અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર ઉવાચ અજસ્રં કર્મ વક્ષ્યામિ દિનં પ્રતિ યદાચરેત્ । દ્વિમુહૂર્ત્તાવશેષાયાં રાત્રૌ નિદ્રાન્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

પુષ્કર કહે છે: હું રોજ કરવાના કર્મો સમજાવું છું. રાત્રિમાં બે મુહૂર્ત બાકી રહે ત્યારે રાજાએ ઊંઘ છોડવી જોઈએ.

વાદ્યવન્દિસ્વનૈર્ગીતૈઃ પશ્યેદ્ ગૂઢાસ્તતો નરાન્ । વિજ્ઞાયતે ન યે લોકાસ્તદીયા ઇતિ કેનચિત્ ।। ૨૩૫.

વાદ્ય, ભટ્ટો અને ગીતોની ધ્વનિ સાથે, રાજાએ એવા છુપાયેલા માણસોને જોવા જોઈએ, જેમને કોઈ પોતાના લોકો તરીકે ઓળખતો નથી.

આયવ્યયસ્ય શ્રવણં તતઃ કાર્ય્યં યથાવિધિ । વેગોત્સર્ગં તતઃ કૃત્વા રાજા સ્નાનગૃહં વ્રજેત્ ।। ૨૩૫.

પછી આવક-જાવકના અહેવાલ સાંભળવા, જરૂરી કામ કરવું અને શરીરની જરૂરિયાત પૂરી કરી પછી રાજાએ સ્નાનગૃહમાં જવું જોઈએ.

સ્નાનં કુર્ય્યાન્નૃપઃ શ્ચાદ્દન્તધાવનપૂર્વકં । કૃત્વા સન્ધ્યાન્તતો જપ્યં વાસુદેવં પ્રપૂજયેત્ ।। ૨૩૫.

રાજાએ પહેલા દાંત સાફ કરી સ્નાન કરવું, પછી સંધ્યાવંદન કરીને જપ સાથે વાસુદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

વહ્નૌ પવિત્રાન્ જુહુયાત્ તર્પયેદુ દકૈઃ પિતૃન્ । દદ્યાત્સકાઞ્ચનીં ધેનું દ્વિજાશીર્વાદસંયુતઃ ।। ૨૩૫.

પવિત્ર હવન કરવો, પિતૃઓને જળથી તૃપ્ત કરવું અને દ્વિજોના આશીર્વાદ સાથે સોનાની ગાય દાન આપવી.

અનુલિપ્તોઽલઙ્કૃતશ્ચ મુખં પશ્યેચ્ચ દર્પણે । સસુવર્ણે ધૃતે રાજા શ્રૃણુયાદ્દિવસાદિકં ।। ૨૩૫.

તેલ લગાવી અને શણગાર કરીને, રાજાએ સોનાના દર્પણમાં પોતાનું મુખ જોવું અને દિવસના શુભ સંકેતો સાંભળવા.

ઔષધં ભિષજોક્તં ચ મઙ્ગલાલમ્ભનઞ્ચરેત્ । પશ્યેદ્ ગુરું તેન દત્તાશીર્વાદોઽથ વ્રજેત્સભાં ।। ૨૩૬.

વૈદ્યે કહેલી દવા લેવી અને શુભ કાર્ય કરવું; ગુરુને મળીને તેમનો આશીર્વાદ લઈને પછી સભામાં જવું.

તત્રસ્થો બ્રાહ્મણાન્ પશ્યેદમાત્યાન્મન્ત્રિણસ્તથા । પ્રકૃતીશ્ચ મહાભાગ પ્રતીહારનિવેદિતાઃ ।। ૨૩૫.

ત્યાં બ્રાહ્મણો, અમાત્યો, મંત્રીઓ અને દ્વારપાલ દ્વારા ઓળખાવેલા માન્ય અધિકારીઓને મળવું.

શ્રુત્વેતિહાસં કાર્ય્યાણિ કાર્યાણાં કાર્ય્યનિર્ણયમ્ । વ્યવહારન્તતઃ પશ્યેન્મન્ત્રં કુર્ય્યાત્તુ મન્ત્રિભિઃ ।। ૨૩૫.

ઇતિહાસ અને હાલના કામો તથા નિર્ણયો સાંભળ્યા પછી, રાજાએ કેસોની તપાસ કરવી અને મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરવી.

આકારૈરિઙ્ગિતૈઃ પ્રાજ્ઞા મન્ત્રં ગૃહ્ણન્તિ પણ્ડિતાઃ । સાંવત્સરાણાં વૈદ્યાનાં મન્ત્રિણાં વચનેરતઃ ।। ૨૩૫.

બુદ્ધિશાળી લોકો વ્યક્તિત્વ અને હાવભાવથી વાતનો અર્થ જાણી લે છે; વર્ષો સુધી અનુભવ ધરાવતા મંત્રીઓ અને વૈદ્યો પણ બોલાયેલા શબ્દોને સારી રીતે સમજતા હોય છે.

રાજા વિભૂતિમાપ્નોતિ૩ ધારયન્તિ નૃપં હિ તે । મન્ત્રં કૃત્વાથ વ્યાયામઞ્ચક્રે યાને ચ શસ્ત્રકે ।। ૨૩૫.

રાજા સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે એ લોકો રાજાને સંભાળી રાખે છે. મંત્રણા નક્કી કર્યા પછી, રાજાએ વ્યાયામ તથા વાહન અને શસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

નિઃસત્ત્વાદૌ નૃપઃ સ્નાતઃ પશ્યેદ્વિષ્ણું સુપૂજિતમ્ । હુતઞ્ચ પાવકં પશ્યેદ્વિપ્રાન્ પશ્યેત્સુપૂજિતાન્ ।। ૨૩૫.

પ્રભાતે સ્નાન કર્યા પછી, રાજાએ વિષ્ણુનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન થયેલું દર્શન કરવું, અગ્નિમાં આહુતિ અપાયેલી જોઈ લેવી અને બ્રાહ્મણોનું યથાયોગ્ય સન્માન થયેલું નિહાળવું જોઈએ.

શાસ્ત્રાણિ ચિન્તયેદ્ દૃષ્ટ્વા યોધાન્ કોષ્ઠાયુધં ગૃહં । અન્વાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં કાર્ય્યાણિ ચ વિચિન્ત્ય તુ ।। ૨૩૫.

શાસ્ત્રો, યોદ્ધાઓ, શસ્ત્રાગાર અને ખજાનાની તપાસ કર્યા પછી તથા પશ્ચિમ સંધ્યા વિધિ પૂર્ણ કરી, રાજાએ પોતાના કાર્યો વિશે વિચારવું જોઈએ.

ચરાન્ સમ્પ્રેષ્ય ભુક્તાન્નમન્તઃપુરચરો ભવેત્ । વાદ્યગીતૈરક્ષિતોઽન્યૈરેવન્નિત્યઞ્ચરેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

ગુપ્તચરો મોકલી અને ભોજન ચાખી લીધા પછી, રાજાએ આંતરમહેલમાં રહેવું જોઈએ; સંગીત અને ગાન તથા અન્ય રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત રહીને રાજાએ હંમેશા ફરવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ યાત્રાવિધાનપૂર્વન્તુ વક્ષ્યે સાઙ્‌ગ્રામિકં વિધિં । સપ્તાહેન યદા યાત્રા ભવિષ્યતિ મહીપતેઃ ।। ૨૩૬.

પુષ્કરએ કહ્યું: હવે હું યાત્રા માટેની યોગ્ય રીત અને યુદ્ધસંબંધિત વિધિ સમજાવું છું; જ્યારે સાત દિવસ પછી રાજા યાત્રા પર જવાનો હોય.

પૂજનીયો હરિઃ શમ્ભુર્મોદકાદ્યૈર્વિનાયકઃ । દ્વિતીયેઽહનિ દિંક્‌પાલાન્ સમ્પૂજ્ય શયનઞ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હરિ, શંભુ અને વિનાયકનું મીઠાઈ વગેરેથી પૂજન કરવું; બીજા દિવસે દિશાના રક્ષકોનું પૂજન કરીને આરામ કરવો.

શય્યાયાં વા તદગ્રેઽથ કદેવાન્ પ્રાર્ચ્ય મનું સ્મરેત્ । નમઃ શમ્ભો ત્રિનેત્રાય રુદ્રાય વરદાય ચ ।। ૨૩૬.

શય્યામાં કે તેના આગળ દેવતાઓનું પૂજન કરીને, મનુનું સ્મરણ કરવું: 'નમસ્કાર શંભુ, ત્રિનેત્ર, રુદ્ર અને વરદાન આપનારને.'

વામનાય વિરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ । ભગવન્દેવદેવેશ શૂલભૃદ્‌વૃષવાહન ।। ૨૩૬.

વામન, વિકૃત સ્વરૂપવાળા, સ્વપ્નના સ્વામી, ભગવાન દેવતાઓના દેવ, ત્રિશૂળધારી અને વૃષભ પર સવાર એવા તને નમન.

