અગ્નિપુરાણમ્

વ્યૂહં ભેદાવહં કુર્ય્યાત્ પરવ્યૂહેષુ ચેચ્છયા । ગજસ્ય પાદરક્ષાર્થાશ્ચત્વારસ્તુ તથા દ્વિજ ।। ૨૩૬.

જ્યારે ઈચ્છા હોય ત્યારે શત્રુની ગોઠવણી તોડી શકે એવી રચના કરવી; અને, દ્વિજ, હાથીના પગોની રક્ષા માટે ચાર રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

રથસ્ય ચાશ્વાશ્ચત્વારઃ સમાસ્તસ્ય ચ ચર્મ્મિણઃ । ધન્વિનશ્ચર્મિભિસ્તુલ્યાઃ પુરસ્તાચ્ચર્મ્મિણો રણે ।। ૨૩૬.

રથ માટે ચાર ઘોડા જોડવા, અને તેમાં ચામડાની કવચવાળા યોદ્ધાઓ પણ હોવા જોઈએ; ધનુર્ધરોને પણ ચામડાની કવચવાળાઓ સાથે ગોઠવવા, અને યુદ્ધમાં ચામડાની કવચવાળાઓને આગળ મુકવા.

વૃષ્ઠતો ધન્વિનઃ પશ્ચાદ્ધન્વિનાન્તુરગા રથાઃ । રથાનાં કુઞ્જરાઃ પશ્ચાદ્ધાતવ્યાઃ પૃથિવીક્ષિતા ।। ૨૩૬.

ધનુર્ધરોની પાછળ વધુ ધનુર્ધરો, પછી ઘોડા અને રથો ગોઠવવા; અને રથોની પાછળ હાથીઓને રાજાએ ગોઠવવા.

પદાતિકુઞ્જરાશ્વનાં ધર્મ્મકાર્ય્યં પ્રયત્નતઃ । શૂરાઃ પ્રમુખતો દેયાઃ સ્કન્ધમાત્રપ્રદર્શનં ।। ૨૩૬.

પદાતી, હાથી અને ઘોડાની યોગ્ય ગોઠવણી ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવી; બહાદુરોને આગળ મુકવા, જેથી માત્ર તેમના ખભા દેખાય.

કર્ત્તવ્યં ભીરુસઙ્ઘેન શત્રુવિદ્રાવકારકં । દારયન્તિ પુરસ્તાત્તુ ન દેયા ભીરવઃ પુરઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુને ભાગાડી દે એવી ગોઠવણી ડરપોક લોકોના જૂથથી કરવી; ડરપોકોને ક્યારેય આગળ મુકવા નહીં.

પ્રોત્સાહયન્ત્યેવ રણે ભીરૂન્ શૂગઃ પુરસ્થિતાઃ । પ્રાંશવઃ શુકનાશાશ્ચ યે ચાજિહ્મેક્ષણા૨ નરાઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં આગળ ઉભેલા શૂરવીરો ડરપોકોને ઉત્સાહિત કરે છે; ઊંચા, પહોળા ખભાવાળા અને સીધી નજરવાળા પુરુષોને આગળ મુકવા.

સંહતભ્રયુગાશ્ચૈવ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ । નિત્યહૃષ્ટાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ શૂરા જ્ઞેયાશ્ય કામિનઃ ।। ૨૩૬.

એકસાથે જોડાયેલા, ગુસ્સાવાળાં, ઝઘડાળુ, હંમેશા આનંદિત અને બહાદુર એવા લોકો યુદ્ધ માટે ઉત્સુક ગણવામાં આવે છે.

પ્રપ્તિયુદ્ધં ગજાનાઞ્ચ તોયદાનાદિકશ્ચ યત્ ।। ૨૩૬.

હાથીઓ માટેની યુદ્ધની રીતો, જેમ કે પાણી આપવું અને અન્ય જરૂરિયાતો અહીં જણાવવામાં આવી છે.

આયુધાનયનં ચૈવ પત્તિકર્મ્મં વિધીયતે । રિપૂણાં ભેત્તુકામાનાં સ્વસૈન્યસ્ય તુ રક્ષણં ।। ૨૩૬.

હથિયારોની હલચાલ અને પદાતીની ફરજ અહીં નિર્ધારિત છે; શત્રુની પંક્તિ તોડવા ઈચ્છનાર અને પોતાની સેના રક્ષવા માટે.

ભેદનં સંહતાનાઞ્ચ ચર્મિણાં કર્મ્મ કીર્ત્તિંતં । વિમુખીકરણં યુદ્ધે ધન્વિનાં ચ તથોચ્યતે ।। ૨૩૬.

