અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિવિધા રિપવો જ્ઞેયાઃ કુલ્યાનન્તરકૃત્રિમાઃ । પૂર્વપૂર્વો ગુરુસ્તેષાં દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ।। ૨૩૩.

ત્રણ પ્રકારના શત્રુઓ ઓળખવા યોગ્ય છે: કુળથી, નજીકના અને બનાવટના; એમાં પહેલો સૌથી મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.

અનન્તરોઽપિ યઃ શત્રુઃ સોઽપિ મે કૃત્રિમો મતઃ । પાર્ષ્ણિગ્રાહો ભવેચ્છત્રોમિત્રાણિ રિપવસ્તથા ।। ૨૩૩.

નજીકનો શત્રુ પણ મારા માટે બનાવટનો જ ગણાય છે; પીછેથી પકડનાર પણ શત્રુ છે અને શત્રુના મિત્રો પણ.

પાર્ષ્ણિગ્રાહમુપાયૈશ્ચ શામયેચ્ચ તથા સ્વકં । મિત્રેણ શત્રોરુચ્છેદં પ્રશંસન્તિ પુરાતનાઃ ।। ૨૩૩.

પીછેથી પકડનારને ઉપાયથી અને પોતાના પણ શમાવવું; પુરાતન લોકો મિત્ર દ્વારા શત્રુના વિનાશને શ્રેષ્ઠ માને છે.

મિત્રઞ્ચ શત્રુતામેતિ સામન્તત્વાદનન્તરં । શત્રું જિગીષુરુચ્છિન્દ્યાત્૪ સ્વયં શક્નોતિ ચેદ્યદિ ।। ૨૩૩.

મિત્ર પણ નજીક રહેતાં દુશ્મન બની જાય છે; એટલે જે દુશ્મનને હરાવવાનો ઇચ્છે છે, એ પોતાના જ પ્રયત્નથી, જો શકતો હોય તો, સંબંધ તોડી નાખવો જોઈએ.

પ્રતાપવૃદ્ધૌ તેનાપિ નામિત્રાજ્જાયતે ભયં । યથાસ્ય નોદ્વિજેલ્લોકો વિશ્વાસશ્ચ યથા ભવેત્ ।। ૨૩૩.

પાવમાં વધારો થાય ત્યારે પણ દુશ્મનથી ડરવાની જરૂર નથી; જેથી લોકોમાં ભય ન રહે અને વિશ્વાસ ઊભો થાય.

પુષ્કર ઉવાચ સામભેદૌ મયા પ્રોક્તૌ દાનદણ્ડૌ તથૈવ ચ । દણ્ડઃ સ્વદેશે કથિતઃ પરદેશે વ્રવીમિ તે ।। ૨૩૪.

પુષ્કર બોલ્યા: મેં સમ, ભેદ, દાન અને દંડ – આ બધાની વાત કરી છે; પોતાના દેશમાં દંડ કેવી રીતે આપવો એ કહ્યું, હવે વિદેશમાં દંડ કેવી રીતે આપવો એ કહું છું.

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ દ્વિવિધો દણ્ડ ઉચ્યતે । લુણ્ઠનં ગ્રામઘાતશ્ચ શસ્યઘાતોઽગ્નિદીપનં ।। ૨૩૪.

દંડ બે પ્રકારનો કહેવાય છે: ખુલ્લો અને ગુપ્ત; જેમ કે લૂંટફાટ, ગામનો નાશ, પાકનો વિનાશ અને આગ લગાડવી.

પ્રકાશોઽથ વિષં વહ્નિર્વિવિધૈઃ પુરુષૈર્વધઃ । દૂષણઞ્ચૈવ સાધૂનામુદકાનાઞ્ચ ચ દૂષણં ।। ૨૩૪.

ખુલ્લા દંડમાં ઝેર આપવું, આગ લગાડવી, વિવિધ માણસો દ્વારા હત્યા કરાવવી, સારા લોકો અને પાણીના સ્ત્રોતને બગાડવું આવરી લેવાય છે.

દણ્ડપ્રણયણં પ્રોક્તમુપેક્ષાં શ્રૃણુ ભાર્ગવ । યદા મન્યેત નૃપતી રણે ન મમ વિગ્રહઃ ।। ૨૩૪.

દંડ આપવાની રીત કહી દીધી; હવે, ભાર્ગવ, અવગણન વિશે સાંભળ: જ્યારે રાજા યુદ્ધમાં વિચાર કરે કે, 'મારે કોઈ ઝઘડો નથી.'

અનર્થાયાનુબન્ધઃ સ્યાત્ સન્ધિના ચ તથા ભવેત્ । સામલબ્ધાસ્પદઞ્ચાત્ર દાનઞ્ચાર્થક્ષયઙ્કરં ।। ૨૩૪.

જો નુકસાન થાય તો એ સંધીથી પણ થઈ શકે છે; અહીં સમથી મળેલી સ્થિતિ અને દાનથી ધનનું નુકસાન થાય છે.

ભેદદણ્ડાનુબન્ધઃ સ્યાત્તદોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । ન ચાયં મમ શક્નોતિ કિઞ્ચિત્ કર્ત્તુમુપદ્રવં ।। ૨૩૪.

જો ભેદ કે દંડથી નુકસાન થાય તો અવગણન અપનાવવી; 'આ મને કોઈ નુકસાન કરી શકતો નથી.'

ન ચાહમસ્ય શક્નોમિ તત્રોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । અવજ્ઞોપહતસ્તત્ર રાજ્ઞા કાર્ય્યો રિપુર્ભુવેત્ ।। ૨૩૪.

અને જો હું પણ તેને નુકસાન કરી શકતો નથી, તો પણ અવગણન જ કરવી; જો દુશ્મનનું અપમાન થાય અને નુકસાન થાય, તો રાજાએ તેના પર કાર્યવાહી કરવી.

માયોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ ઉત્પાતૈરનૃતૈશ્ચરત્ । શત્રોરુદ્વેજનં શત્રોઃ શિવિરસ્થસ્ય પક્ષિણઃ ।। ૨૩૪.

હવે હું માયા ઉપાય સમજાવું છું: અપશકુન અને ખોટી વાતો ફેલાવી દુશ્મનને, ખાસ કરીને કેમ્પમાં બેઠેલા દુશ્મનને, ગભરાટમાં મૂકો.

સ્થૂલસ્ય તસ્ય પુચ્છસ્થાં કૃત્વોલ્કાં વિપુલાં દ્વિજ । વિસૃજેચ્ચ તતશ્ચૈવમુલ્કાપાતં પ્રદર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

મોટા પક્ષીનું ઉદાહરણ લઈ, તેના પૂંછડે મોટી અગ્નિશખા બાંધી, પછી તેને છોડો અને એ રીતે અગ્નિશખા પડતી બતાવો.

એવમન્યે દર્શનીયા ઉત્પાતા બહવોઽપિ ચ । ઉદ્વેજનં તથા કુર્ય્યાત્ કુહકૈર્વિવિધૈર્દ્વિષાં ।। ૨૩૪.

આ રીતે અનેક દેખાતા અપશકુન બતાવી શકાય; વિવિધ યુક્તિઓ અને માયાથી દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવો.

સાંવત્સરાસ્તાપસાશ્ચ નાશં બ્રૂયુઃ પરસ્ય ચ । જિગીષુઃ પૃથિવીં રાજા તેન ચોદ્વેજયેત્ પરાન્ ।। ૨૩૪.

વર્ષભર તપ કરેલા સાધુઓ દુશ્મનના વિનાશની આગાહી કરે; પૃથ્વી જીતવા ઇચ્છતો રાજા એ રીતે દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવે.

દેવતાનાં પ્રસાદશ્ચ કીર્ત્તનીયઃ પરસ્ય તુ । આગતન્નોઽમિત્રબલં પ્રહરધ્વમભીતવત્ ।। ૨૩૪.

દેવતાઓની કૃપા પોતાની તરફ બતાવવી અને દુશ્મન માટે કહેવું: 'એના સૈનિકો આવી ગયા છે, નિર્ભય થઈને હુમલો કરો!'

એવં બ્રૂયાદ્રણે પ્રાપ્તે ભગ્નાઃ સર્વે પરે ઇતિ । ક્ષ્વેડાઃ કિલકિલાઃ કાર્ય્યા વાચ્યઃ શત્રુર્હતસ્તથા ।। ૨૩૪.

યુદ્ધ શરૂ થાય ત્યારે કહેવું: 'બધા બીજાઓ હારી ગયા છે.' ઉલ્લાસ અને હર્ષના અવાજો કરવાં અને દુશ્મન મારાયો છે એવું જાહેર કરવું.

દેવાજ્ઞાવૃંહિતો રાજા સન્નદ્ધઃ સમરં પ્રતિ । ઇન્દ્રજાલં પ્રવક્ષ્યામિ ઇન્દ્રં કાલેન દર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

દેવઆદેશથી સશસ્ત્ર થયેલો રાજા જ્યારે યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય, ત્યારે હું ઇન્દ્રજાળ સમજાવું છું; યોગ્ય સમયે ઇન્દ્રને દેખાડવો.

ચતુરઙ્ગં બલં રાજા સહાયયયયયાર્થં દિવૌકસાં । બલન્તુ દર્શયેત્ પ્રાપ્તં રક્તવૃષ્ટિઞ્ચરેદ્રિપૌ ।। ૨૩૪.

રાજાએ પોતાની ચતુરંગિ સેના, સાથીઓ અને દેવતાઓ માટે, બધાને બતાવવી; સેનાનું આગમન બતાવવું અને દુશ્મન પર લોહીની વરસાદ વરસાવવી.

છિન્નાનિ રિપૂશીર્ષાણિ પ્રાસાદાગ્રેષુ દર્શયેત્ । ષાડ્‌ગુણ્યંસમ્પ્રવક્ષ્યામિ તદ્વરૌ સન્ધિવિગ્રહૌ ।। ૨૩૪.

દુશ્મનના કપાયેલા માથાં મહેલની આગળ બતાવવાં; હવે હું છ પ્રકારની નીતિ, ખાસ કરીને સંધી અને વિગ્રહ વિશે કહું છું.

સન્ધિશ્ચ વિગ્રહશ્ચૈવ યાનમાસનમેવ ચ । દ્વૈધીભાવઃ સંશયશ્ચ ષડ્‌ગુણાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૪.

મૈત્રી, વિગ્રહ, આગળ વધવું, સ્થિર રહેવું, વિભાજન અને સંશય—આ છ નીતિઓ ગણાય છે.

પણબન્ધઃ સ્મૃતઃ સન્ધિરપકારસ્તુ વિગ્રહઃ। જિગીષોઃ શત્રુવિષયે યાનં યાત્રાઽભિવીયતે ।। ૨૩૪.

મૈત્રી એટલે કરાર, દુશ્મનાવટ એટલે વિગ્રહ, અને શત્રુ પર જીત મેળવવાની ઇચ્છા એટલે આગળ વધવું કહેવાય છે.

વિગ્ર્હેણ સ્વકે દેશે સ્થિતિરાસનમુચ્યંતે । બલાર્દ્ધેન પ્રયાણન્તુ દ્વૈધીભાવઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨૩૪.

વિગ્રહ વખતે પોતાના દેશમાં રહેવું એટલે સ્થિર રહેવું કહેવાય છે; અને અડધી સેના સાથે આગળ વધવું એ વિભાજન કહેવાય છે.

ઉદાસીનો મધ્યમો વા સંશ્રયાત્સંશ્રયઃ સ્મૃતઃ । સમેન સન્ધિરન્વેષ્યોઽહીનેન ચ બલીયસા ।। ૨૩૪.

નિષ્પક્ષ કે મધ્યસ્થ પાસે આશ્રય લેવું એ આશ્રય કહેવાય છે; મૈત્રી તો સમાન કે વધુ શક્તિશાળી સાથે જ કરવી જોઈએ.

હીનેન વિગ્રહઃ કાર્યઃ સ્વયં રાજ્ઞા બલીયસા । તત્રાપિ શુદ્ધપાર્ષ્ણિસ્તુ બલીયાંસં સમાશ્રયેત્ ।। ૨૩૪.

નબળો રાજા પોતે જ વધુ શક્તિશાળી સાથે વિગ્રહ કરે; છતાં પણ સાચા સાથી હોય તો વધુ શક્તિશાળી પાસે આશ્રય લેવું જોઈએ.

આસીનઃ કર્મવિચ્છેદં શક્તઃ કર્ત્તુ રિપોર્યદા । અશુદ્ધપાર્ષ્ણિશ્ચાસીત વિગૃહ્ય વસુધાધિપઃ ।। ૨૩૪.

રાજા જો સ્થિર રહીને દુશ્મનના કાર્યોમાં વિઘ્ન લાવી શકે, તો આવું કરવું જોઈએ; અને જો ખોટા સાથી હોય તો વિગ્રહ કરવો જોઈએ.

અશુદ્ધપાર્ષ્ણિર્બલવાન્ દ્વૈધીભાવં સમાશ્રયેત્ । વલિના વિગૃહીતસ્તુ૨ યોઽસન્દેહેન પાર્થિવઃ ।। ૨૩૪.

શક્તિશાળી અને ખોટા સાથી ધરાવતો રાજા વિભાજન અપનાવે; અને જો કોઈ વધુ શક્તિશાળી રાજા હુમલો કરે તો સંશય ન રાખવો.

સંશ્રયસ્તેન વક્તવ્યો ગુણાનામઘમો ગુણઃ । બહુક્ષયવ્યયાયાસં૩ તેષાં યાનં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૩૪.

એવામાં આશ્રય લેવું યોગ્ય છે; આ નીતિઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આગળ વધવાથી ઘણું નુકસાન, ખર્ચ અને કષ્ટ થાય છે.