અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ નગરસ્ય ચ કલ્પયેત્ । વૃતિ તત્ર પ્રકુર્વીત યામુષ્ટ્રો નાવલોકયેત્ ।। ૨૨૭.

શહેર માટે એ મર્યાદા બમણી કે તિગણી રાખવી; પણ ત્યાં ઉંટવાળો પાક તપાસી ન શકે.

તત્રાપરિવૃતે ધાન્યે હિંસિતે નૈવ દણ્ડનં । ગૃહન્તડાગમારામં ક્ષેત્રં વા ભીષયા હરન્ ।। ૨૨૭.

જ્યાં રક્ષા ન હોય એવા ખેતરમાં અનાજને નુકસાન થાય તો દંડ નથી; પણ જે ડરાવીને ઘર, બાગ કે ખેતર પાડી લે—

શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદજ્ઞાનાદ્‌દ્વિશતોદમઃ । મર્યાદાભેદકાઃ સર્વે દણ્ડ્યાઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૨૭.

તેને પાંચ સો દંડ, અજાણતા હોય તો બે સો દંડ; અને મર્યાદા તોડનાર સૌને પ્રથમ દંડ મળવો જોઈએ.

શતં બ્રાહ્મણમાક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમર્હતિ । વૈશ્યશ્ચ દ્વિશતં રામ શૂદ્રશ્ચ બધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ગાળો આપે તો સો દંડ, વૈશ્યને બે સો દંડ, અને શૂદ્રને શારીરિક શાસ્તિ મળે.

પઞ્ચાશદ્‌બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને । વૈશ્યે વાપ્યર્દ્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પચાસ દંડ, વૈશ્યને પચાસનો અડધો, અને શૂદ્રને બાર દંડ.

ક્ષત્રિયસ્યાપ્નુયાદ્વૈશ્યઃ સાહસં પૂર્વમેવ તુ । શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયમાક્રુશ્ય જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૮.

વૈશ્ય ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પ્રથમ દંડ મળે; અને શૂદ્ર ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો તેની જીભ કાપવી જોઈએ.

ધર્મોપદેશં વિપ્રાણાં શૂદ્રઃ કુર્વંશ્ચ દણ્ડભાક્ । શ્રુતદેશાદિવિતથી દાપ્યો દ્વિગુણસાહસં ।। ૨૨૭.

શૂદ્ર બ્રાહ્મણને ધર્મ શીખવે તો દંડનો હકદાર છે; સાંભળેલું કે જોયેલું ખોટું સાક્ષી આપે તો બે ગણી ઊંચી સજા થાય.

ઉત્તમઃ સાહસસ્તસ્ય યઃ પાપૈરુત્તમાન્ ક્ષિપેત્ । પ્રમાદાદ્યૈર્મયા પ્રોક્તં પ્રીત્યા દણ્ડાર્દ્ધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

જે સારા માણસને દુષણ આપે તેને ઊંચો દંડ મળે; પણ ભૂલથી કે પ્રેમથી કહેલું હોય તો અડધો દંડ ભરવો પડે.

માતરં પિતરં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં શ્વશુરં ગુરું । આક્ષારયઞ્છતં દણ્ડ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્‌ગુરોઃ ।। ૨૨૭.

માતા, પિતા, મોટાભાઈ, સસરા કે ગુરુને ગાળો આપે અથવા ગુરુનો માર્ગ કબ્જે કરે તેને સો દંડ ભરવો પડે.

અન્ત્યજાતિર્દ્વિજાતિન્તુ યેનાઙ્ગેનાપરાધ્નુયાત્ । તદેવચ્છેદયેત્તસ્ય ક્ષિપ્રમેવાવિચારયન્ ।। ૨૨૭.

નીચ જાતિના કે દ્વિજ પણ કોઈ અંગથી ગુનો કરે, તો રાજાએ તરત જ એ અંગ કાપી નાખવું જોઈએ, કોઈ વિલંબ કે વિચાર વિના.

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્‌ દ્વાવોષ્ઠૌ છેદયેન્નૃપઃ । અપમૂત્રયતો મેઢ્રમપશબ્દયતો ગુદં ।। ૨૨૭.

કોઈ ઘમંડથી જમીન પર થૂકે તો રાજાએ તેના બંને હોઠ કાપી નાખવા, જાહેરમાં મૂત્ર વિસર્જન કરે તો લિંગ કાપવું, અને અશ્લીલ બોલ બોલે તો ગુદા કાપી નાખવી.

