અગ્નિપુરાણમ્

શ્વેતાઃ સુમનસઃ શ્રેષ્ઠાઃ પૂર્ણકુમ્ભો મહોત્તમઃ । માંસં મત્સ્યા દૂરશબ્દા વૃદ્ધ એકઃ પશુસ્ત્વજઃ ।। ૨૩૦.

સફેદ ફૂલો શ્રેષ્ઠ છે, ભરેલું કળશ ઉત્તમ છે; માંસ, માછલી, દૂરનો અવાજ, એકલો વૃદ્ધ, અને ચામડી વગરનું પ્રાણી—

ગાવસ્તુરઙ્ગમા નાગા દેવાશ્ચ જ્વલિતોઽનલઃ । દૂર્વાર્દ્રગોમયં વેશ્યા સ્વર્ણરૂપ્યઞ્ચ રત્નકં ।। ૨૩૦.

ગાય, ઘોડા, હાથી, દેવતાઓ, પ્રજ્વલિત અગ્નિ, લીલી દુર્વા, ભીનું ગાયનું છાણ, વેશ્યા, સોનુ, ચાંદી અને રત્ન—

વચાસિદ્ધાર્થકૌષધ્યો મુદ્ર આયુધખડ્‌ગકં । છત્રં પીઠં રાજલિઙ્ગં શવં રુદિતવર્જિતં ।। ૨૩૦.

શબ્દ, ફળ આપતી ઔષધિ, મુદ્રા, શસ્ત્ર અને તલવાર, છત્રી, આસન, રાજચિહ્ન, અને રડ્યા વિના મૂકાયેલો મૃતદેહ—

ફલં ઘૃતં દધિ પયો અક્ષતાદર્શમાક્ષિકં । શઙ્ખ ઇક્ષુઃ શુભં વાક્પં ભક્તવાદિત્રગીતકં ।। ૨૩૦.

ફળ, ઘી, દહીં, દૂધ, અખંડિત ચોખા, દર્પણ, મધ, શંખ, ઈખ, શુભ વાણી, ભોજન, વાદ્ય અને ગીત—

ગમ્ભીરમેઘસ્તનિતં તડિત્તુષ્ટિશ્ચ માનસી । એકતં સર્વલિઙ્ગાનિ મનસસ્તુષ્ટિરેકતઃ ।। ૨૩૦.

ઘનઘોર મેઘગર્જના, વીજળીથી મન પ્રસન્ન થવું—આ બધું શુભ છે; પણ મનની તૃપ્તિ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

પુષ્કર ઉવાચ તિષ્ઠતો ગમને પ્રશ્ને પુરુષસ્ય શુભાશુભં । નિવેદયન્તિ શકુના દેશસ્ય નગરસ્ય ચ ।। ૨૩૧.

પુષ્કર કહે છે: માણસ ઊભો હોય, પ્રસ્થાન કરે કે પ્રશ્ન પૂછાય ત્યારે, પક્ષીઓ અને ચિહ્નો જમીન અને શહેર માટે શુભ કે અશુભ સૂચવે છે.

સર્વઃ પાપફલો દીપ્તો નિર્દ્દિષ્ટો દૈવચિન્તકૈઃ । શાન્તઃ શુભફલશ્ચૈવ દૈવજ્ઞૈઃ સમુદાહૃતઃ ।। ૨૩૧.

જે ચિહ્નો તેજસ્વી હોય તે પંડિતો પાપદાયક કહે છે; અને શાંત ચિહ્નો શુભ ફળ આપતાં ગણાય છે.

ષટ્‌પ્રકારા વિનિર્દિષ્ટાઃ શકુનાનાઞ્ચ દીપ્તયઃ । વેલાદિગ્દેશકરણરુતજાતિવિભેદતઃ ।। ૨૩૧.

છ પ્રકારના તેજસ્વી ચિહ્નો કહેવાય છે—સમય, સ્થળ, ક્રિયા, અવાજ અને જાતિ પ્રમાણે.

પૂર્વા પૂર્વા ચ વિજ્ઞેયા સા તેષાં બલવત્તરા । દિવાચરો રાત્રિચરસ્તથા રાત્રૌ દિવાચરઃ ।। ૨૩૧.

દરેક પૂર્વવર્તી ચિહ્ન વધુ શક્તિશાળી માનવું; દિવસમાં રાત્રિચર અને રાત્રે દિવસચર ચિહ્ન વિશેષ પ્રભાવશાળી હોય છે.

ક્રૂરેષુ દીપ્તા વિજ્ઞેયા ઋક્ષલગ્નગ્રહાદિષુ । ધૂમિતા સા તુ વિજ્ઞેયા યાઙ્ગમિષ્યતિ ભાસ્કરઃ ।। ૨૩૧.

કઠિન રાશિમાં જો કોઈ તેજસ્વી શુભ સંકેત દેખાય, તો તે ગ્રહ કે નક્ષત્ર ઉદય સમયે ઓળખવો. જ્યારે સૂર્ય જવા લાગ્યો હોય ત્યારે ધૂમ્રવર્ણ સંકેત ઓળખવો.

