અગ્નિપુરાણમ્

ભેદદણ્ડાનુબન્ધઃ સ્યાત્તદોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । ન ચાયં મમ શક્નોતિ કિઞ્ચિત્ કર્ત્તુમુપદ્રવં ।। ૨૩૪.

જો ભેદ કે દંડથી નુકસાન થાય તો અવગણન અપનાવવી; 'આ મને કોઈ નુકસાન કરી શકતો નથી.'

ન ચાહમસ્ય શક્નોમિ તત્રોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । અવજ્ઞોપહતસ્તત્ર રાજ્ઞા કાર્ય્યો રિપુર્ભુવેત્ ।। ૨૩૪.

અને જો હું પણ તેને નુકસાન કરી શકતો નથી, તો પણ અવગણન જ કરવી; જો દુશ્મનનું અપમાન થાય અને નુકસાન થાય, તો રાજાએ તેના પર કાર્યવાહી કરવી.

માયોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ ઉત્પાતૈરનૃતૈશ્ચરત્ । શત્રોરુદ્વેજનં શત્રોઃ શિવિરસ્થસ્ય પક્ષિણઃ ।। ૨૩૪.

હવે હું માયા ઉપાય સમજાવું છું: અપશકુન અને ખોટી વાતો ફેલાવી દુશ્મનને, ખાસ કરીને કેમ્પમાં બેઠેલા દુશ્મનને, ગભરાટમાં મૂકો.

સ્થૂલસ્ય તસ્ય પુચ્છસ્થાં કૃત્વોલ્કાં વિપુલાં દ્વિજ । વિસૃજેચ્ચ તતશ્ચૈવમુલ્કાપાતં પ્રદર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

મોટા પક્ષીનું ઉદાહરણ લઈ, તેના પૂંછડે મોટી અગ્નિશખા બાંધી, પછી તેને છોડો અને એ રીતે અગ્નિશખા પડતી બતાવો.

એવમન્યે દર્શનીયા ઉત્પાતા બહવોઽપિ ચ । ઉદ્વેજનં તથા કુર્ય્યાત્ કુહકૈર્વિવિધૈર્દ્વિષાં ।। ૨૩૪.

આ રીતે અનેક દેખાતા અપશકુન બતાવી શકાય; વિવિધ યુક્તિઓ અને માયાથી દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવો.

સાંવત્સરાસ્તાપસાશ્ચ નાશં બ્રૂયુઃ પરસ્ય ચ । જિગીષુઃ પૃથિવીં રાજા તેન ચોદ્વેજયેત્ પરાન્ ।। ૨૩૪.

વર્ષભર તપ કરેલા સાધુઓ દુશ્મનના વિનાશની આગાહી કરે; પૃથ્વી જીતવા ઇચ્છતો રાજા એ રીતે દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવે.

દેવતાનાં પ્રસાદશ્ચ કીર્ત્તનીયઃ પરસ્ય તુ । આગતન્નોઽમિત્રબલં પ્રહરધ્વમભીતવત્ ।। ૨૩૪.

દેવતાઓની કૃપા પોતાની તરફ બતાવવી અને દુશ્મન માટે કહેવું: 'એના સૈનિકો આવી ગયા છે, નિર્ભય થઈને હુમલો કરો!'

એવં બ્રૂયાદ્રણે પ્રાપ્તે ભગ્નાઃ સર્વે પરે ઇતિ । ક્ષ્વેડાઃ કિલકિલાઃ કાર્ય્યા વાચ્યઃ શત્રુર્હતસ્તથા ।। ૨૩૪.

યુદ્ધ શરૂ થાય ત્યારે કહેવું: 'બધા બીજાઓ હારી ગયા છે.' ઉલ્લાસ અને હર્ષના અવાજો કરવાં અને દુશ્મન મારાયો છે એવું જાહેર કરવું.

દેવાજ્ઞાવૃંહિતો રાજા સન્નદ્ધઃ સમરં પ્રતિ । ઇન્દ્રજાલં પ્રવક્ષ્યામિ ઇન્દ્રં કાલેન દર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

દેવઆદેશથી સશસ્ત્ર થયેલો રાજા જ્યારે યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય, ત્યારે હું ઇન્દ્રજાળ સમજાવું છું; યોગ્ય સમયે ઇન્દ્રને દેખાડવો.

ચતુરઙ્ગં બલં રાજા સહાયયયયયાર્થં દિવૌકસાં । બલન્તુ દર્શયેત્ પ્રાપ્તં રક્તવૃષ્ટિઞ્ચરેદ્રિપૌ ।। ૨૩૪.

રાજાએ પોતાની ચતુરંગિ સેના, સાથીઓ અને દેવતાઓ માટે, બધાને બતાવવી; સેનાનું આગમન બતાવવું અને દુશ્મન પર લોહીની વરસાદ વરસાવવી.

છિન્નાનિ રિપૂશીર્ષાણિ પ્રાસાદાગ્રેષુ દર્શયેત્ । ષાડ્‌ગુણ્યંસમ્પ્રવક્ષ્યામિ તદ્વરૌ સન્ધિવિગ્રહૌ ।। ૨૩૪.

દુશ્મનના કપાયેલા માથાં મહેલની આગળ બતાવવાં; હવે હું છ પ્રકારની નીતિ, ખાસ કરીને સંધી અને વિગ્રહ વિશે કહું છું.

સન્ધિશ્ચ વિગ્રહશ્ચૈવ યાનમાસનમેવ ચ । દ્વૈધીભાવઃ સંશયશ્ચ ષડ્‌ગુણાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૪.

મૈત્રી, વિગ્રહ, આગળ વધવું, સ્થિર રહેવું, વિભાજન અને સંશય—આ છ નીતિઓ ગણાય છે.

પણબન્ધઃ સ્મૃતઃ સન્ધિરપકારસ્તુ વિગ્રહઃ। જિગીષોઃ શત્રુવિષયે યાનં યાત્રાઽભિવીયતે ।। ૨૩૪.

મૈત્રી એટલે કરાર, દુશ્મનાવટ એટલે વિગ્રહ, અને શત્રુ પર જીત મેળવવાની ઇચ્છા એટલે આગળ વધવું કહેવાય છે.

વિગ્ર્હેણ સ્વકે દેશે સ્થિતિરાસનમુચ્યંતે । બલાર્દ્ધેન પ્રયાણન્તુ દ્વૈધીભાવઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨૩૪.

વિગ્રહ વખતે પોતાના દેશમાં રહેવું એટલે સ્થિર રહેવું કહેવાય છે; અને અડધી સેના સાથે આગળ વધવું એ વિભાજન કહેવાય છે.

ઉદાસીનો મધ્યમો વા સંશ્રયાત્સંશ્રયઃ સ્મૃતઃ । સમેન સન્ધિરન્વેષ્યોઽહીનેન ચ બલીયસા ।। ૨૩૪.

નિષ્પક્ષ કે મધ્યસ્થ પાસે આશ્રય લેવું એ આશ્રય કહેવાય છે; મૈત્રી તો સમાન કે વધુ શક્તિશાળી સાથે જ કરવી જોઈએ.

હીનેન વિગ્રહઃ કાર્યઃ સ્વયં રાજ્ઞા બલીયસા । તત્રાપિ શુદ્ધપાર્ષ્ણિસ્તુ બલીયાંસં સમાશ્રયેત્ ।। ૨૩૪.

નબળો રાજા પોતે જ વધુ શક્તિશાળી સાથે વિગ્રહ કરે; છતાં પણ સાચા સાથી હોય તો વધુ શક્તિશાળી પાસે આશ્રય લેવું જોઈએ.

આસીનઃ કર્મવિચ્છેદં શક્તઃ કર્ત્તુ રિપોર્યદા । અશુદ્ધપાર્ષ્ણિશ્ચાસીત વિગૃહ્ય વસુધાધિપઃ ।। ૨૩૪.

રાજા જો સ્થિર રહીને દુશ્મનના કાર્યોમાં વિઘ્ન લાવી શકે, તો આવું કરવું જોઈએ; અને જો ખોટા સાથી હોય તો વિગ્રહ કરવો જોઈએ.

અશુદ્ધપાર્ષ્ણિર્બલવાન્ દ્વૈધીભાવં સમાશ્રયેત્ । વલિના વિગૃહીતસ્તુ૨ યોઽસન્દેહેન પાર્થિવઃ ।। ૨૩૪.

શક્તિશાળી અને ખોટા સાથી ધરાવતો રાજા વિભાજન અપનાવે; અને જો કોઈ વધુ શક્તિશાળી રાજા હુમલો કરે તો સંશય ન રાખવો.

સંશ્રયસ્તેન વક્તવ્યો ગુણાનામઘમો ગુણઃ । બહુક્ષયવ્યયાયાસં૩ તેષાં યાનં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૩૪.

એવામાં આશ્રય લેવું યોગ્ય છે; આ નીતિઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આગળ વધવાથી ઘણું નુકસાન, ખર્ચ અને કષ્ટ થાય છે.

બહુલાભકરં પશ્ચાત્તદા રાજા સમાશ્રયેત્ । સર્વશક્તિવિહીનસ્તુ તદા કુર્ય્યાત્તુ સંશ્રયં ।। ૨૩૪.

જ્યારે મોટો લાભ મળે ત્યારે રાજાએ એ અપનાવવું જોઈએ; પણ જ્યારે બધી શક્તિ ગુમાવી દે ત્યારે આશ્રય લેવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ અજસ્રં કર્મ વક્ષ્યામિ દિનં પ્રતિ યદાચરેત્ । દ્વિમુહૂર્ત્તાવશેષાયાં રાત્રૌ નિદ્રાન્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

પુષ્કર કહે છે: હું રોજ કરવાના કર્મો સમજાવું છું. રાત્રિમાં બે મુહૂર્ત બાકી રહે ત્યારે રાજાએ ઊંઘ છોડવી જોઈએ.

વાદ્યવન્દિસ્વનૈર્ગીતૈઃ પશ્યેદ્ ગૂઢાસ્તતો નરાન્ । વિજ્ઞાયતે ન યે લોકાસ્તદીયા ઇતિ કેનચિત્ ।। ૨૩૫.

વાદ્ય, ભટ્ટો અને ગીતોની ધ્વનિ સાથે, રાજાએ એવા છુપાયેલા માણસોને જોવા જોઈએ, જેમને કોઈ પોતાના લોકો તરીકે ઓળખતો નથી.

આયવ્યયસ્ય શ્રવણં તતઃ કાર્ય્યં યથાવિધિ । વેગોત્સર્ગં તતઃ કૃત્વા રાજા સ્નાનગૃહં વ્રજેત્ ।। ૨૩૫.

પછી આવક-જાવકના અહેવાલ સાંભળવા, જરૂરી કામ કરવું અને શરીરની જરૂરિયાત પૂરી કરી પછી રાજાએ સ્નાનગૃહમાં જવું જોઈએ.

સ્નાનં કુર્ય્યાન્નૃપઃ શ્ચાદ્દન્તધાવનપૂર્વકં । કૃત્વા સન્ધ્યાન્તતો જપ્યં વાસુદેવં પ્રપૂજયેત્ ।। ૨૩૫.

રાજાએ પહેલા દાંત સાફ કરી સ્નાન કરવું, પછી સંધ્યાવંદન કરીને જપ સાથે વાસુદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

વહ્નૌ પવિત્રાન્ જુહુયાત્ તર્પયેદુ દકૈઃ પિતૃન્ । દદ્યાત્સકાઞ્ચનીં ધેનું દ્વિજાશીર્વાદસંયુતઃ ।। ૨૩૫.

પવિત્ર હવન કરવો, પિતૃઓને જળથી તૃપ્ત કરવું અને દ્વિજોના આશીર્વાદ સાથે સોનાની ગાય દાન આપવી.

અનુલિપ્તોઽલઙ્કૃતશ્ચ મુખં પશ્યેચ્ચ દર્પણે । સસુવર્ણે ધૃતે રાજા શ્રૃણુયાદ્દિવસાદિકં ।। ૨૩૫.

તેલ લગાવી અને શણગાર કરીને, રાજાએ સોનાના દર્પણમાં પોતાનું મુખ જોવું અને દિવસના શુભ સંકેતો સાંભળવા.

ઔષધં ભિષજોક્તં ચ મઙ્ગલાલમ્ભનઞ્ચરેત્ । પશ્યેદ્ ગુરું તેન દત્તાશીર્વાદોઽથ વ્રજેત્સભાં ।। ૨૩૬.

વૈદ્યે કહેલી દવા લેવી અને શુભ કાર્ય કરવું; ગુરુને મળીને તેમનો આશીર્વાદ લઈને પછી સભામાં જવું.

તત્રસ્થો બ્રાહ્મણાન્ પશ્યેદમાત્યાન્મન્ત્રિણસ્તથા । પ્રકૃતીશ્ચ મહાભાગ પ્રતીહારનિવેદિતાઃ ।। ૨૩૫.

ત્યાં બ્રાહ્મણો, અમાત્યો, મંત્રીઓ અને દ્વારપાલ દ્વારા ઓળખાવેલા માન્ય અધિકારીઓને મળવું.

શ્રુત્વેતિહાસં કાર્ય્યાણિ કાર્યાણાં કાર્ય્યનિર્ણયમ્ । વ્યવહારન્તતઃ પશ્યેન્મન્ત્રં કુર્ય્યાત્તુ મન્ત્રિભિઃ ।। ૨૩૫.

ઇતિહાસ અને હાલના કામો તથા નિર્ણયો સાંભળ્યા પછી, રાજાએ કેસોની તપાસ કરવી અને મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરવી.