અગ્નિપુરાણમ્

દૂરાપસરણં યાનં સુહતસ્ય તથોચ્યતે । ત્રાસનં રિપુસૈન્યાનાં રથકર્મ્મ તથોચ્યતે ।। ૨૩૬.

દૂરથી પાછળ હટવું વાહનોનું કાર્ય કહેવાયું છે; અને શત્રુની સેના ડરાવે તે કામ રથનું છે.

ભેદનં સંહતાનાઞચ ભેદાનામપિ સંહતિઃ । પ્રાકારતોરણાટ્ટાલદ્રુમભઙ્ગશ્ચ સદ્‌ગજે ।। ૨૩૬.

નજીકની ગોઠવણી તોડવી, તૂટી ગયેલી પંક્તિઓને ફરી જોડવી, તેમજ દિવાલ, દરવાજા, મિનારા અને વૃક્ષો તોડવાનું કામ હાથીનું છે.

પત્તિભૂર્વિષમા જ્ઞેયા રથાશ્વસ્ય તથા સભા । સકર્દ્દમા ચ નાગાનાં યુદ્ધભૂમિરુદાહૃતા ।। ૨૩૬.

પદાતી માટે અસમાન જમીન, રથ અને ઘોડા માટે સમતળ મેદાન, અને હાથીઓ માટે કાદવાળું સ્થળ યુદ્ધ માટે યોગ્ય ગણાયું છે.

એવં વિરચિતવ્યૂહઃ કૃતપૃષ્ઠદિવાકરઃ । તથાનુલોપશુક્રાર્કિદિક્પાલમૃદુમારુતાઃ ।। ૨૩૬.

આ રીતે વ્યૂહ રચના કરવી, જેમાં સૂર્ય પાછળ રહે. તેવી જ રીતે, દિશાઓના રક્ષકોને શુક્ર અને સૂર્યની દિશામાં, હળવા પવન સાથે, યોગ્ય રીતે ગોઠવવા.

યોધાનુત્તેજયેત્સર્વ્વાન્નામગોત્રાવદાનતઃ । ભોગપ્રાપ્ત્યા ચ વિજયે સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યા મૃતસ્ય ચ ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને તેમનું નામ અને વંશ બોલીને પ્રોત્સાહિત કરવું, વિજયે આનંદની અને મૃત્યુએ સ્વર્ગપ્રાપ્તિની ખાતરી આપવી.

જિત્વારીન્ ભોગસમ્પ્રાપ્તિઃ મૃતસ્ય ચ પરા ગતિઃ । નિષ્કૃતિઃ સ્વામિપિણ્ડસ્ય નાસ્તિ યુદ્ધસમા ગતિઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને જીતવાથી ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, અને મૃત્યુ પામનારને ઉત્તમ ગતિ મળે છે. યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામનાર યોદ્ધાને માટે એથી મોટી કોઈ ક્ષમા નથી.

શૂરાણાં રક્તમાયાતિ તેન પાપન્ત્યજન્તિ તે । ઘાતાદિદુઃખસહનં રણે તત્ પરમન્તપઃ ।। ૨૩૬.

વીરોનું લોહી વહે છે, અને એથી તેઓ પાપથી મુક્ત થાય છે; યુદ્ધમાં ઘા અને મૃત્યુનું દુઃખ સહન કરવું એ તેમનું શ્રેષ્ઠ તપ છે.

વરાપ્સરઃ સહસ્રાણિ યાન્તિ શૂરં રણે મૃતં । સ્વામી સુકૃતમાદત્તે ભગ્નાનાં વિનિવર્ત્તિનાં ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા વીરને મળવા હજારો અપ્સરાઓ આવે છે; અને પરાજિત થઈ પાછા ફરનારાઓનું પુણ્ય રાજાને મળે છે.

બ્રહ્મહત્યાફલં તેષાં તથા પ્રોક્તં પદે પદે । ત્યક્ત્વા સહાયાન્ યો ગચ્છેદ્દેવાસ્તસ્ય વિનષ્ટયે ।। ૨૩૬.

જે પોતાના સાથીઓને છોડી જાય છે, તેને દરેક પગલે બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ લાગે છે, અને દેવતાઓ પણ તેના વિનાશની ઇચ્છા રાખે છે.

અશ્વમેધફલં પ્રોક્તં શૂરાણામનિવર્ત્તિનાં । ધર્મ્મનિષ્ઠે જયો રાજ્ઞિ યોદ્ધવ્યાશ્ચ સમાઃ સમૈઃ ।। ૨૩૬.

પાછા ન ફરનાર વીરને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે; ધર્મમાં સ્થિર રાજાને વિજય મળે છે, અને સમાન સાથે સમાન યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

ગજાદ્યૈશ્ચ ગજાદ્યાશ્ચ ન હન્તવ્યાઃ પલાયિનઃ । ન પ્રેક્ષકાઃ પ્રવિષ્ટાશ્ચ અશસ્ત્રાઃ પતિતાદયઃ ।। ૨૩૬.

હાથી વગેરે, ભાગી ગયેલા, દર્શક, અંદર પ્રવેશેલા, નિઃશસ્ત્ર અને પડી ગયેલા — એ બધાને મારવું નહીં.

શાન્તે નિદ્રાભિભૂતે ચ અર્દ્ધોત્તીર્ણે નદીવને । દુર્દ્દિને કૂટયુદ્ધાનિ શત્રુનાશાર્થમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

શત્રુ શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, નદી કે જંગલ અડધા પાર કર્યા હોય, કે ખરાબ હવામાનમાં હોય ત્યારે, શત્રુના વિનાશ માટે કપટયુક્ત યુદ્ધ કરવું.

બાહૂ પ્રગૃહ્ય વિક્રોશેદ્ભગ્ના ભગ્નાઃ પરે ઇતિ। પ્રાપ્તં મિત્રં બલં ભૂરિ નાયકોઽત્ર નિપાતિતઃ ।। ૨૩૬.

બાહુ પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું, 'અમે તૂટી ગયા, અમારો પરાજય થયો!' જો મિત્ર કે મોટું દળ આવી જાય, તો અહીંના નેતાને મારવામાં આવે.

સેનાનીર્નિહતશ્ચાયં ભૂપતિશ્ચાપિ વિપ્લુતઃ । વિદ્રુતાનાન્તુ યોધાનાં સુખં ધાતો વિધીયતે ।। ૨૩૬.

સેનાપતિ મારાય છે અને રાજા પણ હારી જાય છે; ભાગી ગયેલા યોદ્ધાઓ માટે સલામત પલાયનનો માર્ગ બનાવવામાં આવે છે.

ધૂપશ્ચ દેયા ધર્મ્મજ્ઞ તથા ચ પરમોહનાઃ । પતાકાશ્ચૈવ સમ્ભારો વાદિત્રાણાં ભયાવહઃ ।। ૨૩૬.

ધર્મજ્ઞ, ધૂપ અર્પણ કરવો જોઈએ, તેમજ શક્તિશાળી મંત્રો પણ; ધ્વજ અને ભય પેદા કરનારા વાદ્યયંત્રોની વ્યવસ્થા કરવી.

સમ્પ્રાપ્ય વિજયં યુદ્ધે દેવાન્વિપ્રાંશ્ચ સંયજેત્ । રત્નાનિ રાજગામીનિ અમાત્યેન કૃતે રણે ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને હવન કરવું; યુદ્ધમાં મળેલી રત્નો અને રાજધન મંત્રી દ્વારા વહેંચાવા જોઈએ.

તસ્ય સ્ત્રિયો ન કસ્યાપિ રક્ષ્યાસ્તાશ્ચ પરસ્ય ચ । શત્રું પ્રાપ્ય રણે મુક્તં પુત્રવત્ પરિપાલયેત્ ।। ૨૩૬.

પરાજિતની સ્ત્રીઓ કે વિજેતાની સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું, તેમને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડવું; યુદ્ધમાં પકડાયેલા શત્રુનું પુત્રની જેમ રક્ષણ કરવું.

પુનસ્તેન ન યોદ્ધવ્યં દેશાચારાદિ પાલયેત્ । તતશ્ચ સ્વપુરં પ્રાપ્ય ધ્રુવે ભે પ્રવિશેદ્ ગૃહં ।। ૨૩૬.

પછી એ સાથે ફરી યુદ્ધ ન કરવું; દેશના આચારનું પાલન કરવું. પછી પોતાના શહેરમાં પહોંચી, ચોક્કસપણે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશવું.

પુષ્કર ઉવાચ રાજ્યલક્ષ્મીસ્થિરત્વાય યથેન્દ્રેણ પુરા શ્રિયઃ । સ્તુતિઃ કૃતા તથા રાજા જયાર્થં સ્તુતિમાચરેત્ ।। ૨૩૭.

પુષ્કર બોલ્યા: રાજલક્ષ્મી સ્થિર રહે તે માટે, જેમ ઇન્દ્રે પહેલા શ્રીની સ્તુતિ કરી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી.

