અગ્નિપુરાણમ્

દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠાઃ સન્ત્વાયુર્દાઃ સુરાશ્ચ તે । દેવસિદ્ધિં પ્રપ્નુહિ ત્વં દેવયાત્રાસ્તુ સા તવ ।। ૨૩૬.

આકાશ, અંતરિક્ષ અને ધરતીમાં વસતા દેવતાઓ તને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે; તું દૈવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર અને આ દૈવી યાત્રા તારી થાય.

રક્ષન્તુ દેવતાઃ સર્વા ઇતિ શ્રુત્વા નૃપો વ્રજેત્ । ગૃહીત્વા સશરઞ્ચાપં ધનુર્નાગેતિ મન્ત્રતઃ ।। ૨૩૬.

'બધી દેવતાઓ રક્ષા કરે' એવું સાંભળીને રાજાએ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને 'નાગ ધનુષ્ય' મંત્ર બોલતો આગળ વધવું.

નદ્વિણ્ણોરિતિ જપ્ત્વાથ દદ્યાદ્રિપુમુખ પદં । દક્ષિણં પદં દ્વાત્રિંશદ્દિક્ષું પ્રાચ્યાદિષુ ક્રમાત્ ।। ૨૩૬.

'નદ્વિણ્ણોર' મંત્ર જપ્યા પછી, પર્વતના મુખે પગ મૂકવો; દક્ષિણ પગ પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ બત્રીસ દિશાઓમાં મૂકવો.

નાગં રથં હયઞ્ચૈવ ધુર્યાંશ્ચૈવારુહેત્ ક્રમાત્ । આરુહ્ય વાદ્યૈર્ગચ્છેત પૃષ્ઠતો નાવલોકયેત્ ।। ૨૩૬.

પહેલા નાગ, પછી રથ, પછી ઘોડો અને પછી અન્ય વાઘણાંઓ પર ક્રમશઃ ચઢવું; ચઢીને વાદ્ય સાથે આગળ વધવું, અને પાછળ ન જોવું.

ક્રોશમાત્રં ગતસ્તિષ્ઠેત્ પૂજયેદ્દેવતા દ્વિજાન્ । પરદેશં વ્રજેત્ પશ્ચાદાત્મસૈન્યં હિ પાલયન્ ।। ૨૩૬.

એક ક્રોશ જેટલું અંતર જઈને થંભવું, પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી; ત્યારબાદ પોતાનું સૈન્ય રક્ષતા વિદેશી પ્રદેશમાં જવું.

દેવાનાં પૂજનં કુર્ય્યાન્ન છિન્દ્યાદાયમત્ર તુ ।। ૨૩૬.

દેવતાઓની પૂજા કરવી અને અહીં આ ક્યારેય છોડવી નહીં.

નાવમાનયેત્તદ્દેશ્યાનાગત્ય સ્વપુરં પુનઃ । જયં પ્રાપ્યાર્ચ્ચયેદ્દેવાન્ દદ્યાદ્દાનાનિ પાર્થિપઃ ।। ૨૩૬.

તે પ્રદેશના લોકોનું અપમાન ન કરવું; પોતાના શહેરમાં પાછા આવી વિજય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, રાજાએ દેવતાઓની પૂજા કરવી અને દાન આપવું.

દ્વિતીયેઽહનિ સઙ્‌ગ્રામો ભવિષ્યતિ યદા તદા । સ્નાપયેદ્‌ગજમશ્વાદિ યજેદ્દેવં નૃસિંહકં ।। ૨૩૬.

બીજા દિવસે જ્યારે યુદ્ધ થવાનું હોય, ત્યારે હાથી, ઘોડા વગેરેને સ્નાન કરાવવું અને નરસિંહ દેવની પૂજા કરવી.

છત્રાદિરાજલિઙ્ગાનિ શસ્ત્રાણિ નિશિ વૈ ગણાન્ । પ્રાતર્નૃસિંહકં પૂજ્ય વાહનાદ્યમશેષતઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે છત્રી વગેરે રાજચિહ્નો, શસ્ત્રો અને ગણોનું પૂજન કરવું; સવારે નરસિંહ દેવ, બધા વાહનો અને અન્ય બધાનું પૂજન કરવું.

પુરોધસા હુતં પશ્યેદ્વહ્નિં હુત્વા દ્વિજાન્યદેત્। ગૃહીત્વા સશરઞ્ચાપં ગજાદ્યારુદ્ય વૈ બ્રજેત્ ।। ૨૩૬.

પૂરોહિતે હવન જોવું, અગ્નિમાં હવન કર્યા પછી બ્રાહ્મણોને સન્માન આપવું; પછી ધનુષ્ય-બાણ લઈને હાથી વગેરે પર ચડી આગળ વધવું.

