અગ્નિપુરાણમ્

શકુનાદૌ શુભે યાયાજ્જયાય હરિમાસ્મરન્ । વક્ષ્યે મણ્ડલચિન્તાન્તે કર્ત્તવ્યં રાજરક્ષણં ।। ૨૩૩.

શુભ શકુનના આરંભે વિજય માટે હરિનું સ્મરણ કરીને પ્રસ્થાન કરવું; હવે હું મંડળવિચારના અંતે રાજાની રક્ષા કેવી કરવી તે સમજાવું છું.

સ્વામ્યમાત્યં તથા દુર્ગં કોષો દણ્ડસ્તથૈવ ચ । મિત્રઞ્જનપદશ્ચૈવ રાજ્યં સપ્તાઙ્ગમુચ્યતે ।। ૨૩૩.

રાજા, મંત્રી, કિલ્લો, ખજાનો, દંડ, મિત્ર અને પ્રદેશ—આ સાતને રાજ્યના સાત અંગ કહેવાય છે.

સપ્તાઙ્ગસ્ય તુ રાજ્યસ્ય વિઘ્નકર્તૄન્ વિનાશયેત્। ૩મણ્ડલેષુ ચ સર્વેષુ વૃદ્ધિઃ કાર્ય્યા મહીક્ષિતા ।। ૨૩૩.

આ સાત અંગવાળું રાજ્ય જે અવરોધો આવે છે તે દૂર કરવું જોઈએ; અને બધા મંડળોમાં રાજાએ વૃદ્ધિ લાવવી જોઈએ.

આત્મમણ્ડલમેવાત્ર પ્રથમં મણ્ડલં ભવેત્ । સામન્તાસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા રિપવો મણ્ડલસ્ય તુ ।। ૨૩૩.

અહીં પોતાનું મંડળ પ્રથમ ગણાય છે; તેના પડોશી શત્રુ ગણાય છે અને મંડળના શત્રુઓ પણ.

ઉપેતસ્તુ સુહૃજ્‌ જ્ઞેયઃ શત્રુમિત્રમતઃ પરં । મિત્રમિત્રં તતો જ્ઞેયં મિત્રમિત્રરિપુસ્તતઃ ।। ૨૩૩.

જે જોડાયો છે તે મિત્ર કહેવાય છે; પછી શત્રુનો મિત્ર, પછી મિત્રનો મિત્ર અને પછી મિત્રના મિત્રનો શત્રુ.

એતત્પુરસ્તાત્ કથિતં પશ્ચાદપિ નિબોધ મે । પાર્ષ્ણિગ્રાહસ્તતઃ પશ્ચાત્તતસ્ત્વાક્રન્દ ઉચ્યતે ।। ૨૩૩.

આ પહેલાં સમજાવ્યું છે; હવે આગળ સાંભળ: પછી પીછેથી પકડનાર આવે છે અને પછી જે રડતો કહેવાય છે તે આવે છે.

આસારસ્તુ તતોઽન્યઃ સ્યાદા ક્રન્દાસાર ઉચ્યતે । જિગીષોઃ શત્રુયુક્તસ્ય વિમુક્તસ્ય તથા દ્વિજ ।। ૨૩૩.

પછી બીજો આવે છે જેને રડવાનો સાર કહેવાય છે; જે જીતવા ઈચ્છે છે, જે શત્રુ સાથે જોડાયેલો હોય કે છૂટેલો હોય, એ બધાને આ લાગુ પડે છે.

નાત્રાપિ નિશ્ચયઃ શક્યો વક્તું મનુજપુઙ્ગવ । નિગ્રહાનુગ્રહે શક્તો મધ્યસ્થઃ પરિકીર્ત્ત્તિઃ ।। ૨૩૩.

અહીં પણ નિશ્ચયથી કંઈ કહી શકાય તેમ નથી, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ; જે દંડ કે કૃપા બંને કરી શકે છે, તે મધ્યસ્થ કહેવાય છે.

નિગ્રહાનુગ્રહે શક્તઃ સર્વેષામપિ યો ભવેત્ । ઉદાસીનઃ સ કથિતો બલવાન્ પૃથિવીપતિઃ ।। ૨૩૩.

જે બધા પર દંડ કે કૃપા કરી શકે છે, તે ઉદાસીન કહેવાય છે અને એ જ પૃથ્વીનો શક્તિશાળી સ્વામી છે.

ન કસ્યચિદ્રિપુર્મ્મિત્રઙ્કારણાચ્છત્રુમિત્રકે । મણ્ડલં તવ સમ્પ્રોક્તમેતદ્ દ્વાદશરાજકં ।। ૨૩૩.

કોઈ પણ માત્ર શત્રુ કે મિત્ર નથી, કારણ કે શત્રુતા કે મિત્રતા માટે; તારો આ મંડળ, બાર રાજાઓથી બનેલું, વર્ણવાયું છે.

