અગ્નિપુરાણમ્

યસ્યાં સ્થિતઃ સા જ્વલિતા મુક્તા ચાઙ્ગારિણી મતા । એતાસ્તિસ્રઃ સ્મૃતા દીપ્તાઃ પઞ્ચ શાન્તાસ્તથાપરાઃ ।। ૨૩૧.

જે સમયે તે સંકેત દેખાય, ત્યારે તે જ્વલંત ગણાય છે; જ્યારે તે છૂટી જાય, ત્યારે અગ્નિ જેવી ગણાય છે. આ ત્રણ તેજસ્વી સંકેતો કહેવાય છે અને બીજા પાંચ શાંત સ્વરૂપના ગણાય છે.

દીપ્તાયાન્દિશિ દિગ્દીપ્તં શકુનં પરિકીર્ત્તિતં । ગ્રામેઽરણ્યા વને ગ્રામ્યાસ્તથા નિન્દિતપાદપઃ ।। ૨૩૧.

કોઈ દિશામાં તેજસ્વી સંકેત દેખાય, તો તેને દિશા સંકેત કહે છે. ગામ, જંગલ કે વન વિસ્તારમાં કે નિંદિત વૃક્ષ પર દેખાય તો તેને ઘરેલું સંકેત કહેવાય છે.

દેશે ચૈવાશુભે જ્ઞેયો દેશદીપ્તો દ્વિજોત્તમઃ । ક્રિયાદીપ્તો વિનિર્દ્દિષ્ટઃ સ્વજાત્યનુચિતક્રિયઃ ।। ૨૩૧.

અશુભ સ્થળે જો સંકેત દેખાય, તો તેને સ્થળ સંકેત કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! અને પોતાની જાતિ માટે અયોગ્ય કર્મ થાય ત્યારે તેને કર્મ સંકેત કહેવાય છે.

રુતદીપ્તશ્ચ કથિતો ભિન્નભૈરવનિસ્વનઃ । જાતિદીપ્તસ્તથા જ્ઞેયઃ કેવલં માંસભોજનઃ ।। ૨૩૧.

અસંગત અને ભયાનક રડવાનો અવાજ હોય તો તેને અવાજ સંકેત કહેવાય છે; માત્ર માંસ ખાવાવાળું હોય તો તેને જાતિ સંકેત કહેવાય છે.

દીપ્તાચ્છાન્તો વિનિર્દિષ્ટઃ સર્વૈર્ભેદૈઃ પ્રયત્નતઃ । મિશ્રૈર્મિશ્રો વિનિર્દિષ્ટસ્તસ્ય વાચ્યં ફલાફલં ।। ૨૩૧.

તેજસ્વી સંકેતમાંથી શાંત સંકેત બધાં ભેદથી સમજવો જોઈએ; મિશ્ર સંકેતમાંથી મિશ્ર પરિણામ કહેવાય છે અને તેનું ફળ કે અફળ કહેવું જોઈએ.

ગોશ્વોષ્ટ્રગર્દ્દભશ્વાનઃ સારિકા ગૃહગોધિકા । ચટકા ભાસકૂર્માદ્યાઃ કથિતા ગ્રામવાસિનઃ ।। ૨૩૧.

ગાય, ઘોડા, ઊંટ, ગધેડા, કૂતરા, શારિકા, ઘરના ગોધિયા, ચટક, બગલા, કાચબા અને આવા બીજા પ્રાણીઓ ગામમાં રહેતા કહેવાય છે.

માર્જારકુક્કુટૌ ગ્રામ્યૌ તૌ ચૈવ વનગોચરૌ । તયોર્ભવતિ વિજ્ઞાનં નિત્યંક વૈ રૂપભેદતઃ ।। ૨૩૧.

બિલાડી અને કૂકડ ઘરેલું છે, પણ જંગલમાં પણ જાય છે; એમની ઓળખ એમના રૂપના ભેદથી હંમેશા થાય છે.

ગોકર્ણશિખિચક્રાહ્વખરહારીતવાયસાઃ । કુલાહકુક્કુભશ્યેનફેરુખઞ્જનવાનરાઃ ।। ૨૩૧.

ગોકર્ણ, મોર, ચક્ર, ગધેડા, પોપટ, કાગડા, કુલાહા પક્ષી, કુકુભ, શ્યેન, ફેરુક, અંજના અને વાંદરો.

શતઘ્નચટકશ્યામચાસશ્યેનકપિઞ્જલાઃ । તિત્તિરિઃ શતપત્રઞ્ચ કપોતશ્ચ તથા ત્રયઃ ।। ૨૩૧.

શતઘ્ન, ચટક, કાળી ચાસ, કાગડા, શ્યેન, કપીંજલ, તિતરી, શતપત્ર અને ત્રણ જાતના કબૂતરો.

ખઞ્જરીટકદાત્યૂહશુકરાજીવકુક્કુટાઃ । ભારદ્વાજશ્ચ સારઙ્ગ ઇતિ જ્ઞેયા દિવાચરાઃ ।। ૨૩૧.