ઇન્દ્ર ઉવાચ । નમસ્યે સર્વલોકાનાં જનનીમબ્ધિસમ્ભવાં । શ્રિયમુન્નિદ્રપદ્માક્ષીં વિષ્ણુવક્ષઃસ્થલસ્થિતાં ।। ૨૩૭.

ઇન્દ્ર બોલ્યા: હું સર્વ લોકની માતા, સમુદ્રમાંથી જન્મેલી, ઉન્નત કમળ જેવી આંખો ધરાવતી અને વિષ્ણુના ઉર પર વસતી શ્રીને વંદન કરું છું.

ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં સ્વધા સ્વાહા સુધા ત્વં લોકપાવનિ । સન્ધ્યા રાત્રિઃ પ્રભા ભૂતિર્મ્મેધા શ્રદ્ધા સરસ્વતી ।। ૨૩૭.

તમે સિદ્ધિ છો, તમે સ્વધા છો, તમે સ્વાહા છો, તમે અમૃત છો, તમે લોકશુદ્ધિ આપો છો; તમે સંધ્યા, રાત્રિ, પ્રકાશ, ભુતિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો.

યજ્ઞવિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભને । આત્મવિદ્યા ચ દેવિ ત્વં વિમુક્તિફલદાયિની ।। ૨૩૭.

હે સુંદર દેવી, તમે યજ્ઞની વિદ્યા, મહાન વિદ્યા, ગુપ્ત વિદ્યા અને આત્માની વિદ્યા છો; તમે મુક્તિ આપનાર છો.

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિસ્ત્વમેવ ચ । સૌમ્યા સૌમ્યૈર્જગદ્રૂપૈસ્ત્વયૈતદ્દેવિ પૂરિતં ।। ૨૩૭.

હે સૌમ્ય સ્વરૂપે દેવી, તમે જ વિચારશક્તિ, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજનીતિ છો; તમારા સૌમ્ય રૂપોથી આખું જગત ભરેલું છે.

કા ત્વન્યા ત્વામૃતે દેવિ સર્વયજ્ઞમયં વપુઃ । અધ્યાસ્તે દેવ દેવસ્ય યોગિચિન્ત્યં ગદાભૃતઃ ।। ૨૩૭.

હે દેવી, તમારી સિવાય બીજું કોણ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી બનેલું રૂપ ધરાવે છે, જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે અને જે ગદાધારી ભગવાનનું શરીર છે?

ત્વયા દેવિ પરિત્યક્તં સકલં ભુવનત્રયં । વિનષ્ટપ્રાયમભવત્ ત્વયેદાનીં સમેધિતં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જ્યારે તમે ત્રણેય લોકને ત્યજી દીધા, ત્યારે બધું નાશ પામવા લાગ્યું; હવે તમારી હાજરીથી બધું ફરીથી ફૂલ્યું છે.

દારાઃ પુત્રાસ્તથાગારં સુહૃદ્ધાન્યઘનાદિકં । ભવત્યેતન્મહાભાગો નિત્યં ત્વદ્વીક્ષણાન્ નૃણાં ।। ૨૩૭.

પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્ર, અનાજ, ધન અને બીજા બધા સુખો મહાભાગ્યશાળી લોકોને હંમેશા તમારા દર્શનથી મળે છે, હે દેવી.

શરીરારોગ્યમૈશ્વર્યમરિપક્ષક્ષયઃ સુખં । દેવિ ત્વદ્‌દૃષ્ટિદૃષ્ટાનાં પુરુષાણાં ન દુર્લ્લભં ।। ૨૩૭.

હે દેવી, જેમને તમારું દર્શન થાય છે, તેમને શરીરનું આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, દુશ્મનોનો નાશ અને સુખ મેળવવું ક્યારેય મુશ્કેલ નથી.

ત્વમમ્બા સર્વભૂતાનાં દેવદેવો હરિઃ પિતા । ત્વયૈતદ્વિષ્ણુના ચામ્બ જગદ્વ્યાપ્તં ચરાચરં ।। ૨૩૭.

તમે સર્વ જીવોની માતા છો અને હરિ દેવોનો પિતા છે; હે મા, તમે અને વિષ્ણુએ મળીને ચાલતું અને અચળ બધું જગત વ્યાપ્યું છે.

માનં કોષં તથા કોષ્ઠં મા ગૃહં મા પરિચ્છદં । મા શરીરં કલત્રઞ્ચ ત્યજેથાઃ સર્વ્વપાવનિ ।। ૨૩૭.

હે સર્વ પાવન દેવી, તમે ક્યારેય માન, ધન, ભંડાર, ઘર, સામાન, શરીર કે પત્નીને છોડશો નહીં.