અગ્નિપુરાણમ્

માર્ગે યા દેવતાસ્તાસાન્નદ્યાદીનાઞ્ચ પૂજનં । દિવ્યાન્તરીક્ષભૌમસ્થદેવાનાઞ્ચ તથા બલિઃ ।। ૨૩૬.

માર્ગમાં આવતાં દેવતાઓ અને નદીઓ વગેરેનું પૂજન કરવું; તેમજ સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસતા દેવતાઓને પણ અર્પણ કરવું.

રાત્રૌ ભૂતગણાનાઞ્ચ વાસુદેવાદિપૂજનં । ભદ્રાકાલ્યાઃ શ્રિયઃ કુર્ય્યાત્ પ્રાર્થયેત્ સર્વ્દેવતાઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે ભૂતગણો અને વાસુદેવ વગેરેનું પૂજન કરવું; ભદ્રાકાળી અને શ્રીનું સન્માન કરી, સર્વ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરવી.

વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ । નારાયણોઽબ્જજો વિષ્ણુર્ન્નારસિંહો વરાહકઃ ।। ૨૩૬.

વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ; નારાયણ, કમળજ, વિષ્ણુ, નૃસિંહ અને વરાહ.

સૂર્ય્યઃ સોમઃ કુકજચશ્ચાન્દ્રિજીવશુક્રશનૈશ્ચરાઃ ।। ૨૩૬.

સૂર્ય, સોમ, કુજ, ચંદ્ર, જીવ, શુક્ર અને શનૈશ્ચર.

રાહુઃ કેતુર્ગણપતિઃ સેનાની ચણ્ડિકા હ્યુમા । લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા બ્રહ્માણીપ્રમુખા ગણાઃ ।। ૨૩૬.

રાહુ, કેતુ, ગણપતિ, સેનાપતિ, ચંડિકા, ઉમા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા અને બ્રહ્માણી વડે દેવીઓનું સમૂહ.

રુદ્રા ઇન્દ્રાદયો વહ્નિર્ન્નાગાસ્તાર્ક્ષ્યોઽપરે સુરાઃ । દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠા વિજયાય ભવન્તુ મે ।। ૨૩૬.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર વગેરે, અગ્નિ, નાગ, તાર્ક્ષ્ય અને અન્ય દેવતાઓ—જે સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસે છે—એ બધા મને વિજય આપે.

મર્દયન્તુ રણે શત્રૂન્ સમ્પ્રગૃહ્યોપહારકં । સપુત્રમાતૃભૃત્યોઽહં દેવા વઃ શરણઙ્ગતઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં શત્રુઓને પરાજિત કરે અને અર્પણ સ્વીકારી લે—હું મારા પુત્રો, માતા અને સેવકો સાથે તમારો આશ્રય લીધો છે, હે દેવતાઓ.

વિનિવૃત્તઃ પ્ર્દાસ્યામિ દત્તાદભ્યધિકં બલિં ।। ૨૩૬.

હું પાછો જઈને, પહેલાથી આપેલા દાન કરતાં વધુ મોટું બલિ અર્પણ કરીશ.

ષષ્ઠેઽહ્નિ વિજયસ્નાનં કર્ત્તવ્યં ચાભિષેકવત્ । યાત્રાદિને સપ્તમે ચ પૂજયેચ્ચ ત્રિવક્રમં ।। ૨૩૬.

છઠ્ઠા દિવસે વિજયસ્નાન કરવું, જેમ અભિષેક સમયે થાય છે તેમ; અને સાતમા દિવસે, એટલે યાત્રાના દિવસે, ત્રિવિક્રમની પૂજા કરવી.

નીરાજનોક્તમન્ત્રૈશ્ચ આયુધં વાહનં યજેત્ । પુણ્યાહજયશબ્દેન મન્ત્રમેતન્નિશામયેત્ ।। ૨૩૬.

નીરાંજન માટે જણાવેલા મંત્રો વડે શસ્ત્રો અને વાહનોનું પૂજન કરવું; શુભ અને વિજયના શબ્દો સાથે આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠાઃ સન્ત્વાયુર્દાઃ સુરાશ્ચ તે । દેવસિદ્ધિં પ્રપ્નુહિ ત્વં દેવયાત્રાસ્તુ સા તવ ।। ૨૩૬.

આકાશ, અંતરિક્ષ અને ધરતીમાં વસતા દેવતાઓ તને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે; તું દૈવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર અને આ દૈવી યાત્રા તારી થાય.

રક્ષન્તુ દેવતાઃ સર્વા ઇતિ શ્રુત્વા નૃપો વ્રજેત્ । ગૃહીત્વા સશરઞ્ચાપં ધનુર્નાગેતિ મન્ત્રતઃ ।। ૨૩૬.

'બધી દેવતાઓ રક્ષા કરે' એવું સાંભળીને રાજાએ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને 'નાગ ધનુષ્ય' મંત્ર બોલતો આગળ વધવું.

નદ્વિણ્ણોરિતિ જપ્ત્વાથ દદ્યાદ્રિપુમુખ પદં । દક્ષિણં પદં દ્વાત્રિંશદ્દિક્ષું પ્રાચ્યાદિષુ ક્રમાત્ ।। ૨૩૬.

'નદ્વિણ્ણોર' મંત્ર જપ્યા પછી, પર્વતના મુખે પગ મૂકવો; દક્ષિણ પગ પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ બત્રીસ દિશાઓમાં મૂકવો.

નાગં રથં હયઞ્ચૈવ ધુર્યાંશ્ચૈવારુહેત્ ક્રમાત્ । આરુહ્ય વાદ્યૈર્ગચ્છેત પૃષ્ઠતો નાવલોકયેત્ ।। ૨૩૬.

પહેલા નાગ, પછી રથ, પછી ઘોડો અને પછી અન્ય વાઘણાંઓ પર ક્રમશઃ ચઢવું; ચઢીને વાદ્ય સાથે આગળ વધવું, અને પાછળ ન જોવું.

ક્રોશમાત્રં ગતસ્તિષ્ઠેત્ પૂજયેદ્દેવતા દ્વિજાન્ । પરદેશં વ્રજેત્ પશ્ચાદાત્મસૈન્યં હિ પાલયન્ ।। ૨૩૬.

એક ક્રોશ જેટલું અંતર જઈને થંભવું, પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી; ત્યારબાદ પોતાનું સૈન્ય રક્ષતા વિદેશી પ્રદેશમાં જવું.

દેવાનાં પૂજનં કુર્ય્યાન્ન છિન્દ્યાદાયમત્ર તુ ।। ૨૩૬.

દેવતાઓની પૂજા કરવી અને અહીં આ ક્યારેય છોડવી નહીં.

નાવમાનયેત્તદ્દેશ્યાનાગત્ય સ્વપુરં પુનઃ । જયં પ્રાપ્યાર્ચ્ચયેદ્દેવાન્ દદ્યાદ્દાનાનિ પાર્થિપઃ ।। ૨૩૬.

તે પ્રદેશના લોકોનું અપમાન ન કરવું; પોતાના શહેરમાં પાછા આવી વિજય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, રાજાએ દેવતાઓની પૂજા કરવી અને દાન આપવું.

દ્વિતીયેઽહનિ સઙ્‌ગ્રામો ભવિષ્યતિ યદા તદા । સ્નાપયેદ્‌ગજમશ્વાદિ યજેદ્દેવં નૃસિંહકં ।। ૨૩૬.

બીજા દિવસે જ્યારે યુદ્ધ થવાનું હોય, ત્યારે હાથી, ઘોડા વગેરેને સ્નાન કરાવવું અને નરસિંહ દેવની પૂજા કરવી.

છત્રાદિરાજલિઙ્ગાનિ શસ્ત્રાણિ નિશિ વૈ ગણાન્ । પ્રાતર્નૃસિંહકં પૂજ્ય વાહનાદ્યમશેષતઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે છત્રી વગેરે રાજચિહ્નો, શસ્ત્રો અને ગણોનું પૂજન કરવું; સવારે નરસિંહ દેવ, બધા વાહનો અને અન્ય બધાનું પૂજન કરવું.

પુરોધસા હુતં પશ્યેદ્વહ્નિં હુત્વા દ્વિજાન્યદેત્। ગૃહીત્વા સશરઞ્ચાપં ગજાદ્યારુદ્ય વૈ બ્રજેત્ ।। ૨૩૬.

પૂરોહિતે હવન જોવું, અગ્નિમાં હવન કર્યા પછી બ્રાહ્મણોને સન્માન આપવું; પછી ધનુષ્ય-બાણ લઈને હાથી વગેરે પર ચડી આગળ વધવું.

દેશે ત્વદૃશ્યઃ શત્રૂણાં કુર્ય્યાત્ પ્રકૃતિકલ્પનાં । સંહતાન્ યોધયેદલ્પાન્ કામં વિસ્તારયેદ્‌બહૂન્ ।। ૨૩૬.

શત્રુઓને દેખાતું ન હોય એવા સ્થળે સૈન્યની રચના કરવી; એકઠા થયેલા સૈનિકોને થોડા સાથે યુદ્ધ કરાવવું અને વધારેને ઈચ્છા મુજબ ફેલાવા.

સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ। વ્યૂહાઃ પ્રાણ્યઙ્ગરૂપાશ્ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ચ કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૬.

ઓછા સૈનિકો માટે બહુ સાથે સૂચીમુખ રચના કરવી; વ્યૂહો પ્રાણાંગ અને વસ્તુ સ્વરૂપે વર્ણવાયા છે.

ગરુડો મકરવ્યૂહશ્ચક્રઃ શ્યેનસ્તથૈવ ચ । અર્દ્ધચન્દ્રશ્ચ વજ્રશ્ચ શકટવ્યૂહ એવ ચ ।। ૨૩૬.

ગરુડ, મકર, ચક્ર, શ્યેન, અર્ધચંદ્ર, વજ્ર અને શકટ વ્યૂહ પણ જણાવાયા છે.

મણ્ડલઃ સર્વતોભદ્રઃ સૂચીવ્યૂહશ્ચ તે નરાઃ । વ્યૂહાનામથ સર્વેષાં પઞ્ચધા સૈન્યકલ્પના ।। ૨૩૬.

મંડળ, સર્વતોભદ્ર અને સૂચી વ્યૂહ—આ બધા વ્યૂહો છે; અને દરેક માટે સૈન્યની રચના પાંચ પ્રકારની કહેવામાં આવી છે.

દ્વૌ પક્ષાવનુપક્ષૌ દ્વાવવશ્યં પઞ્ચમં ભવેત્ । એકેન યદિ વા દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં યુદ્ધમાચરેત્ ।। ૨૩૬.

બે પાંખ, બે ઉપપાંખ અને પાંચમું હંમેશાં હોવું જોઈએ; એક કે બે ભાગથી પણ યુદ્ધ કરી શકાય.

ભાગત્રયં સ્થાપયેત્તુ તેષાં રક્ષાર્થમેવ ચ । ન વ્યૂહકલ્પના કાર્ય્યા રાજ્ઞો ભવતિ કર્હિંચિત્ ।। ૨૩૬.

તેમની રક્ષા માટે ત્રણ વિભાગો ગોઠવવા જોઈએ; રાજાએ ક્યારેય પોતે યુદ્ધની રચના કરવી નહીં.

મૂલચ્છેદે વિનાશઃ સ્યાન્ન યુધ્યેચ્ચ સ્વયન્નૃપઃ । સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્તિષ્ઠેત્તુ ક્રોશમાત્રે મહીપતિઃ ।। ૨૩૬.

મૂળ નાશ પામે તો વિનાશ થાય છે; રાજાએ પોતે યુદ્ધમાં ઉતરવું નહીં, પણ પોતાની સેના પાછળ એક ક્રોશ જેટલા અંતરે રહેવું જોઈએ.

ભગ્નસન્ધારણં તત્ર યોધાનાં પરિકીર્ત્તિતં । પ્રધાનભઙ્ગે સૈન્યસ્ય નાવસ્થાનં વિધીયતે ।। ૨૩૬.

અહીં યોદ્ધાઓની મુખ્ય શક્તિ તૂટી જાય તે વાત કહેવામાં આવી છે; જ્યારે સેના મુખ્ય ભાગે તૂટી જાય, ત્યારે આગળ યુદ્ધ થતું રહેતું નથી.

ન સંહતાન્ન વિરલાન્યોધાન્ વ્યૂહે પ્રકલ્પયેત્ । આયુધાનાન્તુ સમ્મર્દ્દો યથા ન સ્યાત્ પરસ્પરં ।। ૨૩૬.

યોદ્ધાઓને બહુ જમાવટથી કે બહુ છૂટા પણ ગોઠવવા નહીં; જેથી તેમના હથિયારો એકબીજા સાથે અથડાય નહીં.