુના ચામ્બ જગદ્વ્યાપ્તં ચરાચરં ।। ૨૩૭.

તમે સર્વ જીવોની માતા છો અને હરિ દેવોનો પિતા છે; હે મા, તમે અને વિષ્ણુએ મળીને ચાલતું અને અચળ બધું જગત વ્યાપ્યું છે.

માનં કોષં તથા કોષ્ઠં મા ગૃહં મા પરિચ્છદં । મા શરીરં કલત્રઞ્ચ ત્યજેથાઃ સર્વ્વપાવનિ ।। ૨૩૭.

હે સર્વ પાવન દેવી, તમે ક્યારેય માન, ધન, ભંડાર, ઘર, સામાન, શરીર કે પત્નીને છોડશો નહીં.

મા પુત્રાન્માસુહૃદ્વર્ગાન્મા પશૂન્મા વિભૂષણં । મમ દેવસ્ય વિષ્ણોર્વક્ષઃસ્થલાલયે ।। ૨૩૭.

પુત્રો, મિત્રો, પશુઓ કે આભૂષણો પણ છોડશો નહીં, કેમ કે તમે મારા ભગવાન વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરો છો, હે દેવી.

સત્ત્વેન સત્યશૌચાભ્યાં તથા શીલાદિભિર્ગુણૈઃ । ત્યજ્યન્તે તે નરા સદ્યઃ સન્ત્યક્તા યે ત્વયામલે ।। ૨૩૭.

હે પવિત્ર દેવી, જેમને તમે ત્યજી દો છો, એવા પુરુષોને સત્વ, સત્ય, શુદ્ધિ અને સારા ગુણ તરત જ છોડી જાય છે.

ત્વયાવલોકિતાઃ સદ્યઃ શીલાદ્યૈરખિલૈર્ગુણેઃ । કુલૈશ્વર્ય્યૈશ્ચ યુજ્યન્તે પુરુષા નિર્ગણા અપિ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમ પર તમે કૃપાદૃષ્ટિ કરો છો, તેઓ તુરંત જ સારા ગુણો અને કુટુંબના ઐશ્વર્યથી યુક્ત થાય છે, ભલે તેઓમાં ગુણ ન હોય.

સશ્લાઘ્યઃ સ ગુણી ધન્યઃ સ કુલીનઃ સ બુદ્ધિમાન્ । સ શૂરઃ સ ચ વિક્રાન્તો યસ્ત્વયા દેવિ વીક્ષિતઃ ।। ૨૩૭.

જે પુરુષ પર તમે દયાદૃષ્ટિ કરો છો, હે દેવી, એ જ વખાણવા લાયક, ગુણવાન, ધન્ય, ઉન્નત કુળવાળું, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને પરાક્રમી બને છે.

સદ્યો વૈગુણ્યમાયાન્તિ શીલાદ્યાઃ સકલા ગુણાઃ । પરામુઙ્‌મુખી જગદ્ધાત્રી યસ્ય ત્વં વિષ્ણુવલ્લભે ।। ૨૩૭.

હે વિશ્વના આધાર, હે વિષ્ણુપ્રિય, જેમને તમે મુખ ફેરવો છો, તેમના બધા સારા ગુણો અને આચાર તરત જ દૂર થઈ જાય છે.

ન તે વર્ણયિતું શક્તા ગુણાન્ જિહ્વાપિ વેધસઃ । પ્રસીદ દેવિ પદ્માક્ષિ નાસ્માંસ્ત્યાક્ષઈઃ કદાચન ।। ૨૩૭.

હે કમળનેત્ર દેવી, બ્રહ્માજીની જીભ પણ તમારા ગુણો વર્ણવી શકતી નથી; કૃપા કરો, અમને ક્યારેય છોડશો નહીં.

પુષ્કર ઉવાચ । એવં સ્તુતા દદૌ શ્રીશ્ચ વરમિન્દ્રાય ચેપ્સિતં । સુસ્થિરત્વં ચરાજ્યસ્ય સઙ્‌ગ્રામવિજયાદિકં ।। ૨૩૭.

પુષ્કર કહે છે: આમ સ્તુતિ થતાં શ્રીએ ઇન્દ્રને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું—રાજ્યની સ્થિરતા, યુદ્ધમાં વિજય અને અન્ય સુખો.

સ્વસ્તોત્રપાઠશ્રવણકર્તૄણાં ભુક્તિમુક્તિદં । શ્રીસ્તોત્રં તસ્માત્ પઠેચ્ચ શ્રૃણુયાન્નરઃ ।। ૨૩૭.

આથી, જે આ શ્રીની સ્તુતિનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે; તેથી દરેકે આ સ્તોત્રનું પાઠન અને શ્રવણ કરવું જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ નીતિસ્તે પુષ્કરોક્તા તુ રામોક્તા લક્ષ્મણાય યા । જયાય તાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ ધર્મ્માદિવર્દ્ધનીં ।। ૨૩૮.

અગ્નિ કહે છે: પુષ્કરે જે નીતિ કહી અને રામે જે લક્ષ્મણને વિજય માટે કહી, એ ધર્મ વગેરે વધારનારી નીતિ હવે હું કહું છું, સાંભળો.

રામ ઉવાચ ન્યાયેનાર્જ્જનમર્થસ્ય વર્દ્ધનં રક્ષણં ચરેત્ । સત્પાત્રપ્રતિપત્તિશ્ચ રાજવૃત્તં ચતુર્વિધં ।। ૨૩૮.

રામ કહે છે: ધનને યોગ્ય રીતે મેળવવું, વધારવું, રક્ષણ કરવું અને સારા લોકોને આપવું—આ રાજાના ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય છે.