દેશે ત્વદૃશ્યઃ શત્રૂણાં કુર્ય્યાત્ પ્રકૃતિકલ્પનાં । સંહતાન્ યોધયેદલ્પાન્ કામં વિસ્તારયેદ્‌બહૂન્ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને દેખાતું ન હોય એવા સ્થળે સૈન્યની રચના કરવી; એકઠા થયેલા સૈનિકોને થોડા સાથે યુદ્ધ કરાવવું અને વધારેને ઈચ્છા મુજબ ફેલાવા.

સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ। વ્યૂહાઃ પ્રાણ્યઙ્ગરૂપાશ્ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ચ કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૬.

ઓછા સૈનિકો માટે બહુ સાથે સૂચીમુખ રચના કરવી; વ્યૂહો પ્રાણાંગ અને વસ્તુ સ્વરૂપે વર્ણવાયા છે.

ગરુડો મકરવ્યૂહશ્ચક્રઃ શ્યેનસ્તથૈવ ચ । અર્દ્ધચન્દ્રશ્ચ વજ્રશ્ચ શકટવ્યૂહ એવ ચ ।। ૨૩૬.

ગરુડ, મકર, ચક્ર, શ્યેન, અર્ધચંદ્ર, વજ્ર અને શકટ વ્યૂહ પણ જણાવાયા છે.

મણ્ડલઃ સર્વતોભદ્રઃ સૂચીવ્યૂહશ્ચ તે નરાઃ । વ્યૂહાનામથ સર્વેષાં પઞ્ચધા સૈન્યકલ્પના ।। ૨૩૬.

મંડળ, સર્વતોભદ્ર અને સૂચી વ્યૂહ—આ બધા વ્યૂહો છે; અને દરેક માટે સૈન્યની રચના પાંચ પ્રકારની કહેવામાં આવી છે.

દ્વૌ પક્ષાવનુપક્ષૌ દ્વાવવશ્યં પઞ્ચમં ભવેત્ । એકેન યદિ વા દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં યુદ્ધમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

બે પાંખ, બે ઉપપાંખ અને પાંચમું હંમેશાં હોવું જોઈએ; એક કે બે ભાગથી પણ યુદ્ધ કરી શકાય.

ભાગત્રયં સ્થાપયેત્તુ તેષાં રક્ષાર્થમેવ ચ । ન વ્યૂહકલ્પના કાર્ય્યા રાજ્ઞો ભવતિ કર્હિંચિત્ ।। ૨૩૬.

તેમની રક્ષા માટે ત્રણ વિભાગો ગોઠવવા જોઈએ; રાજાએ ક્યારેય પોતે યુદ્ધની રચના કરવી નહીં.

મૂલચ્છેદે વિનાશઃ સ્યાન્ન યુધ્યેચ્ચ સ્વયન્નૃપઃ । સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્તિષ્ઠેત્તુ ક્રોશમાત્રે મહીપતિઃ ।। ૨૩૬.

મૂળ નાશ પામે તો વિનાશ થાય છે; રાજાએ પોતે યુદ્ધમાં ઉતરવું નહીં, પણ પોતાની સેના પાછળ એક ક્રોશ જેટલા અંતરે રહેવું જોઈએ.

ભગ્નસન્ધારણં તત્ર યોધાનાં પરિકીર્ત્તિતં । પ્રધાનભઙ્ગે સૈન્યસ્ય નાવસ્થાનં વિધીયતે ।। ૨૩૬.

અહીં યોદ્ધાઓની મુખ્ય શક્તિ તૂટી જાય તે વાત કહેવામાં આવી છે; જ્યારે સેના મુખ્ય ભાગે તૂટી જાય, ત્યારે આગળ યુદ્ધ થતું રહેતું નથી.

ન સંહતાન્ન વિરલાન્યોધાન્ વ્યૂહે પ્રકલ્પયેત્ । આયુધાનાન્તુ સમ્મર્દ્દો યથા ન સ્યાત્ પરસ્પરં ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને બહુ જમાવટથી કે બહુ છૂટા પણ ગોઠવવા નહીં; જેથી તેમના હથિયારો એકબીજા સાથે અથડાય નહીં.

ભેત્તુકામઃ પરનીકં સંહતૈરેવ ભેદયેત્ । ભેદરક્ષ્યાઃ પરેણાપિ કર્ત્તવ્યાઃ સંહતાસ્તથા ।। ૨૩૬.

જે શત્રુની પંક્તિ તોડવા ઈચ્છે, તેણે નજીકથી ગોઠવેલા સૈનિકો વડે જ તોડવી; શત્રુએ પણ પોતાની ગોઠવણી તૂટી ન જાય તેવી કાળજી રાખવી જોઈએ.

વ્યૂહં ભેદાવહં કુર્ય્યાત્ પરવ્યૂહેષુ ચેચ્છયા । ગજસ્ય પાદરક્ષાર્થાશ્ચત્વારસ્તુ તથા દ્વિજ ।। ૨૩૬.

જ્યારે ઈચ્છા હોય ત્યારે શત્રુની ગોઠવણી તોડી શકે એવી રચના કરવી; અને, દ્વિજ, હાથીના પગોની રક્ષા માટે ચાર રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

રથસ્ય ચાશ્વાશ્ચત્વારઃ સમાસ્તસ્ય ચ ચર્મ્મિણઃ । ધન્વિનશ્ચર્મિભિસ્તુલ્યાઃ પુરસ્તાચ્ચર્મ્મિણો રણે ।। ૨૩૬.

રથ માટે ચાર ઘોડા જોડવા, અને તેમાં ચામડાની કવચવાળા યોદ્ધાઓ પણ હોવા જોઈએ; ધનુર્ધરોને પણ ચામડાની કવચવાળાઓ સાથે ગોઠવવા, અને યુદ્ધમાં ચામડાની કવચવાળાઓને આગળ મુકવા.

વૃષ્ઠતો ધન્વિનઃ પશ્ચાદ્ધન્વિનાન્તુરગા રથાઃ । રથાનાં કુઞ્જરાઃ પશ્ચાદ્ધાતવ્યાઃ પૃથિવીક્ષિતા ।। ૨૩૬.

ધનુર્ધરોની પાછળ વધુ ધનુર્ધરો, પછી ઘોડા અને રથો ગોઠવવા; અને રથોની પાછળ હાથીઓને રાજાએ ગોઠવવા.

પદાતિકુઞ્જરાશ્વનાં ધર્મ્મકાર્ય્યં પ્રયત્નતઃ । શૂરાઃ પ્રમુખતો દેયાઃ સ્કન્ધમાત્રપ્રદર્શનં ।। ૨૩૬.

પદાતી, હાથી અને ઘોડાની યોગ્ય ગોઠવણી ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવી; બહાદુરોને આગળ મુકવા, જેથી માત્ર તેમના ખભા દેખાય.

કર્ત્તવ્યં ભીરુસઙ્ઘેન શત્રુવિદ્રાવકારકં । દારયન્તિ પુરસ્તાત્તુ ન દેયા ભીરવઃ પુરઃ ।। ૨૩૬.

શત્રુને ભાગાડી દે એવી ગોઠવણી ડરપોક લોકોના જૂથથી કરવી; ડરપોકોને ક્યારેય આગળ મુકવા નહીં.

પ્રોત્સાહયન્ત્યેવ રણે ભીરૂન્ શૂગઃ પુરસ્થિતાઃ । પ્રાંશવઃ શુકનાશાશ્ચ યે ચાજિહ્મેક્ષણા૨ નરાઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં આગળ ઉભેલા શૂરવીરો ડરપોકોને ઉત્સાહિત કરે છે; ઊંચા, પહોળા ખભાવાળા અને સીધી નજરવાળા પુરુષોને આગળ મુકવા.

સંહતભ્રયુગાશ્ચૈવ ક્રોધનાઃ કલહપ્રિયાઃ । નિત્યહૃષ્ટાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ શૂરા જ્ઞેયાશ્ય કામિનઃ ।। ૨૩૬.

એકસાથે જોડાયેલા, ગુસ્સાવાળાં, ઝઘડાળુ, હંમેશા આનંદિત અને બહાદુર એવા લોકો યુદ્ધ માટે ઉત્સુક ગણવામાં આવે છે.

પ્રપ્તિયુદ્ધં ગજાનાઞ્ચ તોયદાનાદિકશ્ચ યત્ ।। ૨૩૬.

હાથીઓ માટેની યુદ્ધની રીતો, જેમ કે પાણી આપવું અને અન્ય જરૂરિયાતો અહીં જણાવવામાં આવી છે.

આયુધાનયનં ચૈવ પત્તિકર્મ્મં વિધીયતે । રિપૂણાં ભેત્તુકામાનાં સ્વસૈન્યસ્ય તુ રક્ષણં ।। ૨૩૬.

હથિયારોની હલચાલ અને પદાતીની ફરજ અહીં નિર્ધારિત છે; શત્રુની પંક્તિ તોડવા ઈચ્છનાર અને પોતાની સેના રક્ષવા માટે.