યસ્યાં સ્થિતઃ સા જ્વલિતા મુક્તા ચાઙ્ગારિણી મતા । એતાસ્તિસ્રઃ સ્મૃતા દીપ્તાઃ પઞ્ચ શાન્તાસ્તથાપરાઃ ।। ૨૩૧.

જે સમયે તે સંકેત દેખાય, ત્યારે તે જ્વલંત ગણાય છે; જ્યારે તે છૂટી જાય, ત્યારે અગ્નિ જેવી ગણાય છે. આ ત્રણ તેજસ્વી સંકેતો કહેવાય છે અને બીજા પાંચ શાંત સ્વરૂપના ગણાય છે.

દીપ્તાયાન્દિશિ દિગ્દીપ્તં શકુનં પરિકીર્ત્તિતં । ગ્રામેઽરણ્યા વને ગ્રામ્યાસ્તથા નિન્દિતપાદપઃ ।। ૨૩૧.

કોઈ દિશામાં તેજસ્વી સંકેત દેખાય, તો તેને દિશા સંકેત કહે છે. ગામ, જંગલ કે વન વિસ્તારમાં કે નિંદિત વૃક્ષ પર દેખાય તો તેને ઘરેલું સંકેત કહેવાય છે.

દેશે ચૈવાશુભે જ્ઞેયો દેશદીપ્તો દ્વિજોત્તમઃ । ક્રિયાદીપ્તો વિનિર્દ્દિષ્ટઃ સ્વજાત્યનુચિતક્રિયઃ ।। ૨૩૧.

અશુભ સ્થળે જો સંકેત દેખાય, તો તેને સ્થળ સંકેત કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! અને પોતાની જાતિ માટે અયોગ્ય કર્મ થાય ત્યારે તેને કર્મ સંકેત કહેવાય છે.

રુતદીપ્તશ્ચ કથિતો ભિન્નભૈરવનિસ્વનઃ । જાતિદીપ્તસ્તથા જ્ઞેયઃ કેવલં માંસભોજનઃ ।। ૨૩૧.

અસંગત અને ભયાનક રડવાનો અવાજ હોય તો તેને અવાજ સંકેત કહેવાય છે; માત્ર માંસ ખાવાવાળું હોય તો તેને જાતિ સંકેત કહેવાય છે.

દીપ્તાચ્છાન્તો વિનિર્દિષ્ટઃ સર્વૈર્ભેદૈઃ પ્રયત્નતઃ । મિશ્રૈર્મિશ્રો વિનિર્દિષ્ટસ્તસ્ય વાચ્યં ફલાફલં ।। ૨૩૧.

તેજસ્વી સંકેતમાંથી શાંત સંકેત બધાં ભેદથી સમજવો જોઈએ; મિશ્ર સંકેતમાંથી મિશ્ર પરિણામ કહેવાય છે અને તેનું ફળ કે અફળ કહેવું જોઈએ.

ગોશ્વોષ્ટ્રગર્દ્દભશ્વાનઃ સારિકા ગૃહગોધિકા । ચટકા ભાસકૂર્માદ્યાઃ કથિતા ગ્રામવાસિનઃ ।। ૨૩૧.

ગાય, ઘોડા, ઊંટ, ગધેડા, કૂતરા, શારિકા, ઘરના ગોધિયા, ચટક, બગલા, કાચબા અને આવા બીજા પ્રાણીઓ ગામમાં રહેતા કહેવાય છે.

માર્જારકુક્કુટૌ ગ્રામ્યૌ તૌ ચૈવ વનગોચરૌ । તયોર્ભવતિ વિજ્ઞાનં નિત્યંક વૈ રૂપભેદતઃ ।। ૨૩૧.

બિલાડી અને કૂકડ ઘરેલું છે, પણ જંગલમાં પણ જાય છે; એમની ઓળખ એમના રૂપના ભેદથી હંમેશા થાય છે.

ગોકર્ણશિખિચક્રાહ્વખરહારીતવાયસાઃ । કુલાહકુક્કુભશ્યેનફેરુખઞ્જનવાનરાઃ ।। ૨૩૧.

ગોકર્ણ, મોર, ચક્ર, ગધેડા, પોપટ, કાગડા, કુલાહા પક્ષી, કુકુભ, શ્યેન, ફેરુક, અંજના અને વાંદરો.

શતઘ્નચટકશ્યામચાસશ્યેનકપિઞ્જલાઃ । તિત્તિરિઃ શતપત્રઞ્ચ કપોતશ્ચ તથા ત્રયઃ ।। ૨૩૧.

શતઘ્ન, ચટક, કાળી ચાસ, કાગડા, શ્યેન, કપીંજલ, તિતરી, શતપત્ર અને ત્રણ જાતના કબૂતરો.

ખઞ્જરીટકદાત્યૂહશુકરાજીવકુક્કુટાઃ । ભારદ્વાજશ્ચ સારઙ્ગ ઇતિ જ્ઞેયા દિવાચરાઃ ।। ૨૩૧.