ચામડાની કવચવાળાઓની નજીકની ગોઠવણી તોડવાનું કાર્ય અહીં જણાવાયું છે; અને યુદ્ધમાં ધનુર્ધરોને પલટાવી દેવું પણ જણાવાયું છે.

દૂરાપસરણં યાનં સુહતસ્ય તથોચ્યતે । ત્રાસનં રિપુસૈન્યાનાં રથકર્મ્મ તથોચ્યતે ।। ૨૩૬.

દૂરથી પાછળ હટવું વાહનોનું કાર્ય કહેવાયું છે; અને શત્રુની સેના ડરાવે તે કામ રથનું છે.

ભેદનં સંહતાનાઞચ ભેદાનામપિ સંહતિઃ । પ્રાકારતોરણાટ્ટાલદ્રુમભઙ્ગશ્ચ સદ્‌ગજે ।। ૨૩૬.

નજીકની ગોઠવણી તોડવી, તૂટી ગયેલી પંક્તિઓને ફરી જોડવી, તેમજ દિવાલ, દરવાજા, મિનારા અને વૃક્ષો તોડવાનું કામ હાથીનું છે.

પત્તિભૂર્વિષમા જ્ઞેયા રથાશ્વસ્ય તથા સભા । સકર્દ્દમા ચ નાગાનાં યુદ્ધભૂમિરુદાહૃતા ।। ૨૩૬.

પદાતી માટે અસમાન જમીન, રથ અને ઘોડા માટે સમતળ મેદાન, અને હાથીઓ માટે કાદવાળું સ્થળ યુદ્ધ માટે યોગ્ય ગણાયું છે.

એવં વિરચિતવ્યૂહઃ કૃતપૃષ્ઠદિવાકરઃ । તથાનુલોપશુક્રાર્કિદિક્પાલમૃદુમારુતાઃ ।। ૨૩૬.

આ રીતે વ્યૂહ રચના કરવી, જેમાં સૂર્ય પાછળ રહે. તેવી જ રીતે, દિશાઓના રક્ષકોને શુક્ર અને સૂર્યની દિશામાં, હળવા પવન સાથે, યોગ્ય રીતે ગોઠવવા.

યોધાનુત્તેજયેત્સર્વ્વાન્નામગોત્રાવદાનતઃ । ભોગપ્રાપ્ત્યા ચ વિજયે સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યા મૃતસ્ય ચ ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને તેમનું નામ અને વંશ બોલીને પ્રોત્સાહિત કરવું, વિજયે આનંદની અને મૃત્યુએ સ્વર્ગપ્રાપ્તિની ખાતરી આપવી.

જિત્વારીન્ ભોગસમ્પ્રાપ્તિઃ મૃતસ્ય ચ પરા ગતિઃ । નિષ્કૃતિઃ સ્વામિપિણ્ડસ્ય નાસ્તિ યુદ્ધસમા ગતિઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને જીતવાથી ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, અને મૃત્યુ પામનારને ઉત્તમ ગતિ મળે છે. યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામનાર યોદ્ધાને માટે એથી મોટી કોઈ ક્ષમા નથી.

શૂરાણાં રક્તમાયાતિ તેન પાપન્ત્યજન્તિ તે । ઘાતાદિદુઃખસહનં રણે તત્ પરમન્તપઃ ।। ૨૩૬.

વીરોનું લોહી વહે છે, અને એથી તેઓ પાપથી મુક્ત થાય છે; યુદ્ધમાં ઘા અને મૃત્યુનું દુઃખ સહન કરવું એ તેમનું શ્રેષ્ઠ તપ છે.

વરાપ્સરઃ સહસ્રાણિ યાન્તિ શૂરં રણે મૃતં । સ્વામી સુકૃતમાદત્તે ભગ્નાનાં વિનિવર્ત્તિનાં ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા વીરને મળવા હજારો અપ્સરાઓ આવે છે; અને પરાજિત થઈ પાછા ફરનારાઓનું પુણ્ય રાજાને મળે છે.

બ્રહ્મહત્યાફલં તેષાં તથા પ્રોક્તં પદે પદે । ત્યક્ત્વા સહાયાન્ યો ગચ્છેદ્દેવાસ્તસ્ય વિનષ્ટયે ।। ૨૩૬.

જે પોતાના સાથીઓને છોડી જાય છે, તેને દરેક પગલે બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ લાગે છે, અને દેવતાઓ પણ તેના વિનાશની ઇચ્છા રાખે છે.

અશ્વમેધફલં પ્રોક્તં શૂરાણામનિવર્ત્તિનાં । ધર્મ્મનિષ્ઠે જયો રાજ્ઞિ યોદ્ધવ્યાશ્ચ સમાઃ સમૈઃ ।। ૨૩૬.

પાછા ન ફરનાર વીરને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે; ધર્મમાં સ્થિર રાજાને વિજય મળે છે, અને સમાન સાથે સમાન યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

ગજાદ્યૈશ્ચ ગજાદ્યાશ્ચ ન હન્તવ્યાઃ પલાયિનઃ । ન પ્રેક્ષકાઃ પ્રવિષ્ટાશ્ચ અશસ્ત્રાઃ પતિતાદયઃ ।। ૨૩૬.

હાથી વગેરે, ભાગી ગયેલા, દર્શક, અંદર પ્રવેશેલા, નિઃશસ્ત્ર અને પડી ગયેલા — એ બધાને મારવું નહીં.

શાન્તે નિદ્રાભિભૂતે ચ અર્દ્ધોત્તીર્ણે નદીવને । દુર્દ્દિને કૂટયુદ્ધાનિ શત્રુનાશાર્થમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

શત્રુ શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, નદી કે જંગલ અડધા પાર કર્યા હોય, કે ખરાબ હવામાનમાં હોય ત્યારે, શત્રુના વિનાશ માટે કપટયુક્ત યુદ્ધ કરવું.

બાહૂ પ્રગૃહ્ય વિક્રોશેદ્ભગ્ના ભગ્નાઃ પરે ઇતિ। પ્રાપ્તં મિત્રં બલં ભૂરિ નાયકોઽત્ર નિપાતિતઃ ।। ૨૩૬.

બાહુ પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું, 'અમે તૂટી ગયા, અમારો પરાજય થયો!' જો મિત્ર કે મોટું દળ આવી જાય, તો અહીંના નેતાને મારવામાં આવે.

સેનાનીર્નિહતશ્ચાયં ભૂપતિશ્ચાપિ વિપ્લુતઃ । વિદ્રુતાનાન્તુ યોધાનાં સુખં ધાતો વિધીયતે ।। ૨૩૬.

સેનાપતિ મારાય છે અને રાજા પણ હારી જાય છે; ભાગી ગયેલા યોદ્ધાઓ માટે સલામત પલાયનનો માર્ગ બનાવવામાં આવે છે.

ધૂપશ્ચ દેયા ધર્મ્મજ્ઞ તથા ચ પરમોહનાઃ । પતાકાશ્ચૈવ સમ્ભારો વાદિત્રાણાં ભયાવહઃ ।। ૨૩૬.

ધર્મજ્ઞ, ધૂપ અર્પણ કરવો જોઈએ, તેમજ શક્તિશાળી મંત્રો પણ; ધ્વજ અને ભય પેદા કરનારા વાદ્યયંત્રોની વ્યવસ્થા કરવી.

સમ્પ્રાપ્ય વિજયં યુદ્ધે દેવાન્વિપ્રાંશ્ચ સંયજેત્ । રત્નાનિ રાજગામીનિ અમાત્યેન કૃતે રણે ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને હવન કરવું; યુદ્ધમાં મળેલી રત્નો અને રાજધન મંત્રી દ્વારા વહેંચાવા જોઈએ.

તસ્ય સ્ત્રિયો ન કસ્યાપિ રક્ષ્યાસ્તાશ્ચ પરસ્ય ચ । શત્રું પ્રાપ્ય રણે મુક્તં પુત્રવત્ પરિપાલયેત્ ।। ૨૩૬.

પરાજિતની સ્ત્રીઓ કે વિજેતાની સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું, તેમને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડવું; યુદ્ધમાં પકડાયેલા શત્રુનું પુત્રની જેમ રક્ષણ કરવું.

પુનસ્તેન ન યોદ્ધવ્યં દેશાચારાદિ પાલયેત્ । તતશ્ચ સ્વપુરં પ્રાપ્ય ધ્રુવે ભે પ્રવિશેદ્ ગૃહં ।। ૨૩૬.

પછી એ સાથે ફરી યુદ્ધ ન કરવું; દેશના આચારનું પાલન કરવું. પછી પોતાના શહેરમાં પહોંચી, ચોક્કસપણે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશવું.

પુષ્કર ઉવાચ રાજ્યલક્ષ્મીસ્થિરત્વાય યથેન્દ્રેણ પુરા શ્રિયઃ । સ્તુતિઃ કૃતા તથા રાજા જયાર્થં સ્તુતિમાચરેત્ ।। ૨૩૭.

પુષ્કર બોલ્યા: રાજલક્ષ્મી સ્થિર રહે તે માટે, જેમ ઇન્દ્રે પહેલા શ્રીની સ્તુતિ કરી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી.