અગ્નિપુરાણમ્

રાજા વિભૂતિમાપ્નોતિ૩ ધારયન્તિ નૃપં હિ તે । મન્ત્રં કૃત્વાથ વ્યાયામઞ્ચક્રે યાને ચ શસ્ત્રકે ।। ૨૩૫.

રાજા સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે એ લોકો રાજાને સંભાળી રાખે છે. મંત્રણા નક્કી કર્યા પછી, રાજાએ વ્યાયામ તથા વાહન અને શસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

નિઃસત્ત્વાદૌ નૃપઃ સ્નાતઃ પશ્યેદ્વિષ્ણું સુપૂજિતમ્ । હુતઞ્ચ પાવકં પશ્યેદ્વિપ્રાન્ પશ્યેત્સુપૂજિતાન્ ।। ૨૩૫.

પ્રભાતે સ્નાન કર્યા પછી, રાજાએ વિષ્ણુનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન થયેલું દર્શન કરવું, અગ્નિમાં આહુતિ અપાયેલી જોઈ લેવી અને બ્રાહ્મણોનું યથાયોગ્ય સન્માન થયેલું નિહાળવું જોઈએ.

શાસ્ત્રાણિ ચિન્તયેદ્ દૃષ્ટ્વા યોધાન્ કોષ્ઠાયુધં ગૃહં । અન્વાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં કાર્ય્યાણિ ચ વિચિન્ત્ય તુ ।। ૨૩૫.

શાસ્ત્રો, યોદ્ધાઓ, શસ્ત્રાગાર અને ખજાનાની તપાસ કર્યા પછી તથા પશ્ચિમ સંધ્યા વિધિ પૂર્ણ કરી, રાજાએ પોતાના કાર્યો વિશે વિચારવું જોઈએ.

ચરાન્ સમ્પ્રેષ્ય ભુક્તાન્નમન્તઃપુરચરો ભવેત્ । વાદ્યગીતૈરક્ષિતોઽન્યૈરેવન્નિત્યઞ્ચરેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

ગુપ્તચરો મોકલી અને ભોજન ચાખી લીધા પછી, રાજાએ આંતરમહેલમાં રહેવું જોઈએ; સંગીત અને ગાન તથા અન્ય રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત રહીને રાજાએ હંમેશા ફરવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ યાત્રાવિધાનપૂર્વન્તુ વક્ષ્યે સાઙ્‌ગ્રામિકં વિધિં । સપ્તાહેન યદા યાત્રા ભવિષ્યતિ મહીપતેઃ ।। ૨૩૬.

પુષ્કરએ કહ્યું: હવે હું યાત્રા માટેની યોગ્ય રીત અને યુદ્ધસંબંધિત વિધિ સમજાવું છું; જ્યારે સાત દિવસ પછી રાજા યાત્રા પર જવાનો હોય.

પૂજનીયો હરિઃ શમ્ભુર્મોદકાદ્યૈર્વિનાયકઃ । દ્વિતીયેઽહનિ દિંક્‌પાલાન્ સમ્પૂજ્ય શયનઞ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હરિ, શંભુ અને વિનાયકનું મીઠાઈ વગેરેથી પૂજન કરવું; બીજા દિવસે દિશાના રક્ષકોનું પૂજન કરીને આરામ કરવો.

શય્યાયાં વા તદગ્રેઽથ કદેવાન્ પ્રાર્ચ્ય મનું સ્મરેત્ । નમઃ શમ્ભો ત્રિનેત્રાય રુદ્રાય વરદાય ચ ।। ૨૩૬.

શય્યામાં કે તેના આગળ દેવતાઓનું પૂજન કરીને, મનુનું સ્મરણ કરવું: 'નમસ્કાર શંભુ, ત્રિનેત્ર, રુદ્ર અને વરદાન આપનારને.'

વામનાય વિરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ । ભગવન્દેવદેવેશ શૂલભૃદ્‌વૃષવાહન ।। ૨૩૬.

વામન, વિકૃત સ્વરૂપવાળા, સ્વપ્નના સ્વામી, ભગવાન દેવતાઓના દેવ, ત્રિશૂળધારી અને વૃષભ પર સવાર એવા તને નમન.

ઇષ્ટાનિષ્ટે મમાચક્ષ્વ સ્વપ્ને સુપ્તસ્ય શાશ્વત । યજ્જાગ્રતો દૂરમિતિ પુરોધા મન્ત્રમુચ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હે શાશ્વત, મારી ઊંઘમાં શુભ કે અશુભ જે કંઈ હોય તે બતાવ, જાગૃત અવસ્થામાં જે દૂર છે તે પણ જણાવ—આ રીતે પુરોહિતે મંત્ર બોલવો.

તૃતીયેઽહનિ દિક્‌પાલાન્ રુદ્રાંસ્તાન્ દિક્પતીન્યજેત્ । ગ્રહન્ યજેચ્ચતુર્થેઽહ્નિ પઞ્ચમે ચાશિવનૌ યજેત્ ।। ૨૩૬.

ત્રીજા દિવસે દિશાના રક્ષકો અને રુદ્રોનું યજ્ઞ કરવો; ચોથા દિવસે ગ્રહોનું પૂજન અને પાંચમા દિવસે અશ્વિનીકુમારોનું પૂજન કરવું.

માર્ગે યા દેવતાસ્તાસાન્નદ્યાદીનાઞ્ચ પૂજનં । દિવ્યાન્તરીક્ષભૌમસ્થદેવાનાઞ્ચ તથા બલિઃ ।। ૨૩૬.

માર્ગમાં આવતાં દેવતાઓ અને નદીઓ વગેરેનું પૂજન કરવું; તેમજ સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસતા દેવતાઓને પણ અર્પણ કરવું.

રાત્રૌ ભૂતગણાનાઞ્ચ વાસુદેવાદિપૂજનં । ભદ્રાકાલ્યાઃ શ્રિયઃ કુર્ય્યાત્ પ્રાર્થયેત્ સર્વ્દેવતાઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે ભૂતગણો અને વાસુદેવ વગેરેનું પૂજન કરવું; ભદ્રાકાળી અને શ્રીનું સન્માન કરી, સર્વ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરવી.

વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ । નારાયણોઽબ્જજો વિષ્ણુર્ન્નારસિંહો વરાહકઃ ।। ૨૩૬.

વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ; નારાયણ, કમળજ, વિષ્ણુ, નૃસિંહ અને વરાહ.

સૂર્ય્યઃ સોમઃ કુકજચશ્ચાન્દ્રિજીવશુક્રશનૈશ્ચરાઃ ।। ૨૩૬.

સૂર્ય, સોમ, કુજ, ચંદ્ર, જીવ, શુક્ર અને શનૈશ્ચર.

રાહુઃ કેતુર્ગણપતિઃ સેનાની ચણ્ડિકા હ્યુમા । લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા બ્રહ્માણીપ્રમુખા ગણાઃ ।। ૨૩૬.

રાહુ, કેતુ, ગણપતિ, સેનાપતિ, ચંડિકા, ઉમા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા અને બ્રહ્માણી વડે દેવીઓનું સમૂહ.

રુદ્રા ઇન્દ્રાદયો વહ્નિર્ન્નાગાસ્તાર્ક્ષ્યોઽપરે સુરાઃ । દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠા વિજયાય ભવન્તુ મે ।। ૨૩૬.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર વગેરે, અગ્નિ, નાગ, તાર્ક્ષ્ય અને અન્ય દેવતાઓ—જે સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસે છે—એ બધા મને વિજય આપે.

મર્દયન્તુ રણે શત્રૂન્ સમ્પ્રગૃહ્યોપહારકં । સપુત્રમાતૃભૃત્યોઽહં દેવા વઃ શરણઙ્ગતઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં શત્રુઓને પરાજિત કરે અને અર્પણ સ્વીકારી લે—હું મારા પુત્રો, માતા અને સેવકો સાથે તમારો આશ્રય લીધો છે, હે દેવતાઓ.

વિનિવૃત્તઃ પ્ર્દાસ્યામિ દત્તાદભ્યધિકં બલિં ।। ૨૩૬.

હું પાછો જઈને, પહેલાથી આપેલા દાન કરતાં વધુ મોટું બલિ અર્પણ કરીશ.

ષષ્ઠેઽહ્નિ વિજયસ્નાનં કર્ત્તવ્યં ચાભિષેકવત્ । યાત્રાદિને સપ્તમે ચ પૂજયેચ્ચ ત્રિવક્રમં ।। ૨૩૬.

છઠ્ઠા દિવસે વિજયસ્નાન કરવું, જેમ અભિષેક સમયે થાય છે તેમ; અને સાતમા દિવસે, એટલે યાત્રાના દિવસે, ત્રિવિક્રમની પૂજા કરવી.

