અગ્નિપુરાણમ્

દેશે ત્વદૃશ્યઃ શત્રૂણાં કુર્ય્યાત્ પ્રકૃતિકલ્પનાં । સંહતાન્ યોધયેદલ્પાન્ કામં વિસ્તારયેદ્‌બહૂન્ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને દેખાતું ન હોય એવા સ્થળે સૈન્યની રચના કરવી; એકઠા થયેલા સૈનિકોને થોડા સાથે યુદ્ધ કરાવવું અને વધારેને ઈચ્છા મુજબ ફેલાવા.

સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ। વ્યૂહાઃ પ્રાણ્યઙ્ગરૂપાશ્ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ચ કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૬.

ઓછા સૈનિકો માટે બહુ સાથે સૂચીમુખ રચના કરવી; વ્યૂહો પ્રાણાંગ અને વસ્તુ સ્વરૂપે વર્ણવાયા છે.

ગરુડો મકરવ્યૂહશ્ચક્રઃ શ્યેનસ્તથૈવ ચ । અર્દ્ધચન્દ્રશ્ચ વજ્રશ્ચ શકટવ્યૂહ એવ ચ ।। ૨૩૬.

ગરુડ, મકર, ચક્ર, શ્યેન, અર્ધચંદ્ર, વજ્ર અને શકટ વ્યૂહ પણ જણાવાયા છે.

મણ્ડલઃ સર્વતોભદ્રઃ સૂચીવ્યૂહશ્ચ તે નરાઃ । વ્યૂહાનામથ સર્વેષાં પઞ્ચધા સૈન્યકલ્પના ।। ૨૩૬.

મંડળ, સર્વતોભદ્ર અને સૂચી વ્યૂહ—આ બધા વ્યૂહો છે; અને દરેક માટે સૈન્યની રચના પાંચ પ્રકારની કહેવામાં આવી છે.

દ્વૌ પક્ષાવનુપક્ષૌ દ્વાવવશ્યં પઞ્ચમં ભવેત્ । એકેન યદિ વા દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં યુદ્ધમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

બે પાંખ, બે ઉપપાંખ અને પાંચમું હંમેશાં હોવું જોઈએ; એક કે બે ભાગથી પણ યુદ્ધ કરી શકાય.

ભાગત્રયં સ્થાપયેત્તુ તેષાં રક્ષાર્થમેવ ચ । ન વ્યૂહકલ્પના કાર્ય્યા રાજ્ઞો ભવતિ કર્હિંચિત્ ।। ૨૩૬.

તેમની રક્ષા માટે ત્રણ વિભાગો ગોઠવવા જોઈએ; રાજાએ ક્યારેય પોતે યુદ્ધની રચના કરવી નહીં.

મૂલચ્છેદે વિનાશઃ સ્યાન્ન યુધ્યેચ્ચ સ્વયન્નૃપઃ । સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્તિષ્ઠેત્તુ ક્રોશમાત્રે મહીપતિઃ ।। ૨૩૬.

મૂળ નાશ પામે તો વિનાશ થાય છે; રાજાએ પોતે યુદ્ધમાં ઉતરવું નહીં, પણ પોતાની સેના પાછળ એક ક્રોશ જેટલા અંતરે રહેવું જોઈએ.

ભગ્નસન્ધારણં તત્ર યોધાનાં પરિકીર્ત્તિતં । પ્રધાનભઙ્ગે સૈન્યસ્ય નાવસ્થાનં વિધીયતે ।। ૨૩૬.

અહીં યોદ્ધાઓની મુખ્ય શક્તિ તૂટી જાય તે વાત કહેવામાં આવી છે; જ્યારે સેના મુખ્ય ભાગે તૂટી જાય, ત્યારે આગળ યુદ્ધ થતું રહેતું નથી.

ન સંહતાન્ન વિરલાન્યોધાન્ વ્યૂહે પ્રકલ્પયેત્ । આયુધાનાન્તુ સમ્મર્દ્દો યથા ન સ્યાત્ પરસ્પરં ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને બહુ જમાવટથી કે બહુ છૂટા પણ ગોઠવવા નહીં; જેથી તેમના હથિયારો એકબીજા સાથે અથડાય નહીં.

ભેત્તુકામઃ પરનીકં સંહતૈરેવ ભેદયેત્ । ભેદરક્ષ્યાઃ પરેણાપિ કર્ત્તવ્યાઃ સંહતાસ્તથા ।। ૨૩૬.

જે શત્રુની પંક્તિ તોડવા ઈચ્છે, તેણે નજીકથી ગોઠવેલા સૈનિકો વડે જ તોડવી; શત્રુએ પણ પોતાની ગોઠવણી તૂટી ન જાય તેવી કાળજી રાખવી જોઈએ.