ખંજરીટ, દાત્યૂહ, જંગલી શૂકર, જીવકૂકડ, ભારદ્વાજ અને સારંગ — આ બધાં દિવસમાં ફરતા પ્રાણી ગણાય છે.

વાગુર્યુલૂકશરભક્રૌઞ્ચાઃ શશકકચ્છપાઃ । લોમાસિકાઃ પિઙ્ગલિકાઃ કથિતા રાત્રિગોચરાઃ ।। ૨૩૧.

વાગુર્યુ, ઘુવડ, શરભ, ક્રૌંચ, સસલ, કાચબો, લોમવાળાં અને પીળા રંગવાળાં — આ બધાં રાત્રે ફરતા કહેવાય છે.

હંસાશ્ચ મૃગમાર્જારનકુલર્ક્ષભુજઙ્ગમાઃ । વૃક્કારિસિંહવ્યાઘ્રોષ્ટ્રગ્રામશૂકરમાનુષાઃ ।। ૨૩૧.

હંસ, હરણ, બિલાડી, નકુલ, રીંછ, સાપ, વરુ, સિંહ, વાઘ, ઊંટ, ગામના શૂકર અને માનવ — આ બધાં અહીં જણાવ્યા છે.

શ્વાવિદ્‌વૃષભગોમાયુવૃકકોકિલસારસાઃ । તુરઙ્ગકૌપીનનરા ગોધા હ્યુભયચારિણઃ ।। ૨૩૧.

શિકારી કૂતરા, વાછરડા, ગીધ, વરુ, કોયલ, સારસ, ઘોડા, કૌપીનવાળા પુરુષ અને ગોધી — આ બધાં દિવસ અને રાત્રે બંને સમયે ફરતા કહેવાય છે.

બલપ્રસ્થાનયોઃ સર્વે પુરસ્તાત્સઙ્ઘચારિણઃ । જથાવહા વિનિર્દિષ્ટાઃ પશ્ચાન્નિધનકારિણઃ ।। ૨૩૧.

સેનાના આગળના ભાગમાં જે પ્રાણી જૂથમાં ચાલે છે, તેઓ નેતા કહેવાય છે; અને જે પીઠ પર ભાર વહન કરે છે, તેઓ પાછળથી મૃત્યુ લાવે છે.

ગૃહાદ્‌ગમ્ય યદા ચાસો વ્યાહરેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ । નૃપાવમાનં વદતિ વામઃ કલહભોજને ।। ૨૩૧.

જ્યારે કાગડો ઘરમાંથી આવીને આગળ ઊભો રહી રડે છે, ત્યારે તે રાજાની અપમાન કે જમણવારમાં ઝઘડાની વાત કહે છે, જો તે ડાબી બાજુ હોય તો.

યાને તદ્દર્શનં શસ્તં સવ્યમઙ્ગસ્ય વાપ્યથ । ચૌરૈર્મોષમથાખ્યાતિ મયૂરો ભિન્નનિસ્વનઃ ।। ૨૩૧.

યાત્રા દરમિયાન, જો તે જડબેસલાક દેખાય તો તે શુભ છે, ડાબી કે જમણી બાજુ હોય તો પણ. મોરનો અસંગત રડવાનો અવાજ ચોરો દ્વારા ચોરીની સૂચના આપે છે.

પ્રયાતસ્યાગ્રતો રામ મૃગઃ પ્રાણહરો ભવેત્ । ઋક્ષાખુજમ્બુકવ્યાઘ્રસિંહમાર્જારગર્દભાઃ ।। ૨૩૧.

પ્રયાણ સમયે, હે રામ, જો આગળ હરણ દેખાય તો તે મૃત્યુ લાવે છે; તેમ જ રીંછ, જંગલી શૂકર, ગીધ, વાઘ, સિંહ, બિલાડી અને ગધેડા પણ.

પ્રતિલોમાસ્તથા રામ ખરશ્ચ વિકૃતસ્વનઃ વામઃ કપિઞ્જલઃ શ્રેષ્ઠસ્તથા દક્ષિણસંસ્થિતઃ ।। ૨૩૧.

હે રામ, જેમ પ્રતિલોમ પક્ષી, ખરા નામનું કર્કશ અવાજ કરતું પક્ષી, ડાબી તરફનું કપિન્જલ અને જમણી તરફનું શ્રેષ્ઠ કપિન્જલ કહેવાય છે.

પૃષ્ઠતો નિન્દિતફલસ્તિત્તિરિસ્તુ ન શસ્યતે । એણા વરાહાઃ પૃષતા વામા ભૂત્વા તુ દક્ષિણાઃ ।। ૨૩૧.

પીઠ પાછળથી જોવા મળતું તિતિરિ પક્ષી, જેનું ફળ નિંદનીય છે, તે શુભ માનવામાં આવતું નથી; પણ એણા, વરાહ અને પૃશત જો પહેલા ડાબી અને પછી જમણી તરફથી આવે તો તે શુભ ગણાય છે.

વાઞ્છિતાર્થકરા જ્ઞેયા દક્ષઇણાદ્વામતો ગતાઃ । શિવા શ્યામાનનાચ્છૂચ્છૂઃ પિઙ્ગલા ગૃહગોધિકા ।। ૨૩૧.