ત્રિવિધા રિપવો જ્ઞેયાઃ કુલ્યાનન્તરકૃત્રિમાઃ । પૂર્વપૂર્વો ગુરુસ્તેષાં દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ।। ૨૩૩.

ત્રણ પ્રકારના શત્રુઓ ઓળખવા યોગ્ય છે: કુળથી, નજીકના અને બનાવટના; એમાં પહેલો સૌથી મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.

અનન્તરોઽપિ યઃ શત્રુઃ સોઽપિ મે કૃત્રિમો મતઃ । પાર્ષ્ણિગ્રાહો ભવેચ્છત્રોમિત્રાણિ રિપવસ્તથા ।। ૨૩૩.

નજીકનો શત્રુ પણ મારા માટે બનાવટનો જ ગણાય છે; પીછેથી પકડનાર પણ શત્રુ છે અને શત્રુના મિત્રો પણ.

પાર્ષ્ણિગ્રાહમુપાયૈશ્ચ શામયેચ્ચ તથા સ્વકં । મિત્રેણ શત્રોરુચ્છેદં પ્રશંસન્તિ પુરાતનાઃ ।। ૨૩૩.

પીછેથી પકડનારને ઉપાયથી અને પોતાના પણ શમાવવું; પુરાતન લોકો મિત્ર દ્વારા શત્રુના વિનાશને શ્રેષ્ઠ માને છે.

મિત્રઞ્ચ શત્રુતામેતિ સામન્તત્વાદનન્તરં । શત્રું જિગીષુરુચ્છિન્દ્યાત્૪ સ્વયં શક્નોતિ ચેદ્યદિ ।। ૨૩૩.

મિત્ર પણ નજીક રહેતાં દુશ્મન બની જાય છે; એટલે જે દુશ્મનને હરાવવાનો ઇચ્છે છે, એ પોતાના જ પ્રયત્નથી, જો શકતો હોય તો, સંબંધ તોડી નાખવો જોઈએ.

પ્રતાપવૃદ્ધૌ તેનાપિ નામિત્રાજ્જાયતે ભયં । યથાસ્ય નોદ્વિજેલ્લોકો વિશ્વાસશ્ચ યથા ભવેત્ ।। ૨૩૩.

પાવમાં વધારો થાય ત્યારે પણ દુશ્મનથી ડરવાની જરૂર નથી; જેથી લોકોમાં ભય ન રહે અને વિશ્વાસ ઊભો થાય.

પુષ્કર ઉવાચ સામભેદૌ મયા પ્રોક્તૌ દાનદણ્ડૌ તથૈવ ચ । દણ્ડઃ સ્વદેશે કથિતઃ પરદેશે વ્રવીમિ તે ।। ૨૩૪.

પુષ્કર બોલ્યા: મેં સમ, ભેદ, દાન અને દંડ – આ બધાની વાત કરી છે; પોતાના દેશમાં દંડ કેવી રીતે આપવો એ કહ્યું, હવે વિદેશમાં દંડ કેવી રીતે આપવો એ કહું છું.

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ દ્વિવિધો દણ્ડ ઉચ્યતે । લુણ્ઠનં ગ્રામઘાતશ્ચ શસ્યઘાતોઽગ્નિદીપનં ।। ૨૩૪.

દંડ બે પ્રકારનો કહેવાય છે: ખુલ્લો અને ગુપ્ત; જેમ કે લૂંટફાટ, ગામનો નાશ, પાકનો વિનાશ અને આગ લગાડવી.

પ્રકાશોઽથ વિષં વહ્નિર્વિવિધૈઃ પુરુષૈર્વધઃ । દૂષણઞ્ચૈવ સાધૂનામુદકાનાઞ્ચ ચ દૂષણં ।। ૨૩૪.

ખુલ્લા દંડમાં ઝેર આપવું, આગ લગાડવી, વિવિધ માણસો દ્વારા હત્યા કરાવવી, સારા લોકો અને પાણીના સ્ત્રોતને બગાડવું આવરી લેવાય છે.

દણ્ડપ્રણયણં પ્રોક્તમુપેક્ષાં શ્રૃણુ ભાર્ગવ । યદા મન્યેત નૃપતી રણે ન મમ વિગ્રહઃ ।। ૨૩૪.

દંડ આપવાની રીત કહી દીધી; હવે, ભાર્ગવ, અવગણન વિશે સાંભળ: જ્યારે રાજા યુદ્ધમાં વિચાર કરે કે, 'મારે કોઈ ઝઘડો નથી.'

અનર્થાયાનુબન્ધઃ સ્યાત્ સન્ધિના ચ તથા ભવેત્ । સામલબ્ધાસ્પદઞ્ચાત્ર દાનઞ્ચાર્થક્ષયઙ્કરં ।। ૨૩૪.

જો નુકસાન થાય તો એ સંધીથી પણ થઈ શકે છે; અહીં સમથી મળેલી સ્થિતિ અને દાનથી ધનનું નુકસાન થાય છે.

ભેદદણ્ડાનુબન્ધઃ સ્યાત્તદોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । ન ચાયં મમ શક્નોતિ કિઞ્ચિત્ કર્ત્તુમુપદ્રવં ।। ૨૩૪.

જો ભેદ કે દંડથી નુકસાન થાય તો અવગણન અપનાવવી; 'આ મને કોઈ નુકસાન કરી શકતો નથી.'

ન ચાહમસ્ય શક્નોમિ તત્રોપેક્ષાં સમાશ્રયેત્ । અવજ્ઞોપહતસ્તત્ર રાજ્ઞા કાર્ય્યો રિપુર્ભુવેત્ ।। ૨૩૪.

અને જો હું પણ તેને નુકસાન કરી શકતો નથી, તો પણ અવગણન જ કરવી; જો દુશ્મનનું અપમાન થાય અને નુકસાન થાય, તો રાજાએ તેના પર કાર્યવાહી કરવી.

માયોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ ઉત્પાતૈરનૃતૈશ્ચરત્ । શત્રોરુદ્વેજનં શત્રોઃ શિવિરસ્થસ્ય પક્ષિણઃ ।। ૨૩૪.

હવે હું માયા ઉપાય સમજાવું છું: અપશકુન અને ખોટી વાતો ફેલાવી દુશ્મનને, ખાસ કરીને કેમ્પમાં બેઠેલા દુશ્મનને, ગભરાટમાં મૂકો.

સ્થૂલસ્ય તસ્ય પુચ્છસ્થાં કૃત્વોલ્કાં વિપુલાં દ્વિજ । વિસૃજેચ્ચ તતશ્ચૈવમુલ્કાપાતં પ્રદર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

મોટા પક્ષીનું ઉદાહરણ લઈ, તેના પૂંછડે મોટી અગ્નિશખા બાંધી, પછી તેને છોડો અને એ રીતે અગ્નિશખા પડતી બતાવો.

એવમન્યે દર્શનીયા ઉત્પાતા બહવોઽપિ ચ । ઉદ્વેજનં તથા કુર્ય્યાત્ કુહકૈર્વિવિધૈર્દ્વિષાં ।। ૨૩૪.

આ રીતે અનેક દેખાતા અપશકુન બતાવી શકાય; વિવિધ યુક્તિઓ અને માયાથી દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવો.

સાંવત્સરાસ્તાપસાશ્ચ નાશં બ્રૂયુઃ પરસ્ય ચ । જિગીષુઃ પૃથિવીં રાજા તેન ચોદ્વેજયેત્ પરાન્ ।। ૨૩૪.

વર્ષભર તપ કરેલા સાધુઓ દુશ્મનના વિનાશની આગાહી કરે; પૃથ્વી જીતવા ઇચ્છતો રાજા એ રીતે દુશ્મનોમાં ગભરાટ ફેલાવે.

દેવતાનાં પ્રસાદશ્ચ કીર્ત્તનીયઃ પરસ્ય તુ । આગતન્નોઽમિત્રબલં પ્રહરધ્વમભીતવત્ ।। ૨૩૪.

દેવતાઓની કૃપા પોતાની તરફ બતાવવી અને દુશ્મન માટે કહેવું: 'એના સૈનિકો આવી ગયા છે, નિર્ભય થઈને હુમલો કરો!'

એવં બ્રૂયાદ્રણે પ્રાપ્તે ભગ્નાઃ સર્વે પરે ઇતિ । ક્ષ્વેડાઃ કિલકિલાઃ કાર્ય્યા વાચ્યઃ શત્રુર્હતસ્તથા ।। ૨૩૪.

યુદ્ધ શરૂ થાય ત્યારે કહેવું: 'બધા બીજાઓ હારી ગયા છે.' ઉલ્લાસ અને હર્ષના અવાજો કરવાં અને દુશ્મન મારાયો છે એવું જાહેર કરવું.

દેવાજ્ઞાવૃંહિતો રાજા સન્નદ્ધઃ સમરં પ્રતિ । ઇન્દ્રજાલં પ્રવક્ષ્યામિ ઇન્દ્રં કાલેન દર્શયેત્ ।। ૨૩૪.

દેવઆદેશથી સશસ્ત્ર થયેલો રાજા જ્યારે યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય, ત્યારે હું ઇન્દ્રજાળ સમજાવું છું; યોગ્ય સમયે ઇન્દ્રને દેખાડવો.