વ્યૂહં ભેદાવહં કુર્ય્યાત્ પરવ્યૂહેષુ ચેચ્છયા । ગજસ્ય પાદરક્ષાર્થાશ્ચત્વારસ્તુ તથા દ્વિજ ।। ૨૩૬.

જ્યારે ઈચ્છા હોય ત્યારે શત્રુની ગોઠવણી તોડી શકે એવી રચના કરવી; અને, દ્વિજ, હાથીના પગોની રક્ષા માટે ચાર રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

રથસ્ય ચાશ્વાશ્ચત્વારઃ સમાસ્તસ્ય ચ ચર્મ્મિણઃ । ધન્વિનશ્ચર્મિભિસ્તુલ્યાઃ પુરસ્તાચ્ચર્મ્મિણો રણે ।। ૨૩૬.

રથ માટે ચાર ઘોડા જોડવા, અને તેમાં ચામડાની કવચવાળા યોદ્ધાઓ પણ હોવા જોઈએ; ધનુર્ધરોને પણ ચામડાની કવચવાળાઓ સાથે ગોઠવવા, અને યુદ્ધમાં ચામડાની કવચવાળાઓને આગળ મુકવા.

વૃષ્ઠતો ધન્વિનઃ પશ્ચાદ્ધન્વિનાન્તુરગા રથાઃ । રથાનાં કુઞ્જરાઃ પશ્ચાદ્ધાતવ્યાઃ પૃથિવીક્ષિતા ।। ૨૩૬.

ધનુર્ધરોની પાછળ વધુ ધનુર્ધરો, પછી ઘોડા અને રથો ગોઠવવા; અને રથોની પાછળ હાથીઓને રાજાએ ગોઠવવા.

પદાતિકુઞ્જરાશ્વનાં ધર્મ્મકાર્ય્યં પ્રયત્નતઃ । શૂરાઃ પ્રમુખતો દેયાઃ સ્કન્ધમાત્રપ્રદર્શનં ।। ૨૩૬.

પદાતી, હાથી અને ઘોડાની યોગ્ય ગોઠવણી ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવી; બહાદુરોને આગળ મુકવા, જેથી માત્ર તેમના ખભા દેખાય.

કર્ત્તવ્યં ભીરુસઙ્ઘેન શત્રુવિદ્રાવકારકં । દારયન્તિ પુરસ્તાત્તુ ન દેયા ભીરવઃ પુરઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુને ભાગાડી દે એવી ગોઠવણી ડરપોક લોકોના જૂથથી કરવી; ડરપોકોને ક્યારેય આગળ મુકવા નહીં.

પ્રોત્સાહયન્ત્યેવ રણે ભીરૂન્ શૂગઃ પુરસ્થિતાઃ । પ્રાંશવઃ શુકનાશાશ્ચ યે ચાજિહ્મેક્ષણા૨ નરાઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં આગળ ઉભેલા શૂરવીરો ડરપોકોને ઉત્સાહિત કરે છે; ઊંચા, પહોળા ખભાવાળા અને સીધી નજરવાળા પુરુષોને આગળ મુકવા.

સંહતભ્રયુગાશ્ચૈવ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ । નિત્યહૃષ્ટાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ શૂરા જ્ઞેયાશ્ય કામિનઃ ।। ૨૩૬.

એકસાથે જોડાયેલા, ગુસ્સાવાળાં, ઝઘડાળુ, હંમેશા આનંદિત અને બહાદુર એવા લોકો યુદ્ધ માટે ઉત્સુક ગણવામાં આવે છે.

પ્રપ્તિયુદ્ધં ગજાનાઞ્ચ તોયદાનાદિકશ્ચ યત્ ।। ૨૩૬.

હાથીઓ માટેની યુદ્ધની રીતો, જેમ કે પાણી આપવું અને અન્ય જરૂરિયાતો અહીં જણાવવામાં આવી છે.

આયુધાનયનં ચૈવ પત્તિકર્મ્મં વિધીયતે । રિપૂણાં ભેત્તુકામાનાં સ્વસૈન્યસ્ય તુ રક્ષણં ।। ૨૩૬.

હથિયારોની હલચાલ અને પદાતીની ફરજ અહીં નિર્ધારિત છે; શત્રુની પંક્તિ તોડવા ઈચ્છનાર અને પોતાની સેના રક્ષવા માટે.