ઉત્કૃષ્ટાસનસંસ્થસ્ય નીચસ્યાધોનિકૃન્તનં । યો યદઙ્ગં ચ રુજયેત્તદઙ્ગન્તસ્ય કર્ત્તયેત્ ।। ૨૨૭.

જો નીચ જાતિનો માણસ ઊંચા આસન પર બેસે તો તેની નિતંબ કાપવી, અને જે અંગથી દુઃખ પહોંચાડે એ અંગ કાપી નાખવું.

અર્દ્ધપાદકરાઃ કાર્યા ગોગજાશ્વોષ્ટ્રઘાતકાઃ । વૃક્ષન્તુ વિફલં કૃત્ત્વા સુવર્ણ દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૨૭.

ગાય, હાથી, ઘોડો કે ઊંટ મારનારના હાથ અને પગનો અડધો ભાગ કાપવો, અને જે ફળ ન આપતું વૃક્ષ કાપે તેને સોનાનો દંડ લેવો.

દ્વિગુણં દાપ્યેચ્છિન્ને પથિ સીમ્નિ જલાશયે । દ્રવ્યાણિ યો હરેદ્યસ્ય જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા ।। ૨૨૭.

રસ્તા, સીમા કે પાણીના તળાવમાં કોઈ વસ્તુ ચોરી કરે કે નુકસાન પહોંચાડે તો તેને જાણે કે અજાણે, બે ગણી કિંમત ચૂકવવી પડે.

સ સસ્યોત્પાદ્ય તુષ્ટિન્તુ રાજ્ઞે દદ્યાત્તતો દમં । યસ્તુ રજ્જું ઘટં કૂપાદ્ધરેચ્છિન્દ્યાચ્ચ તાં પ્રપાં ।। ૨૨૭.

જેને પાક કે લાભ મળે તે રાજાને આપવો અને પછી દંડ ચૂકવવો. જે કૂવામાંથી દોરી કે માટલું લઈ જાય અથવા જાહેર પાણીની દોરી કાપે,

સ દણ્ડં પ્રાપ્નુયાન્‌માસં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ પ્રાણિતાડ઼ને । ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતોઽભ્યધિકં બધઃ ।। ૨૨૭.

એવા માણસને એક મહિનો દંડ આપવો, જો જીવને જોખમ થાય તો મૃત્યુદંડ આપવો. અને જે દસથી વધુ માટલાં અનાજ ચોરી કરે તેને પણ મૃત્યુદંડ આપવો.

શેષેઽપ્યેકાદશગુણં તસ્ય દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ । સુવર્ણરજતીદીનાં નૃસ્ત્રીણાં હરણે બધઃ ।। ૨૨૭.

બાકી માટે અગિયાર ગણી કિંમત દંડમાં વસૂલવી. સોનું, ચાંદી કે સ્ત્રી ચોરી કરે તેને મૃત્યુદંડ આપવો.

યેન યેન યથાહ્ગેન સ્તેનો નૃષુ વિચેષ્ટતે । તત્તદેવ હરેદસ્ય પ્રત્યાદેશાય પાર્થિવઃ ।। ૨૨૭.

ચોર જે રીતે અને જે અંગથી ગુનો કરે, રાજાએ એ જ વસ્તુ તેની પાસેથી દંડ રૂપે લઈ લેવી.

બ્રાહ્મણઃ શાકધાન્યાદિ અલ્પં ગૃહ્ણન્ન દોષબાક્ । ગોદેવાર્થં હરંશ્ચાપિ હન્યાદ્દુષ્ટં બધોદ્યતં ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણ થોડી શાકભાજી કે અનાજ લે તો તેને દોષ નથી, પણ જો ગાય કે દેવ માટે ચોરી કરે અને દુષ્ટ હોય તો, દુષ્કર્મ કરવા તૈયાર હોય તો તેને મારવું.

ગૃહક્ષેત્રાપહર્ત્તારં તથા પત્ન્યભિગામિનં । અગ્નિનદં ગરદં હન્યાત્તથા ચાભ્યુદ્યતાયુધં ।। ૨૨૭.

જે ઘર કે ખેતર ચોરી કરે, બીજાની પત્ની પાસે જાય, આગ લગાવે, ઝેર આપે કે હથિયાર ઉઠાવે તેને મારવું.

રાજા ગવાભિવારાદ્યં હન્યાચ્ચૈવાતતાયિનઃ । પરસ્ત્રિયં ન ભાષેત પ્રતિષિદ્ધો વિશેન્ન હિ ।। ૨૨૭.૪૦ અદણ્ડ્યા સ્ત્રી ભવેદ્રાજ્ઞા વરયન્તી પતિં સ્વયં। ઉત્તમાં સેવમાનઃ સ્ત્રીં જઘન્યો બધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

રાજાએ ગાય ચોરવા આવનારને કે આવા ગુનાખોરોને મારવા જોઈએ. બીજાની પત્ની સાથે બોલવું કે મનાઈ છતાં તેના ઘરમાં જવું નહીં.

ભર્ત્તારં લઙ્‌ઘયેદ્યા તાં શ્વભિઃ સઙ્ઘાતયેત્ સ્થિરં । સવર્ણદૂષિતાં કુર્ય્યાત્ પિણ્ડમાત્રોપજીવિનીં ।। ૨૨૭.

જે સ્ત્રી પતિની અવગણના કરે તેને કૂતરાંઓને છોડી દેવી, અને જે પોતાની જાતિના પુરુષથી બગડી હોય તેને ભિક્ષા પર જીવવું પાડવું.

જ્યાયસા દૂષિતા નારી મુણ્ડનં સમવાપ્નુયાત્ । વૈશ્યાગમે તુ વિપ્રસ્ય ક્ષત્રિયસ્યાન્ત્યજાગમે ।। ૨૨૭.

જે સ્ત્રી મોટા જાતિના પુરુષથી બગડી હોય તેનું માથું મુંડાવવું. બ્રાહ્મણને વૈશ્યથી, ક્ષત્રિયને અંત્યજથી બગાડે તો,

ક્ષત્રિયઃ પ્રથમં વૈશ્યો દણ્ડ્યઃ શદ્રાગમે ભવેત્ । ગુહીત્વા વેતનં વેશ્યા લોભાદન્યત્ર ગચ્છતિ ।। ૨૨૭.

ક્ષત્રિયને પહેલા દંડ આપવો, પછી વૈશ્યને, જો શૂદ્ર સાથે સંબંધ હોય. વેશ્યા પૈસા લઈને લોભથી બીજે જાય,

વેતનન્દ્વિગુણં દદ્યાદ્દણ્ડઞ્ચ દ્વિગુણં તથા। ભાર્યા પુત્રાશ્ચ દાસાશ્ચ શિષ્યો ભ્રાતા ચ સોદરઃ ।। ૨૨૭.

તેને બે ગણી રકમ પરત આપવી અને બે ગણી જ દંડ પણ ભરવો. પત્ની, પુત્રો, દાસ, શિષ્ય અને ભાઈ,

કૃતાપરાધાસ્તાડ્યાઃ સ્યૂ રજ્વા વેણુદલેન વા । પૃષ્ટેન મસ્તકે હન્યાચ્ચૌરસ્યાપ્નોતિ કિલ્વિષં ।। ૨૨૭.

જો ગુનો કરે તો તેમને દોરી કે પાતળી લાકડીથી મારવું, પણ પીઠ કે માથા પર મારવામાં આવે તો મારનારને ચોરી જેવો પાપ લાગે.

રક્ષાસ્વધિકૃતૈર્યસ્તુ પ્રજાઽત્યર્થં વિલુપ્યતે । તેષાં સર્વસ્વમાદાય રાજા કુર્ય્યાન્ પ્રવાસનં ।। ૨૨૭.

જેઓ રક્ષા માટે રાખવામાં આવ્યા છે અને લોકો પર વધુ જુલમ કરે છે, તેમના બધાં માલમત્તા રાજાએ લઈ લેવી અને તેમને દેશમાંથી કાઢી દેવા.

યે નિયુક્તાઃ સ્વકાર્યેષુહન્યુઃ કાર્યાણિ કર્મિણાં । નિર્ઘૃણાઃ ક્રૂરમનસસ્તાન્નિઃ સ્વાન્ કારયેન્નૃપ ।। ૨૨૭.

જે લોકો પોતપોતાના કામે નિયુક્ત હોવા છતાં, કર્મચારીઓના કામમાં અવગણના કરે છે, અને જેઓ નિર્દય અને ક્રૂર મનવાળા હોય છે, એવા લોકોને રાજાએ પોતાનું કામ કરાવવા માટે બળપૂર્વક લગાડવા જોઈએ.

અમાત્યઃ પ્રાડ્‌વિવાકો વા યઃ કુર્ય્યાત્ કાર્ય્યમન્યથા । તસ્ય સર્વસ્વમાદાય તં રાજા વિપ્રવાસયેત્ ।। ૨૨૭.

જો કોઈ અમાત્ય કે ન્યાયાધીશ પોતાનું કામ નિયમ વિરુદ્ધ કરે, તો રાજાએ તેનું બધું સંપત્તિ જપ્ત કરી, તેને દેશમાંથી કાઢી મૂકવો જોઈએ.