નીરાજનોક્તમન્ત્રૈશ્ચ આયુધં વાહનં યજેત્ । પુણ્યાહજયશબ્દેન મન્ત્રમેતન્નિશામયેત્ ।। ૨૩૬.

નીરાંજન માટે જણાવેલા મંત્રો વડે શસ્ત્રો અને વાહનોનું પૂજન કરવું; શુભ અને વિજયના શબ્દો સાથે આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠાઃ સન્ત્વાયુર્દાઃ સુરાશ્ચ તે । દેવસિદ્ધિં પ્રપ્નુહિ ત્વં દેવયાત્રાસ્તુ સા તવ ।। ૨૩૬.

આકાશ, અંતરિક્ષ અને ધરતીમાં વસતા દેવતાઓ તને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે; તું દૈવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર અને આ દૈવી યાત્રા તારી થાય.

રક્ષન્તુ દેવતાઃ સર્વા ઇતિ શ્રુત્વા નૃપો વ્રજેત્ । ગૃહીત્વા સશરઞ્ચાપં ધનુર્નાગેતિ મન્ત્રતઃ ।। ૨૩૬.

'બધી દેવતાઓ રક્ષા કરે' એવું સાંભળીને રાજાએ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને 'નાગ ધનુષ્ય' મંત્ર બોલતો આગળ વધવું.

નદ્વિણ્ણોરિતિ જપ્ત્વાથ દદ્યાદ્રિપુમુખ પદં । દક્ષિણં પદં દ્વાત્રિંશદ્દિક્ષું પ્રાચ્યાદિષુ ક્રમાત્ ।। ૨૩૬.

'નદ્વિણ્ણોર' મંત્ર જપ્યા પછી, પર્વતના મુખે પગ મૂકવો; દક્ષિણ પગ પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ બત્રીસ દિશાઓમાં મૂકવો.

નાગં રથં હયઞ્ચૈવ ધુર્યાંશ્ચૈવારુહેત્ ક્રમાત્ । આરુહ્ય વાદ્યૈર્ગચ્છેત પૃષ્ઠતો નાવલોકયેત્ ।। ૨૩૬.

પહેલા નાગ, પછી રથ, પછી ઘોડો અને પછી અન્ય વાઘણાંઓ પર ક્રમશઃ ચઢવું; ચઢીને વાદ્ય સાથે આગળ વધવું, અને પાછળ ન જોવું.

ક્રોશમાત્રં ગતસ્તિષ્ઠેત્ પૂજયેદ્દેવતા દ્વિજાન્ । પરદેશં વ્રજેત્ પશ્ચાદાત્મસૈન્યં હિ પાલયન્ ।। ૨૩૬.

એક ક્રોશ જેટલું અંતર જઈને થંભવું, પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી; ત્યારબાદ પોતાનું સૈન્ય રક્ષતા વિદેશી પ્રદેશમાં જવું.

દેવાનાં પૂજનં કુર્ય્યાન્ન છિન્દ્યાદાયમત્ર તુ ।। ૨૩૬.

દેવતાઓની પૂજા કરવી અને અહીં આ ક્યારેય છોડવી નહીં.

નાવમાનયેત્તદ્દેશ્યાનાગત્ય સ્વપુરં પુનઃ । જયં પ્રાપ્યાર્ચ્ચયેદ્દેવાન્ દદ્યાદ્દાનાનિ પાર્થિપઃ ।। ૨૩૬.

તે પ્રદેશના લોકોનું અપમાન ન કરવું; પોતાના શહેરમાં પાછા આવી વિજય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, રાજાએ દેવતાઓની પૂજા કરવી અને દાન આપવું.

દ્વિતીયેઽહનિ સઙ્‌ગ્રામો ભવિષ્યતિ યદા તદા । સ્નાપયેદ્‌ગજમશ્વાદિ યજેદ્દેવં નૃસિંહકં ।। ૨૩૬.

બીજા દિવસે જ્યારે યુદ્ધ થવાનું હોય, ત્યારે હાથી, ઘોડા વગેરેને સ્નાન કરાવવું અને નરસિંહ દેવની પૂજા કરવી.

છત્રાદિરાજલિઙ્ગાનિ શસ્ત્રાણિ નિશિ વૈ ગણાન્ । પ્રાતર્નૃસિંહકં પૂજ્ય વાહનાદ્યમશેષતઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે છત્રી વગેરે રાજચિહ્નો, શસ્ત્રો અને ગણોનું પૂજન કરવું; સવારે નરસિંહ દેવ, બધા વાહનો અને અન્ય બધાનું પૂજન કરવું.