જે પક્ષીઓ જમણી અને પછી ડાબી તરફથી આવે છે, તે ઇચ્છિત ફળ આપનારા ગણાય છે; શ્યામા, નાચ્છૂ, શૂહ, પિંગલા અને ઘરમાં રહેતી ગોધીકા શુભ માનવામાં આવે છે.

શૂકરી પરપુષ્ટા ચ પુન્નામાનશ્ચ વામતઃ । સ્ત્રીસઞ્‌જ્ઞા ભાસકારૂષકપિશ્રીકર્ણચ્છિત્કરાઃ ।। ૨૩૧.

માદા શૂકર, પરપુષ્ટા, પુન્નામાન અને ડાબી તરફથી આવતા; સ્ત્રીના નામવાળા, ભાસ, કારૂષ, કપિશ્રી, કર્ણચ્છિત – એ બધા પણ તેમાં આવે છે.

કપિશ્રીકર્ણપિપ્યીકા૩ રુરુશ્યેનાશ્ચ દક્ષિણાઃ । જાતોક્ષાહિશશક્રોડગોધાનાં કીર્ત્તનં શુભં ।। ૨૩૧.

કપિશ્રી, કર્ણ, પિપ્યિકા, રુરુ અને એણા જમણી તરફથી આવે તો શુભ છે; અને વાછરડો, સાપ, સસલું, જંગલી શૂકર અને ગોધીનું ઉલ્લેખ પણ શુભ માનવામાં આવે છે.

તતઃ સન્દર્શનં નેષ્ટં પ્રતીપં વાનરર્ક્ષંયોઃ । કાર્ય્યકૃદ્‌બલી શકુનઃ પ્રસ્થિતસ્ય હિ યોઽન્વહં ।। ૨૩૧.

અત્યારે, વાનર કે રીંછ સામેથી આવે તો તેનો દર્શન ઇચ્છનીય નથી; પણ જે પક્ષી રોજ પાછળથી આવે છે, તે યાત્રા પર જનાર માટે લાભદાયક છે.

ભવેત્તસ્ય ફલં વાચ્યં તદેવ દિવસં બુધૈઃ । મત્તા ભક્ષ્યાર્થિનો બાલા વૈરસક્તાસ્તથૈવ ચ ।। ૨૩૧.

જ્ઞાની લોકો એ વ્યક્તિ માટે એ દિવસનું ફળ જણાવી દેવું જોઈએ; જે પક્ષીઓ ઉન્મત્ત, ખોરાકની શોધમાં, નાના કે દુશ્મનાવટ ધરાવતા હોય, તેમને પણ આવું જ માનવું.

સીમાન્તમભ્યન્તરિતા વિજ્ઞેયા નિષ્ફલા દ્વિજ । એકદ્વિત્રિચતુર્ભિસ્તુ શિવા ધન્યા રુતૈર્ભવેત્ ।। ૨૩૧.

પક્ષી સીમાની અંદર આવીને રહી જાય તો, હે દ્વિજ, તે નિષ્ફળ ગણાય છે; પણ જો તે એક, બે, ત્રણ કે ચાર વાર રડે તો તે શુભ અને ફળદાયી છે.

પઞ્ચભિશ્ચ તથા ષડ્‌ભિરધન્યા પરિકીર્ત્તિતા । સપ્તભિશ્ચ તથા ધન્યા નિષ્ફલા પરતો ભવેત્ ।। ૨૩૧.

પાંચ કે છ વાર રડે તો તે નિષ્ફળ કહેવાય છે; સાત વાર રડે તો ફરીથી ફળદાયી, પણ એથી વધુ રડે તો નિષ્ફળ ગણાય છે.

નૃણાં રોમાઞ્ચજનની વાહનાનાં ભયપ્રદા । જ્વાલાનલા સૂર્ય્યમુખી વિજ્ઞેયા ભયવર્દ્ધની ।। ૨૩૧.

તે માણસોમાં રોમાચંન ઉત્પન્ન કરે છે અને વાહનો માટે ભય આપે છે; જ્વાલાનલા કે સૂર્યમુખી નામનું પક્ષી ભય વધારનારું કહેવાય છે.

પ્રથમં સારઙ્ગે દૃષ્ટે શુભે દેશે શુભં ભવેત્ । સંવત્સરં મનુષ્યસ્ય અશુભે ચ શુભં તથા ।। ૨૩૧.

જો હરણ સૌમ્ય સ્થળે પ્રથમ જોવા મળે તો એ વર્ષભર માટે શુભ ફળ આપે છે; અને અશુભ સ્થળે પણ તે લાભદાયક છે.

તથાવિધન્નરઃ પશ્યેત્સારઙ્ગં પ્રથમેઽહનિ । આત્મનશ્ચ તથાત્વેન જ્ઞાતવ્યં વત્સરં ફલં ।। ૨૩૧.

જે વ્યક્તિને આવું હરણ પ્રથમ દિવસે જોવા મળે, તેને એ વર્ષનું ફળ પોતાને અનુરૂપ જાણવું જોઈએ.