ભેદનં સંહતાનાઞ્ચ ચર્મિણાં કર્મ્મ કીર્ત્તિંતં । વિમુખીકરણં યુદ્ધે ધન્વિનાં ચ તથોચ્યતે ।। ૨૩૬.

ચામડાની કવચવાળાઓની નજીકની ગોઠવણી તોડવાનું કાર્ય અહીં જણાવાયું છે; અને યુદ્ધમાં ધનુર્ધરોને પલટાવી દેવું પણ જણાવાયું છે.

દૂરાપસરણં યાનં સુહતસ્ય તથોચ્યતે । ત્રાસનં રિપુસૈન્યાનાં રથકર્મ્મ તથોચ્યતે ।। ૨૩૬.

દૂરથી પાછળ હટવું વાહનોનું કાર્ય કહેવાયું છે; અને શત્રુની સેના ડરાવે તે કામ રથનું છે.

ભેદનં સંહતાનાઞચ ભેદાનામપિ સંહતિઃ । પ્રાકારતોરણાટ્ટાલદ્રુમભઙ્ગશ્ચ સદ્‌ગજે ।। ૨૩૬.

નજીકની ગોઠવણી તોડવી, તૂટી ગયેલી પંક્તિઓને ફરી જોડવી, તેમજ દિવાલ, દરવાજા, મિનારા અને વૃક્ષો તોડવાનું કામ હાથીનું છે.

પત્તિભૂર્વિષમા જ્ઞેયા રથાશ્વસ્ય તથા સભા । સકર્દ્દમા ચ નાગાનાં યુદ્ધભૂમિરુદાહૃતા ।। ૨૩૬.

પદાતી માટે અસમાન જમીન, રથ અને ઘોડા માટે સમતળ મેદાન, અને હાથીઓ માટે કાદવાળું સ્થળ યુદ્ધ માટે યોગ્ય ગણાયું છે.

એવં વિરચિતવ્યૂહઃ કૃતપૃષ્ઠદિવાકરઃ । તથાનુલોપશુક્રાર્કિદિક્પાલમૃદુમારુતાઃ ।। ૨૩૬.

આ રીતે વ્યૂહ રચના કરવી, જેમાં સૂર્ય પાછળ રહે. તેવી જ રીતે, દિશાઓના રક્ષકોને શુક્ર અને સૂર્યની દિશામાં, હળવા પવન સાથે, યોગ્ય રીતે ગોઠવવા.

યોધાનુત્તેજયેત્સર્વ્વાન્નામગોત્રાવદાનતઃ । ભોગપ્રાપ્ત્યા ચ વિજયે સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યા મૃતસ્ય ચ ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને તેમનું નામ અને વંશ બોલીને પ્રોત્સાહિત કરવું, વિજયે આનંદની અને મૃત્યુએ સ્વર્ગપ્રાપ્તિની ખાતરી આપવી.

જિત્વારીન્ ભોગસમ્પ્રાપ્તિઃ મૃતસ્ય ચ પરા ગતિઃ । નિષ્કૃતિઃ સ્વામિપિણ્ડસ્ય નાસ્તિ યુદ્ધસમા ગતિઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને જીતવાથી ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, અને મૃત્યુ પામનારને ઉત્તમ ગતિ મળે છે. યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામનાર યોદ્ધાને માટે એથી મોટી કોઈ ક્ષમા નથી.

શૂરાણાં રક્તમાયાતિ તેન પાપન્ત્યજન્તિ તે । ઘાતાદિદુઃખસહનં રણે તત્ પરમન્તપઃ ।। ૨૩૬.

વીરોનું લોહી વહે છે, અને એથી તેઓ પાપથી મુક્ત થાય છે; યુદ્ધમાં ઘા અને મૃત્યુનું દુઃખ સહન કરવું એ તેમનું શ્રેષ્ઠ તપ છે.

વરાપ્સરઃ સહસ્રાણિ યાન્તિ શૂરં રણે મૃતં । સ્વામી સુકૃતમાદત્તે ભગ્નાનાં વિનિવર્ત્તિનાં ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા વીરને મળવા હજારો અપ્સરાઓ આવે છે; અને પરાજિત થઈ પાછા ફરનારાઓનું પુણ્ય રાજાને મળે છે.

બ્રહ્મહત્યાફલં તેષાં તથા પ્રોક્તં પદે પદે । ત્યક્ત્વા સહાયાન્ યો ગચ્છેદ્દેવાસ્તસ્ય વિનષ્ટયે ।। ૨૩૬.

જે પોતાના સાથીઓને છોડી જાય છે, તેને દરેક પગલે બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ લાગે છે, અને દેવતાઓ પણ તેના વિનાશની ઇચ્છા રાખે છે.