ખંજરીટ, દાત્યૂહ, જંગલી શૂકર, જીવકૂકડ, ભારદ્વાજ અને સારંગ — આ બધાં દિવસમાં ફરતા પ્રાણી ગણાય છે.

વાગુર્યુલૂકશરભક્રૌઞ્ચાઃ શશકકચ્છપાઃ । લોમાસિકાઃ પિઙ્ગલિકાઃ કથિતા રાત્રિગોચરાઃ ।। ૨૩૧.

વાગુર્યુ, ઘુવડ, શરભ, ક્રૌંચ, સસલ, કાચબો, લોમવાળાં અને પીળા રંગવાળાં — આ બધાં રાત્રે ફરતા કહેવાય છે.

હંસાશ્ચ મૃગમાર્જારનકુલર્ક્ષભુજઙ્ગમાઃ । વૃક્કારિસિંહવ્યાઘ્રોષ્ટ્રગ્રામશૂકરમાનુષાઃ ।। ૨૩૧.

હંસ, હરણ, બિલાડી, નકુલ, રીંછ, સાપ, વરુ, સિંહ, વાઘ, ઊંટ, ગામના શૂકર અને માનવ — આ બધાં અહીં જણાવ્યા છે.

શ્વાવિદ્‌વૃષભગોમાયુવૃકકોકિલસારસાઃ । તુરઙ્ગકૌપીનનરા ગોધા હ્યુભયચારિણઃ ।। ૨૩૧.

શિકારી કૂતરા, વાછરડા, ગીધ, વરુ, કોયલ, સારસ, ઘોડા, કૌપીનવાળા પુરુષ અને ગોધી — આ બધાં દિવસ અને રાત્રે બંને સમયે ફરતા કહેવાય છે.

બલપ્રસ્થાનયોઃ સર્વે પુરસ્તાત્સઙ્ઘચારિણઃ । જથાવહા વિનિર્દિષ્ટાઃ પશ્ચાન્નિધનકારિણઃ ।। ૨૩૧.

સેનાના આગળના ભાગમાં જે પ્રાણી જૂથમાં ચાલે છે, તેઓ નેતા કહેવાય છે; અને જે પીઠ પર ભાર વહન કરે છે, તેઓ પાછળથી મૃત્યુ લાવે છે.

ગૃહાદ્‌ગમ્ય યદા ચાસો વ્યાહરેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ । નૃપાવમાનં વદતિ વામઃ કલહભોજને ।। ૨૩૧.

જ્યારે કાગડો ઘરમાંથી આવીને આગળ ઊભો રહી રડે છે, ત્યારે તે રાજાની અપમાન કે જમણવારમાં ઝઘડાની વાત કહે છે, જો તે ડાબી બાજુ હોય તો.

યાને તદ્દર્શનં શસ્તં સવ્યમઙ્ગસ્ય વાપ્યથ । ચૌરૈર્મોષમથાખ્યાતિ મયૂરો ભિન્નનિસ્વનઃ ।। ૨૩૧.

યાત્રા દરમિયાન, જો તે જડબેસલાક દેખાય તો તે શુભ છે, ડાબી કે જમણી બાજુ હોય તો પણ. મોરનો અસંગત રડવાનો અવાજ ચોરો દ્વારા ચોરીની સૂચના આપે છે.

પ્રયાતસ્યાગ્રતો રામ મૃગઃ પ્રાણહરો ભવેત્ । ઋક્ષાખુજમ્બુકવ્યાઘ્રસિંહમાર્જારગર્દભાઃ ।। ૨૩૧.

પ્રયાણ સમયે, હે રામ, જો આગળ હરણ દેખાય તો તે મૃત્યુ લાવે છે; તેમ જ રીંછ, જંગલી શૂકર, ગીધ, વાઘ, સિંહ, બિલાડી અને ગધેડા પણ.

પ્રતિલોમાસ્તથા રામ ખરશ્ચ વિકૃતસ્વનઃ વામઃ કપિઞ્જલઃ શ્રેષ્ઠસ્તથા દક્ષિણસંસ્થિતઃ ।। ૨૩૧.

હે રામ, જેમ પ્રતિલોમ પક્ષી, ખરા નામનું કર્કશ અવાજ કરતું પક્ષી, ડાબી તરફનું કપિન્જલ અને જમણી તરફનું શ્રેષ્ઠ કપિન્જલ કહેવાય છે.

પૃષ્ઠતો નિન્દિતફલસ્તિત્તિરિસ્તુ ન શસ્યતે । એણા વરાહાઃ પૃષતા વામા ભૂત્વા તુ દક્ષિણાઃ ।। ૨૩૧.

પીઠ પાછળથી જોવા મળતું તિતિરિ પક્ષી, જેનું ફળ નિંદનીય છે, તે શુભ માનવામાં આવતું નથી; પણ એણા, વરાહ અને પૃશત જો પહેલા ડાબી અને પછી જમણી તરફથી આવે તો તે શુભ ગણાય છે.