ઇષ્ટાનિષ્ટે મમાચક્ષ્વ સ્વપ્ને સુપ્તસ્ય શાશ્વત । યજ્જાગ્રતો દૂરમિતિ પુરોધા મન્ત્રમુચ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હે શાશ્વત, મારી ઊંઘમાં શુભ કે અશુભ જે કંઈ હોય તે બતાવ, જાગૃત અવસ્થામાં જે દૂર છે તે પણ જણાવ—આ રીતે પુરોહિતે મંત્ર બોલવો.

તૃતીયેઽહનિ દિક્‌પાલાન્ રુદ્રાંસ્તાન્ દિક્પતીન્યજેત્ । ગ્રહન્ યજેચ્ચતુર્થેઽહ્નિ પઞ્ચમે ચાશિવનૌ યજેત્ ।। ૨૩૬.

ત્રીજા દિવસે દિશાના રક્ષકો અને રુદ્રોનું યજ્ઞ કરવો; ચોથા દિવસે ગ્રહોનું પૂજન અને પાંચમા દિવસે અશ્વિનીકુમારોનું પૂજન કરવું.

માર્ગે યા દેવતાસ્તાસાન્નદ્યાદીનાઞ્ચ પૂજનં । દિવ્યાન્તરીક્ષભૌમસ્થદેવાનાઞ્ચ તથા બલિઃ ।। ૨૩૬.

માર્ગમાં આવતાં દેવતાઓ અને નદીઓ વગેરેનું પૂજન કરવું; તેમજ સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસતા દેવતાઓને પણ અર્પણ કરવું.

રાત્રૌ ભૂતગણાનાઞ્ચ વાસુદેવાદિપૂજનં । ભદ્રાકાલ્યાઃ શ્રિયઃ કુર્ય્યાત્ પ્રાર્થયેત્ સર્વ્દેવતાઃ ।। ૨૩૬.

રાત્રે ભૂતગણો અને વાસુદેવ વગેરેનું પૂજન કરવું; ભદ્રાકાળી અને શ્રીનું સન્માન કરી, સર્વ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરવી.

વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ । નારાયણોઽબ્જજો વિષ્ણુર્ન્નારસિંહો વરાહકઃ ।। ૨૩૬.

વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ; નારાયણ, કમળજ, વિષ્ણુ, નૃસિંહ અને વરાહ.

સૂર્ય્યઃ સોમઃ કુકજચશ્ચાન્દ્રિજીવશુક્રશનૈશ્ચરાઃ ।। ૨૩૬.

સૂર્ય, સોમ, કુજ, ચંદ્ર, જીવ, શુક્ર અને શનૈશ્ચર.

રાહુઃ કેતુર્ગણપતિઃ સેનાની ચણ્ડિકા હ્યુમા । લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા બ્રહ્માણીપ્રમુખા ગણાઃ ।। ૨૩૬.

રાહુ, કેતુ, ગણપતિ, સેનાપતિ, ચંડિકા, ઉમા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા અને બ્રહ્માણી વડે દેવીઓનું સમૂહ.

રુદ્રા ઇન્દ્રાદયો વહ્નિર્ન્નાગાસ્તાર્ક્ષ્યોઽપરે સુરાઃ । દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠા વિજયાય ભવન્તુ મે ।। ૨૩૬.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર વગેરે, અગ્નિ, નાગ, તાર્ક્ષ્ય અને અન્ય દેવતાઓ—જે સ્વર્ગ, આકાશ અને ધરતી પર વસે છે—એ બધા મને વિજય આપે.

મર્દયન્તુ રણે શત્રૂન્ સમ્પ્રગૃહ્યોપહારકં । સપુત્રમાતૃભૃત્યોઽહં દેવા વઃ શરણઙ્ગતઃ ।। ૨૩૬.

યુદ્ધમાં શત્રુઓને પરાજિત કરે અને અર્પણ સ્વીકારી લે—હું મારા પુત્રો, માતા અને સેવકો સાથે તમારો આશ્રય લીધો છે, હે દેવતાઓ.

વિનિવૃત્તઃ પ્ર્દાસ્યામિ દત્તાદભ્યધિકં બલિં ।। ૨૩૬.

હું પાછો જઈને, પહેલાથી આપેલા દાન કરતાં વધુ મોટું બલિ અર્પણ કરીશ.

ષષ્ઠેઽહ્નિ વિજયસ્નાનં કર્ત્તવ્યં ચાભિષેકવત્ । યાત્રાદિને સપ્તમે ચ પૂજયેચ્ચ ત્રિવક્રમં ।। ૨૩૬.

છઠ્ઠા દિવસે વિજયસ્નાન કરવું, જેમ અભિષેક સમયે થાય છે તેમ; અને સાતમા દિવસે, એટલે યાત્રાના દિવસે, ત્રિવિક્રમની પૂજા કરવી.